સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.19

અથાતો વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અન્ત્રવૃદ્ધ્યા વિના ષડ્યા વૃદ્ધયસ્તાસુ વર્જયેત્। અશ્વાદિયાનં વ્યાયામં મૈથુનં વેગનિગ્રહમ્॥

અત્યાસનં ચઙ્ક્રમણમુપવાસં ગુરૂણિ ચ। તત્રાદિતો વાતવૃદ્ધૌ ત્રૈવૃતસ્નિગ્ધમાતુરમ્॥

સ્વિન્નં ચૈનં યથાન્યાયં પાયયેત વિરેચનમ્। કોશામ્રતિલ્વકૈરણ્ડફલતૈલાનિ વા નરમ્॥

સક્ષીરં વા પિબેન્માસં તૈલમેરણ્ડસંભવમ્। તતઃ કાલેઽનિલઘ્નાનાં ક્વાથૈઃ કલ્કૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્॥

નિરૂહયેન્નિરૂઢં ચ ભુક્તવન્તં રસૌદનમ્। યષ્ટીમધુકસિદ્ધેન તતસ્તૈલેન યોજયેત્॥

સ્નેહોપનાહૌ કુર્યાચ્ચ પ્રદેહાંશ્ચાનિલાપહાન્। વિદગ્ધાં પાચયિત્વા વા સેવનીં પરિવર્જયેત્॥

ભિન્દ્યાત્તતઃ પ્રભિન્નાયાં યથોક્તં ક્રમમાચરેત્। પિત્તજાયામપક્વાયાં પિત્તગ્રન્થિક્રમો હિતઃ॥

પક્વાં વા ભેદયેદ્ભિન્નાં શોધયેત્ ક્ષૌદ્રસર્પિષા। શુદ્ધાયાં ચ ભિષગ્દદ્યાત્તૈલં કલ્કં ચ રોપણમ્॥

રક્તજાયાં જલૌકોભિઃ શોણિતં નિર્હરેદ્ભિષક્। પિબેદ્વિરેચનં વાપિ શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતમ્॥

પિત્તગ્રન્થિક્રમં કુર્યાદામે પક્વે ચ સર્વદા। વૃદ્ધિં કફાત્મિકામુષ્ણૈર્મૂત્રપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્॥

પીતદારુકષાયં ચ પિબેન્મૂત્રેણ સંયુતમ્। વિમ્લાપનાદૃતે વાપિ શ્લેષ્મગ્રન્થિક્રમો હિતઃ॥

પક્વાયાં ચ વિભિન્નાયાં તૈલં શોધનમિષ્યતે। સુમનારુષ્કરાઙ્કોઠસપ્તપર્ણેષુ સાધિતમ્॥

મેદઃસમુત્થાં સંસ્વેદ્ય લેપયેત્ સુરસાદિના। શિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા સુખોષ્ણૈર્મૂત્રસંયુતૈઃ॥

સ્વિન્નાં ચાવેષ્ટ્ય પટ્ટેન સમાશ્વાસ્ય તુ માનવમ્। રક્ષન્ ફલે સેવનીં ચ વૃદ્ધિપત્રેણ દારયેત્॥

મેદસ્તતઃ સમુદ્ધૃત્ય દદ્યાત્ કાસીસસૈન્ધવે। બધ્નીયાચ્ચ યથોદ્દિષ્ટં શુદ્ધે તૈલં ચ દાપયેત્॥

મનઃશિલાલલવણૈઃ સિદ્ધમારુષ્કરેષુ ચ। મૂત્રજાં સ્વેદયિત્વા તુ વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્॥

સેવન્યાઃ પાર્શ્વતોઽધસ્તાદ્વિધ્યેદ્ વ્રીહિમુખેન તુ। અથાત્ર દ્વિમુખાં નાડીં દત્ત્વા વિસ્રાવયેદ્ભિષક્॥

મૂત્રં નાડીમથોદ્ધૃત્ય સ્થગિકાબન્ધમાચરેત્। શુદ્ધાયાં રોપણં દદ્યાદ્વર્જયેદન્ત્રહૈતુકીમ્॥

અપ્રાપ્તફલકોષાયાં વાતવૃદ્ધિક્રમો હિતઃ। તત્ર યા વઙ્ખણસ્થા તાં દહેદર્ધેન્દુવત્ત્રયા॥

સમ્યઙ્માર્ગાવરોધાર્થં કોશપ્રાપ્તાં તુ વર્જયેત્। ત્વચં ભિત્ત્વાઙ્ગુષ્ઠમધ્યે દહેચ્ચાઙ્ગવિપર્યયાત્॥

અનેનૈવ વિધાનેન વૃદ્ધી વાતકફાત્મિકે। પ્રદહેત્ પ્રયતઃ કિંતુ સ્નાયુચ્છેદોઽધિકસ્તયોઃ॥

શઙ્ખોપરિ ચ કર્ણાન્તે ત્યક્ત્વા યત્નેન સેવનીમ્। વ્યત્યાસાદ્વા સિરાં વિધ્યેદન્ત્રવૃદ્ધિનિવૃત્તયે॥

ઉપદંશેષુ સાધ્યેષુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ। સિરાં વિધ્યેન્મેઢ્રમધ્યે પાતયેદ્વા જલૌકસઃ॥

હરેદુભયતશ્ચાપિ દોષાનત્યર્થમુચ્છ્રિતાન્। સદ્યોઽપહૃતદોષસ્ય રુક્શોફાવુપશામ્યતઃ॥

યદિ વા દુર્બલો જન્તુર્ન વા પ્રાપ્તં વિરેચનમ્। નિરૂહેણ હરેત્તસ્ય દોષાનત્યર્થમુચ્છ્રિતાન્॥

પ્રપૌણ્ડરીકયષ્ટ્યાહ્વવર્ષાભૂકુષ્ઠદારુભિઃ। સરલાગુરુરાસ્નાભિર્વાતજં સંપ્રલેપયેત્॥

નિચુલૈરણ્ડબીજાનિ યવગોધૂમસક્તવઃ। એતૈશ્ચ વાતજં સ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સંપ્રલેપયેત્॥

પ્રપૌણ્ડરીકપૂર્વૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સેકઃ પ્રશસ્યતે। ગૌરિકાઞ્જનયષ્ટ્યાહ્વારિવોશીરપદ્મકૈઃ॥

સચન્દનોત્પલૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ પૈત્તિકં સંપ્રલેપયેત્। પદ્મોત્પલમૃણાલૈશ્ચ સસર્જાર્જુનવેતસૈઃ॥

સર્પિઃસ્નિગ્ધૈઃ સમધુકૈઃ પૈત્તિકં સંપ્રલેપયેત્। સેચયેચ્ચ ઘૃતક્ષીરશર્કરેક્ષુઅધૂદકૈઃ॥

અથવાપિ સુશીતેન કષાયેણ વટાદિના। સાલાશ્વકર્ણાજકર્ણધવત્વગ્ભિઃ કફોત્થિતમ્॥

સુરાપિષ્ટાભિરુષ્ણાભિઃ સતૈલાભિઃ પ્રલેપયેત્। રજન્યતિવિષામુસ્તાસુરાસુરદારુભિઃ॥

સપ્ત્રપાઠાપત્તૂરૈરથવા સંપ્રલેપયેત્। સુરસારગ્વધાદ્યોશ્ચ ક્વાથાભ્યાં પરિબેચયેત્॥

એવં સંશોધનાલેપસેકશોણિતમોક્ષણૈઃ। પ્રતિકુર્યાત્ ક્રિયાયોગૈઃ પ્રાક્સ્થાનોક્તૈર્હિતૈરપિ॥

ન યાતિ ચ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્। વિદગ્ધૈસ્તુ સિરાસ્નાયુત્વઙ્માંસૈઃ ક્ષીયતે ધ્વજઃ॥

શસ્ત્રેણોપચરેચ્ચાપિ પાકમાગતમાશુ વૈ। તદાપોહ્ય તિલૈઃ સર્પિઃક્ષૌદ્રયુક્તૈઃ પ્રલેપયેત્॥

કરવીરસ્ય પત્રાણિ જાત્યારગ્વધયોસ્તથા। પ્રક્ષાલને પ્રયોજ્યાનિ વૈજયન્ત્યર્કયોરપિ॥

સૌરાષ્ટ્રીં ગૈરિકં તુત્થં પુષ્પકાસીસસૈન્ધવમ્। રોધ્રં રસાઞ્જનં દાર્વીં હરિતાલં મનઃશિલામ્॥

હરેણુકૈલે ચ તથા સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્। તચ્ચૂર્ણં ક્ષૌદ્રસંયુક્તમુપદંશેષુ પૂજિતમ્॥

જમ્બ્વામ્રસુમનાનિમ્બશ્વેતકામ્બોજિપલ્લવાઃ। શલ્લકીબદરીબિલ્વપલાશતિનિશત્વચઃ॥

ક્ષીરિણાં ચ ત્વચો યોજ્યાઃ ક્વાથે ત્રિફલયા સહ। તેન ક્વાથેન નિયતં વ્રણં પ્રાક્ષાલયેદ્ભિષક્॥

અસ્મિન્નેવ કષાયે તુ તૈલં ધીરો વિપાચયેત્। ગોજીવિડઙ્ગયષ્ટીભિઃ સર્વગન્ધૈશ્ચ સંયુતમ્॥

એતત્ સર્વોપદંશેષુ શ્રેષ્ઠં રોપણમિષ્યતે। સ્વર્જિકાતુત્થકાસીસં શૈલેયં ચ રસાઞ્જનમ્॥

મનઃશિલાસમૈશ્ચૂર્ણં વ્રણવીસ્શર્પનાશનમ્। ગુન્દ્રાં દગ્ધ્વા કૃતં ભસ્મ હરિતાલં મનઃશિલા॥

ઉપદંશબિસર્પાણામેતચ્છન્તિકરં પરમ્। માર્કવસ્ત્રિફલા દન્તી તામ્રચૂર્ણમયોરજઃ॥

ઉપદંશં નિહન્ત્યેષ વૃક્ષમિન્દ્રાશનિર્યથા। ઉપદંશદ્વયેઽપ્યેતાં પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્॥

તયોરેવ ચ યા યોગ્યા વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્। ઉપદંશે વિશેષેણ શૃણુ ભૂયસ્ત્રિદોષજે॥

દુષ્ટવ્રણવિધિં કુર્યાત્ કુથિતં મેહનં ત્યજેત્। જમ્બ્વોષ્ઠેનાગ્નિવર્ણેન પશ્ચાચ્છેષં દહેદ્ભિષક્॥

સમ્યગ્દગ્ધં ચ વિજ્ઞાય મધુસર્પિઃ પ્રયોજયેત્। શુદ્ધે ચ રોપણં દદ્યાત્ કલ્કં તૈલં હિતં ચ યત્॥

સ્નેહસ્વેદોપપન્ને તુ શ્લીપદેઽનિલને ભિષક્। કૃત્વા ગુલ્ફોપરિ સિરાં વિધ્યેત્તુ ચતુરઙ્ગુલે॥

સમાપ્યાયિતદેહં ચ બસ્તિભિઃ સમુપાચરેત્। માસમેરણ્ડજં તૈલં પિબેન્મૂત્રેણ સંયુતમ્॥

પયસૌદનમશ્નીયાન્નાગરક્વથિતેન ચ। તૈવૃતં ચોપયુઞ્જીત શસ્તો દાહસ્તથાગ્નિના॥

ગુલ્ફસ્યાધઃ સિરાં વિધ્યેચ્છ્લીપદે પિત્તસંભવે। પીતઘ્નીં ચ ક્રિયાં કુર્યાત્ પિત્તાર્બુદવિસર્પવત્॥

સિરાં સુવિદિતાં વિધ્યેદઙ્ગુષ્ઠે શ્લૈષ્મિકે ભિષક્। મધુયુક્તાનિ ચાભીક્ષ્ણં કષાયાણિ પિબેન્નરઃ॥

પિબેદ્વાપ્યભયાકલ્કં મૂત્રેણાન્યતમેન ચ। કટુકામમૃતાં શુણ્ઠીં વિડઙ્ગં દારુ ચિત્રકમ્॥

હિતં વા લેપને નિત્યં ભદ્રદારુ સચિત્રકમ્। વિડઙ્ગમરિચાર્કેષુ નાગરે ચિત્રકેઽથવા॥

ભદ્રદાર્વેલુકાખ્યે ચ સર્વેષુ લવણેષુ ચ। તૈલં પક્વં પિબેદ્વાપિ યવાન્નં ચ હિતં સદા॥

પિબેત્ સર્ષપતૈલં વા શ્લીપદાનાં નિવૃત્તયે। પૂતીકરઞ્જપત્રાણાં રસં વાપિ યથાબલમ્॥

અનેનૈવ વિધાનેન પુત્રઞ્જીવકજં રસમ્। પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ કાલસાત્મ્યવિભાગવિત્॥

કેવુકાકન્દનિર્યાસં લવણં ત્વથ પાકિમમ્। રસં દત્ત્વાથ પૂર્વોક્તં પેયમેતદ્ભિષગ્જિતમ્॥

કાકાદનીં કાકજઙ્ઘાં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્। કદમ્બપુષ્પીં મન્દારીં લમ્બાં શુકનસાં તથા॥

દગ્ધ્વા મૂત્રેણ તદ્ભસ્મ સ્રાવયેત્ ક્ષારકલ્પવત્। તત્ર દદ્યાત્ પ્રતીવાપં કાકોદુમ્બરિકારસમ્॥

મદનાચ્ચ ફલાત્ ક્વાથં શુકાખ્યસ્વરસં તથા। એષ ક્ષારસ્તુ પાનીયઃ શ્લીપદં હન્તિ સેવિતઃ॥

અપચીં ગલગણ્ડં ચ ગ્રહણીદોષમેવ ચ। ભક્તસ્યાનશનં ચૈવ હન્યાત્ સર્વવિષાણિ ચ॥

એષ્વેવ તૈલં સંસિદ્ધં નસ્યાભ્યઙ્ગેષુ પૂજિતમ્। એતાનેવામયાન્ હન્તિ યે ચ દુષ્ટવ્રણા નૃણામ્॥

દ્રવન્તીં ત્રિવૃતાં દન્તીં નીલીં શ્યામાં તથૈવ ચ। સપ્તલાં શઙ્ખિનીં ચૈવ દગ્ધ્વા મૂત્રેણ ગાલયેત્॥

દદ્યાચ્ચ ત્રિફલાક્વાથમેષ ક્ષારસ્તુ સાધિતઃ। અધો ગચ્છતિ પીતસ્તુ પૂર્વૈશ્ચાપ્યાશિષઃ સમાઃ॥