સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.1

અથાતો દ્વિવ્રણીયં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દ્વૌ વ્રણૌ ભવતઃ શારીર, આગન્તુશ્ચ। તયોઃ શારીરઃ પવનપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતનિમિત્તઃ; આગન્તુરપિ પુરુષપશુપક્ષિવ્યાલસરીસૃપપ્રપતનપીડનપ્રહારાગ્નિક્ષારવિષતીક્ષ્ણૌષધશકલકપાલશૃઙ્ગચ્ક્રેષુપરશુશક્તિકુન્તાદ્યાયુધાભિઘાતનિમિત્તઃ। તત્ર તુલ્યે વ્રણસામાન્યે દ્વિકારણોત્થાનપ્રયોજનસામર્થ્યાદ્ દ્વિવ્રણીય ઇત્યુચ્યતે॥

સર્વસ્મિન્નેવાગન્તુવ્રણે તત્કાલમેવ ક્ષતોષ્મણઃ પ્રસૃતસ્યોપશમાર્થં પિત્તવચ્છીતક્રિયાવચારણવિધિવિશેષઃ સન્ધાનાર્થં ચ મધુઘૃતપ્રયોગ ઇત્યેતદ્દ્વિકારણોત્થાનપ્રયોજનમ્, ઉત્તરકાલં તુ દોષોપપ્લવવિશેષાચ્છારીરવત્ પ્રતીકારઃ॥

દોષોપપ્લવવિશેષઃ પુનઃ સમાસતઃ પઞ્ચદશપ્રકારઃ, પ્રસરણસામર્થ્યાત્, યથોક્તો વ્રણપ્રશ્નાધિકારે; શુદ્ધત્વાત્ ષોડશપ્રકાર ઇત્યેકે॥

તસ્ય લક્ષણં દ્વિવિધં સામાન્યં, વૈશેષિકં ચ। તત્ર સામાન્યં રુક્। વ્રણ ગાત્રવિચૂર્ણને, વ્રણયતીતિ વ્રણઃ। વિશેષલક્ષણં પુનર્વાતાદિલિઙ્ગવિશેષઃ॥

તત્ર શ્યાવારુણાભસ્તનુઃ શીતઃ પિચ્છિલોઽલ્પસ્રાવી રૂક્ષશ્ચટચટાયનશીલઃ સ્ફુરણાયામતોદભેદવેદનાબહુલો નિર્માંસશ્ચેતિ વાતાત્, ક્ષિપ્રજઃ પીતનીલાભઃ કિંશુકોદકાભોષ્ણસ્રાવી દાહપાકરાગવિકારકારી પીતપિડકાજુષ્ટશ્ચેતિ પિત્તાત્, પ્રતતચણ્ડકણ્ડૂબહુલઃ સ્થૂલૌષ્ઠઃ સ્તબ્ધસિરાસ્નાયુજાલાવતતઃ કઠિનઃ પાણ્ડ્વવભાસો મન્દવેદનઃ શુક્લશીતસાન્દ્રપિચ્છિલાસ્રાવી ગુરુશ્ચેતિ કફાત્, પ્રવાલદલનિચયપ્રકાશઃ કૃષ્ણસ્ફોટપિડાકાજાલોપચિતસ્તુરઙ્ગસ્થાનગન્ધિઃ સવેદનો ધૂમાયનશીલો રક્તસ્રાવી પિત્તલિઙ્ગશ્ચેતિ રક્તાત્, તોદદાહધૂમાયનપ્રાયઃ પીતારુણાભસ્તદ્વર્ણસ્રાવી ચેતિ વાતપિત્તાભ્યાં, કણ્ડૂયનશીલઃ સનિસ્તોદો રૂક્ષો ગુરુર્દારુણો મુહુર્મુહુઃ શીતપિચ્છિલાલ્પસ્રાવી ચેતિ વાતશ્લેષ્મભ્યાં, ગુરુઃ સદાહ ઉષ્ણઃ પીતપાણ્ડુસ્રાવી ચેતિ પિત્તશ્લેષ્મભ્યાં, રૂક્ષસ્તનુસ્તોદબહુલઃ સુપ્ત ઇવ ચ રક્તારુણાભસ્તદ્વર્ણાસ્રાવી ચેતિ વાતશોણિતાભ્યાં, ઘૃતમણ્ડાભો મીનધાવનતોયગન્ધિર્મૃદુર્વિસર્પ્યુષ્ણકૃષ્ણસ્રાવી ચેતિ પિત્તશોણિતાભ્યાં, રક્તો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ પિચ્છિલઃ કણ્ડૂપ્રાયઃ સ્થિરો સરક્તપાણ્ડુસ્રાવી ચેતિ શ્લેષ્મશોણિતાભ્યાં, સ્ફુરણતોદદાહધૂમાયનપ્રાયઃ પીતતનુરક્તસ્રાવી ચેતિ વાતપિત્તશોણિતેભ્યઃ, કણ્ડૂસ્ફુરણચુમચુમાયમાનપ્રાયઃ પાણ્ડુઘનરક્તાસ્રાવી ચેતિ વાતશ્લેષ્મશોણિતેભ્યઃ, દાહપાકરાગકણ્ડૂપ્રાયઃ પાણ્ડુઘનરક્તાસ્રાવી ચેતિ પિત્તશ્લેષ્મશોણિતેભ્યઃ, ત્રિવિધવર્ણવેદનાસ્રાવવિશેષોપેતઃ પવનપિત્તકફેભ્યઃ, નિર્દહનનિર્મથનસ્ફુરણતોદદાહપાકરાગકણ્ડૂસ્વાપબહુલો નાનાવર્ણવેદનાસ્રાવવિશેષોપેતઃ પવનપિત્તકફશોણિતેભ્યઃ, જિહ્વાતલાભો મૃદુઃ સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણો વિગતવેદનઃ સુવ્યવસ્થિતો નિરાસ્રાવશ્ચેતિ શુદ્ધો વ્રણ ઇતિ॥

તસ્ય વ્રણસ્ય પષ્ટિરુપક્રમા ભવન્તિ। તદ્યથા અપતર્પણમાલેપઃ પરિષેકોઽભ્યઙ્ગઃ સ્વેદો વિમ્પાલનમુપનાહઃ પાચનં વિસ્રાવણં સ્નેહો વમનં વિરેચનં છેદનં ભેદનં દારણં લેખનમેષણમાહરણં વ્યધનં વિસ્રાવણં સીવનં સન્ધાનં પીડનં શોણિતાસ્થાપનં નિર્વાપણમુત્કારિકા કષાયો વર્તિઃ કલ્કઃ સર્પિસ્તૈલં રસક્રિયાવચૂર્ણનં વ્રણધૂપનમુત્સાદનમવસાદનં મૃદુકર્મ દારુણકર્મ ક્ષારકર્માગ્નિકર્મ કૃષ્ણકર્મ પાણ્ડુકર્મ પ્રતિસારણં રોમસઞ્જનનં લોમાપહરણં બસ્તિકર્મોત્તરબસ્તિકર્મ બન્ધઃ પત્રદાનં કૃમિઘ્નં બૃંહણં વિષઘ્નં શિરોવિરેચનં નસ્યં કવલધારણં ધૂમો મધુ સાર્પિર્યન્ત્રમાહારો રક્ષાવિધાનમિતિ॥

તેષુ કષાયો વર્તિઃ કલ્કઃ સર્પિસ્તૈલં રસક્રિયાવચૂર્ણનમિતિ શોધનરોપણાનિ, તેષ્વષ્ટૌ શસ્ત્રકૃત્યાઃ, શોણિતાસ્થાપનં ક્ષારોઽગ્નિર્યન્ત્રમહારો રક્ષાવિધાનં બન્ધવિધાનં ચોક્તાનિ, સ્નેહસ્વેદનવમનવિરેચનબસ્ત્યુત્તરબસ્તિશિરોવિરેચનનસ્યધૂમકવલઘારણાન્યન્યત્ર વક્ષ્યામઃ, યદન્યદવશિષ્ટમુપક્રમજાતં તદિહ વક્ષ્યતે॥

ષડ્વિધઃ પ્રાગુપદિષ્ટઃ શોફઃ, તસ્યૈકાદશોપક્રમા ભવન્ત્યપતર્પણાદયો વિરેચનાન્તાઃ; તે ચ વિશેષેણ શોથપ્રતીકારે વર્તન્તે, વ્રણભાવમાપન્નસ્ય ચ ન વિરુધ્યન્તે; શેષાસ્તુ પ્રાયેણ વ્રણપ્રતીકારહેતવ એવ॥

અપતર્પણમાદ્ય ઉપક્રમઃ; એષ સર્વશોફાનાં સામાન્યઃ પ્રધાનતમશ્ચ॥

ભવન્તિ ચાત્ર દોષોચ્છ્રાયોપશાન્ત્યર્થં દોષાનદ્ધસ્ય દેહિનઃ। અવેક્ષ્ય દોષં પ્રાણં ચ કાર્યં સ્યાદપતર્પણમ્॥

ઊર્ધ્વમારુતતૃષ્ણાક્ષુન્મુખશોષશ્રમાન્વિતૈઃ। ન કાર્યં ગર્ભિણીવૃદ્ધબાલદુર્બલભીરુભિઃ॥

શોફેષૂત્થિતમાત્રેષુ વ્રણેષૂગ્રરુજેષુ ચ। યથાસ્વૈરૌષધૈર્લેપં પ્રત્યેકશ્યેન કારયેત્॥

યથા પ્રવજ્વલિતે વેશ્મન્યમ્ભસા પરિબેચનમ્। ક્ષિપ્રં પ્રશમયત્યગ્નિમેવમાલેપનં રુજઃ॥

પ્રહ્લાદને શોધને ચ શોફસ્ય હરણે તથા। ઉત્સાદને રોપણે ચ લેપઃ સ્યાત્તુ તદર્થકૃત્॥

વાતશોફે તુ વેદનોપશમાર્થં સર્પિસ્તૈલધાન્યામ્લમાંસરસવાતહરૌષધનિષ્ક્વાથૈરશીતૈઃ પરિષેકાન્ કુર્વીત, પિત્તરક્તાભિઘાતવિષનિમિત્તેષુ ક્ષીરઘૃતમધુશર્કરોદકેક્ષુરસમધુરૌષધક્ષીરવૃક્ષનિષ્ક્વાથૈરનુષ્ણૈઃ પરિષેકાન્ કુર્વીત, શ્લેષ્મશોફે તુ તૈલમૂત્રક્ષારોદકસુરાશુક્તકફઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથૈરશીતૈઃ પરિષેકાન્ કુર્વીત॥

યથામ્બુભિઃ સિચ્યમાનઃ શાન્તિમગ્નિર્નિયચ્છતિ। દોષાગ્નિરેવં સહસા પરિષેકેણ શામ્યતિ॥

અભ્યઙ્ગસ્તુ દોષમાલોક્યોપયુક્તો દોષોપશમં મૃદુતાં ચ કરોતિ॥

સ્વેદવિમ્લાપનાદીનાં ક્રિયાણાં પ્રાક્ સ ઉચ્યતે। પઞ્ચાત્ કર્મસુ ચાદિષ્ટઃ સ ચ વિસ્રાવણાદિષુ॥

રુજાવતાં દારુણાનાં કઠિનાનાં તથૈવ ચ। શોફાનાં સ્વેદનં કાર્યં યે ચાપ્યેવંવિધા વ્રણાઃ॥

સ્થિરાણાં રુજતાં મન્દં કાર્યં વિમ્લાપનં ભવેત્। અભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા તુ વેશુનાડ્યા તતઃ શનૈઃ॥

વિમર્દયેદ્ભિષક્ પ્રાજ્ઞસ્તલેનાઙ્ગુષ્ઠકેન વા। શોફયોરુપનાહં તુ કુર્યાદામવિદગ્ધયોઃ॥

અવિદગ્ધઃ શમં યાતિ વિદગ્ધઃ પાકમેતિ ચ। નિવર્તતે ન યઃ શોફો વિરેકાન્તૈરુપક્રમૈઃ॥

તસ્ય સંપાચનં કુર્યાત્ સમાહૃત્યૌષધાનિ તુ। દધિતક્રસુરાશુક્તધાન્યામ્લૈર્યોજિતાનિ તુ॥

સ્નિગ્ધાનિ લવણીકૃત્ય પચેદુત્કારિકાં શુભામ્। સૈરણ્ડપત્રયા શોફં નાહયેદુષ્ણયા તયા॥

હિતં સમ્ભોજનં ચાપિ પાકાયાભિમુખો યદિ। વેદનોપશમાર્થાય તથા પાકશમાય ચ॥

અચિરોત્પતિતે શોફે કુર્યાચ્છોણિતમોક્ષણમ્। સશોફે કઠિને ધ્યામે સરક્તે વેદનાવતિ॥

સંરબ્ધે વિષમે ચાપિ વ્રણે વિસ્રાવણં હિતમ્। સવિષે ચ વિશેષેણ જલૌકોભિઃ પદૈસ્તથા॥

વેદનાયાઃ પ્રશાન્ત્યર્થં પાકસ્યાપ્રાપ્તયે તથા। સોપદ્રવાણાં રૂક્ષાણાં કૃશાનાં વ્રણશોષિણામ્॥

યથાસ્વમૌષધૈઃ સિદ્ધં સ્નેહપાનં વિધીયતે। ઉત્સન્નમાંસશોફે તુ કફજુષ્ટે વિશેષતઃ॥

સંક્લિષ્ટશ્યા(ધ્યા)મરુધિરે વ્રણે પ્રચ્છર્દનં હિતમ્। વાતપિત્તપ્રદુષ્ટેષુ દીર્ઘકાલાનુબન્ધિષુ॥

વિરેચનં પ્રશંસન્તિ વ્રણેષુ વ્રણકોવિદાઃ। અપાકેષુ તુ રોગેષુ કઠિનેષુ સ્થિરેષુ ચ॥

સ્નાયુકોથાદિષુ તથા ચ્છેદનં પ્રાપ્તમુચ્યતે। અન્તઃપૂયેષ્વવક્ત્રેષુ તથૈવોત્સઙ્ગવત્સ્વપિ॥

ગતિમત્સુ ચ રોગેષુ ભેદનં પ્રાપ્તમુચ્યતે। બાલવૃદ્ધાસહક્ષીણભીરૂણાં યોષિતામપિ॥

મર્મોપરિ ચ જાતેષુ રોગેષૂક્તેષુ દારણમ્। સુપક્વે પિણ્ડિતે શોફે પીડનૈરુપપીડિતે॥

પાકોદ્વૃત્તેષુ દોષેષુ તત્તુ કાર્યં વિજાનતા। સુપિષ્ટૈર્દારણદ્રવ્યૈર્યુક્તૈઃ ક્ષારેણ વા પુનઃ॥

કઠિનાન્ સ્થૂલવૃત્તૌષ્ઠાન્ દીર્યમાણાન્ પુનઃ પુનઃ। કઠિનોત્સન્નમાંસાંશ્ચ લેસ્વનેનાચરેદ્ભિષક્॥

સમં લિખેત્ સુલિખિતં લિખેન્નિરવશેષતઃ। વર્ત્મનાં તુ પ્રમાણેન સમં શસ્ત્રેણ નિર્લિખેત્॥

ક્ષૌમં પ્લોતં પિચું ફેનં યાવશૂકં સસૈન્ધવમ્। કકશાનિ ચ પત્રાણિ લેખનાર્થે પ્રદાપયેત્॥

નાડીવ્રણાઞ્ શલ્યગર્ભાનુન્માર્ગ્યુત્સઙ્ગિનઃ શનૈઃ। કરીરબાલાઙ્ગુલિભિરેષણ્યા વૈષયેદ્ભિષક્॥

નેત્રવર્ત્મગુદાભ્યાસનાડ્યોઽવક્ત્રાઃ સશોણિતાઃ। ચુચ્ચૂપોદકજૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ કરીરૈરેષયેત્તુ તાઃ॥

સંવૃતાસંવૃતાસ્યેષુ વ્રણેષુ મતિમાન્ ભિષક્। યથોક્તમાહરેચ્છલ્યં પ્રાપ્તોદ્ધરણલક્ષણમ્॥

રોગે વ્યધનસાધ્યે તુ યથોદ્દેશં પ્રમાણતઃ। શસ્ત્રં નિદધ્યાદ્દોષં ચ સ્રાવયેત્ કીર્તિતં યથા॥

અપાકોપદ્રુતા યે ચ માંસસ્થા વિવૃતાંશ્ચ યે। યથોક્તં સીવનં તેષુ કાર્યં સન્ધાનમેવ ચ॥

પૂયગર્ભાનણુદ્વારાન્ વ્રણાન્મર્મગતાનપિ। યથોક્તૈઃ પીડનદ્રવ્યૈઃ સમન્તાત્ પરિપીડયેત્॥

શુષ્યમાણમુપેક્ષેત પ્રદેહં પીડનં પ્રતિ। ન ચાભિમુખમાલિમ્પેત્તથા દોષઃ પ્રસિચ્યતે॥

તૈસ્તૈર્નિમિત્તૈર્બહુધા શોણિતે પ્રસ્રુતે ભૃશમ્। કાર્યં યથોક્તં વૈદ્યેન શોણિતાસ્થાપનં ભવેત્॥

દાહપાકજ્વરવતાં વ્રણાનાં પિત્તકોપતઃ। રક્તેન ચાભિભૂતાનાં કાર્યં નિર્વાપણં ભવેત્॥

યથોક્તૈઃ શીતલદ્રવ્યૈઃ ક્ષીરપિષ્ટૈર્ઘૃતાપ્લુતૈઃ। દિહ્યાદબહલાન્ સેકાન્ સુશીતાંશ્ચાવચારયેત્॥

વ્રણેષુ ક્ષીણમાંસેષુ તનુસ્રાવિષ્વપાકિષુ। તોદકાઠિન્યપારુષ્યશૂલવેપથુમત્સુ ચ॥

વાતઘ્નવર્ગેઽમ્લગણે કાકોલ્યાદિગણે તથા। સ્નૈહિકેષુ ચ બીજેષુ પચેદુત્કારિકાં શુભામ્॥

તેષાં ચ સ્વેદનં કાર્યં સ્થિરાણાં વેદનાવતામ્। દુર્ગન્ધાનાં ક્લેદવતાં પિચ્છિલાનાં વિશેષતઃ॥

કષાયૈઃ શોધનં કાર્યં શોધનૈઃ પ્રાગુદીરિતૈઃ। અન્તઃશલ્યાનણુમુખાન્ ગમ્ભીરાન્ માંસસંશ્રિતાન્।

શોધનદ્રવ્યયુક્તાભિર્વર્તિભિસ્તાન્ યથાક્રમમ્॥ પૂતિમાંસપ્રતિચ્છન્નાન્ મહાદોષાંશ્ચ શોધયેત્॥

કલ્કીકૃતૈર્યથાલાભં વર્તિદ્રવ્યૈઃ પુરોદિતૈઃ। પિત્તપ્રદુષ્ટાન્ ગમ્ભીરાન્ દાહપાકપ્રપીડિતાન્॥

કાર્પાસીફલમિશ્રેણ જયેચ્છોધનસર્પિષા। ઉત્સન્નમાંસાનસ્નિગ્ધાનલ્પસ્રાવાન્ વ્રણાંસ્તથા॥

સર્ષપસ્નેહયુક્તેન ધીમાંસ્તૈલેન શોધયેત્। તૈલેનાશુધ્યમાનાનાં શોધનીયાં રસક્રિયામ્॥

વ્રણાનાં સ્થિરમાંસાનાં કુર્યાદ્દ્રવ્યૈરુદીરિતૈઃ। કષાયે વિધિવત્તેષાં કૃતે ચાધિશ્રયેત્ પુનઃ॥

સુરાષ્ટ્રજાં સકાસીસાં દદ્યાચ્ચાપિ મનઃશિલામ્। હરિતાલં ચ મતિમાંસ્તતસ્તામવચારયેત્॥

માતુલુઙ્ગરસોપેતાં સક્ષૌદ્રામતિમર્દિતામ્। વ્રણેષુ દત્ત્વા તાં તિષ્ઠેત્ત્રીંસ્ત્રીંશ્ચ દિવસાન્ પરમ્॥

મેદોજુષ્ટાનગમ્ભીરાન્ દુર્ગન્ધાંશ્ચૂર્ણશોધનૈઃ। ઉપાચરેત્ ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ શોધનવર્તિજૈઃ॥

શુદ્ધલક્ષણયુક્તાનાં કષાયં રોપણં હિતમ્। તત્ર કાર્યં યથોદ્દિષ્ટૈર્દ્રવ્યૈર્વૈદ્યેન જાનતા॥

અવેદનાનાં શુદ્ધાનાં ગમ્ભીરાણાં તથૈવ ચ। હિતા રોપણવર્ત્યઙ્ગકૃતા રોપણવર્તયઃ॥

અપેતપૂતિમાંસાનાં માંસસ્થાનામરોહતામ્। કલ્કઃ સંરોહણઃ કાર્યસ્તિલજો મધુસ્ંયુતઃ॥

સ માધુર્યાત્તથૌષ્ણ્યાચ્ચ સ્નેહાચ્ચાનિલનાશનઃ। કષાયભાવાન્માધુર્યાત્તિક્તત્વાચ્ચાપિ પિત્તહૃત્॥

ઔષ્ણ્યાત્ કષાયભાવાચ્ચ તિક્તત્વાચ્ચ કફે હિતઃ। શોધયેદ્રોપયેચ્ચાપિ યુક્તઃ શોધનરોપણૈઃ॥

નિમ્બપત્રમધુભ્યાં તુ યુક્તઃ સંશોધનઃ સ્મૃતઃ। પૂર્વાભ્યાં સર્પિષા ચાપિ યુક્તશ્ચાપ્યુપરોપણઃ॥

તિલવદ્યવકલ્કં તુ કેચિદાહુર્મનીષિણઃ। શમયેદવિદગ્ધં ચ વિદગ્ધમપિ પાચયેત્॥

પક્વં ભિનત્તિ ભિન્નં ચ શોધયેદ્રોપયેત્તથા। પિત્તરક્તવિષાગન્તૂન્ ગમ્ભીરાનપિ ચ વ્રણાન્॥

રોપયેદ્રોપણીયેન ક્ષીરસિદ્ધેન સર્પિષા। કફવાતાભિભૂતાનાં વ્રણાનાં મતિમાન્ ભિષક્॥

કારયેદ્રોપણં તૈલં ભેષજૈસ્તદ્યથોદિતૈઃ। અબન્ધ્યાનાં ચલસ્થાનાં શુદ્ધાનાં ચ પ્રદુષ્યતામ્॥

દ્વિહરિદ્રાયુતાં કુર્યાદ્રોપણાર્થાં રસક્રિયામ્। સમાનાં સ્થિરમાંસાનાં ત્વક્સ્થાનાં રોપણં ભિષક્॥

ચૂર્ણં વિદધ્યાન્મતિમાન્ પ્રાક્સ્થાનોક્તો વિધિર્યથા। શોધનો રોપણશ્ચૈવ વિધિર્યોઽયં પ્રકીર્તિતઃ॥

સર્વવ્રણાનાં સામાન્યેનોક્તો દોષાવિશેષતઃ। એષ આગમસિદ્ધત્વાત્તથૈવ ફલદર્શનાત્॥

મન્ત્રવત્ સંપ્રયોક્તવ્યો ન મીમાંસ્યઃ કથઞ્ચન। સ્વબુદ્ધ્યા ચાપિ વિભજેત્ કષાયાદિષુ સપ્તસુ॥

ભેષજાનિ યથાયોગં યાન્યુક્તાનિ પુરા મયા। આદ્યે દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ તુ ગણો યશ્ચાનિલાપહઃ॥

સ વાતદુષ્ટે દાતવ્યઃ કષાયાદિષુ સપ્તસુ। ન્યગ્રોધાદિર્ગણો યસ્તુ કાકોલ્યાદિશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ॥

તૌ પિત્તદુષ્ટે દાતવ્યૌ કષાયાદિષુ સપ્તસુ। આરગ્વધાદિસ્તુ ગણો યશ્ચોષ્ણઃ પરિકીર્તિતઃ॥

તૌ દેયૌ કફદુષ્ટે તુ સંસૃષ્ટે સંયતા ગણાઃ। વાતાત્મકાનુગરરુજાન્ સાસ્રાવાનપિ ચ વ્રણાન્॥

સક્ષૌમયવસર્પિર્ભિર્ધૂપનાઙ્ગૈશ્ચ ધૂપયેત્। પરિશુષ્કાલ્પમાંસાનાં ગમ્ભીરાણાં તથૈવ ચ॥

કુર્યાદુત્સાદનીયાનિ સર્પીંષ્યાલેપનાનિ ચ। માંસાશિનાં ચ માંસાનિ ભક્ષયેદ્વિધિવન્નરઃ॥

વિશુદ્ધમનસસ્તસ્ય માંસં માંસેન વર્ધતે। ઉત્સન્નમૃદુમાંસાનાં વ્રણાનામવસાદનમ્॥

કુર્યાદ્દ્રવ્યૈર્યથોદ્દિષ્ટૈશ્ચૂર્ણિતૈર્મધુના સહ। કઠિનાનામમાંસાનાં દુષ્ટાનાં મતિરિશ્વના॥

મૃદ્વી ક્રિયા વિધાતવ્યા શોણિતં ચાપિ મોક્ષયેત્। વાતઘ્નૌષધસંયુક્તાન્ સ્નેહાન્ સેકાંશ્ચ કારયેત્॥

મૃદુત્વમાશુરોહં ચ ગાઢો બન્ધઃ કરોતિ હિ। વર્ણેષુ મૃદુમાંસેષુ દારુણીકરણં હિતમ્। ધવપ્રિયઙ્ગ્વશોકાનાં રોહિણ્યાશ્ચ ત્વચસ્તથા॥

ત્રિફલાધાતકીપુષ્પરોધ્રસર્જરસાન્ સમાન્। કૃત્વા સૂક્ષ્માણિ ચૂર્ણાનિ વ્રણં તૈરવચૂર્ણયેત્॥

ઉત્સન્નમાંસાન્ કઠિનાન્ કણ્ડૂયુક્તાંશ્ચિરોત્થિતાન્। તથૈવ ખલુ દુઃશોધ્યાઞ્ શોધયેત્ ક્ષારકર્મણા॥

સ્રવતોઽશ્મભવાન્મૂત્રં યે ચાન્યે રક્તવાહિનઃ। નિઃશેષચ્છિન્નસન્ધીંશ્ચ સાધયેદગ્નિકર્મણા॥

દુરૂઢત્વાત્તુ શુક્લાનાં કૃષ્ણકર્મ હિતં ભવેત્। ભલ્લાતકાન્ વાસયેત્તુ ક્ષીરે પ્રાઙ્મૂત્રભાવિતાન્। તતો દ્વિધા ચ્છેદયિત્વા લૌહે કુમ્ભે નિધાપયેત્॥

કુમ્ભેઽન્યસ્મિન્ નિખાતે તુ તં કુમ્ભમથ યોજયેત્। મુખં મુખેન સન્ધાય ગોમયૈર્દાહયેત્તતઃ॥

યઃ સ્નેહશ્ચ્યવતે તસ્માદ્ગ્રાહયેત્તં શનૈર્ભિષક્। ગ્રામ્યાનૂપશફાન્ દગ્ધ્વા સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્॥

તૈલેનાનેન સંસૃષ્ટં શુક્લમાલેપયેદ્વ્રણમ્। ભલ્લાતકવિધાનેન સારસ્નેહાંસ્તુ કારયેત્॥

યે ચ કેચિત્ ફલસ્નેહા વિધાનં તેષુ પૂર્વવત્। દુરૂઢત્વાત્તુ કૃષ્ણાનાં પાણ્ડુકર્મ હિતં ભવેત્॥

સપ્તરાત્રં સ્થિતં ક્ષીરે છાગલે રોહિણીફલમ્। તેનૈવ પિષ્ટં સુશ્લક્ષ્ણં સવર્ણકરણં હિતમ્॥

નવં કપાલિકાચૂર્ણં વૈદુલં સર્જનામ ચ। કાસીસં મધુકં ચૈવ ક્ષૌદ્રયુક્તં પ્રલેપયેત્॥

કપિત્થિમુદ્ધૃતે માંસે મૂત્રેણાજેન પૂરયેત્। કાસીસં રોચનાં તુત્થં હરિતાલં મનઃશિલામ્॥

વેણુનિર્લેખનં ચાપિ પ્રપુન્નાડરસાઞ્જનમ્। અધસ્તાદર્જુનસ્યૈતન્માસં ભૂમૌ નિધાપયેત્॥

માસાદૂર્ધ્વં તતસ્તેન કૃષ્ણમાલેપયેદ્વ્રણમ્। કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ કતકં મધુકં સમમ્॥

તથા સમુદ્રમણ્ડૂકી મણિચૂર્ણં ચ દાપયેત્। ગુટિકા મૂત્રપિષ્ટાસ્તા વ્રણાનાં પ્રતિસારણમ્॥

હસ્તિદન્તમસીં કૃત્વા મુખ્યં ચૈવ રસાઞ્જનમ્। રોમાણ્યેતેન જાયન્તે લેપાત્પાણિતલેષ્વપિ॥

ચતુષ્પદાનાં ત્વગ્રોમખુરશૃઙ્ગાસ્થિભસ્મના। તૈલાક્તા ચૂર્ણિતા ભૂમિર્ભવેદ્રોમવતી પુનઃ॥

કાસીસં નક્તમાલસ્ય પલ્લવાંશ્ચૈવ સંહરેત્। કપિત્થરસપિષ્ટાનિ રોમસઞ્જનનં પરમ્॥

રોમાકીર્ણો વ્રણો યસ્તુ ન સમ્યગુપરોહતિ। ક્ષુરકર્તરિસન્દંશૌસ્તસ્ય રોમાણિ નિર્હરેત્॥

શઙ્ખચૂર્ણસ્ય ભાગૌ દ્વૌ હરિતાલં ચ ભાગિકમ્। શુક્તેન સહ પિષ્ટાનિ લોમશાતનમુત્તમમ્॥)

તૈલં ભલ્લાતકસ્યાથ સ્નુહીક્ષીરં તથૈવ ચ। પ્રગૃહ્યૈકત્ર મતિમાન્ રોમશાતનમુત્તમમ્॥

કદલીદીર્ઘવૃન્તાભ્યાં ભસ્માલં લવણં શમીબીજં શીતોદપિષ્ટં વા રોમશાતનમાચરેત્॥

આગારગોધિકાપુચ્છં રમ્ભાઆલં બીજમૈઙ્ગુદમ્। દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મતૈલામ્બુ સૂર્યપક્વં કચાન્તકૃત્॥

વાતદુષ્ટો વ્રણો યસ્તુ રૂક્ષશ્ચાત્યર્થવેદનઃ। અધઃકાયે વિશેષેણ તત્ર બસ્તિર્વિધીયતે॥

મૂત્રાઘાતે મૂત્રદોષે શુક્રદોષેઽશ્મરીવ્રણે। તથૈવાર્તવદોષે ચ બસ્તિરપ્યુત્તરો હિતઃ॥

યસ્માચ્છુધ્યતિ બન્ધેન વ્રણો યાતિ ચ માર્દવમ્। રોહત્યપિ ચ નિઃશઙ્કસ્તસ્માદ્બન્ધો વિધીયતે॥

સ્થિરાણામલ્પમાંસાનાં રૌક્ષ્યાદનુપરોહતામ્। પત્રદાનં ભવેત્ કાર્યં યથાદોષં યથર્તુ ચ॥

એરણ્ડભૂર્જપૂતીકહરિદ્રાણાં તુ વાતજે। પત્રમાશ્વબલં યચ્ચ કાશ્મરીપત્રમેવ ચ॥

પત્રાણિ ક્ષીરવૃક્ષાણામૌદકાનિ તથૈવ ચ। દૂષિતે રક્તપિત્તાભ્યાં વ્રણે દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ॥

પાઠામૂર્વાગુડૂચીનાં કાકમાચીહરિદ્રયોઃ। પત્રં ચ શુકનાસાયા યોજયેત્ કફજે વ્રણે॥

અકર્કશમવિચ્છિન્નમજીર્ણં સુકુમારકમ્। અજન્તુજગ્ધં મૃદુ ચ પત્રં ગુણવદુચ્યતે॥

સ્નેહમૌષધસારં ચ પટ્ટઃ પત્રાન્તરીકૃતઃ। ગાદત્તે યત્તતઃ પત્રં લેપસ્યોપરિ દાપયેત્॥

શૈત્યૌષ્ણ્યજનનાર્થાય સ્નેહસંગ્રહણાય ચ। દત્તૌષધેષુ દાતવ્યં પત્રં વૈદ્યેન જાનતા॥

મક્ષિકા વ્રણમાગત્ય નિઃક્ષિપન્તિ યદા કૃમીન્। શ્વયથુર્ભક્ષિતે તૈસ્તુ જાયતે ભૃશદારુણઃ॥

તીવ્રા રુજો વિચિત્રાશ્ચ રક્તાસ્રાવશ્ચ જાયતે। સુરસાદિર્હિતસ્તત્ર ધાવને પૂરણે તથા॥

સપ્તપર્ણકરઞ્જાર્કનિમ્બરાજાદનત્વચઃ। હિતા ગોમૂત્રપિષ્ટાશ્ચ સેકઃ ક્ષારોદકેન વા॥

પ્રચ્છાદ્ય માંસપેશ્યા વા કૃમીતપહરેદ્વ્રણાત્। વિંશતિં કૃમિજાતીસ્તુ વક્સ્યામ્યુપરિ ભાગશઃ॥

દીર્ઘકાલાતુરાણાં તુ કૃશાનાં વ્રણશોષિણામ્। બૃંહણીયો વિધિઃ સર્વઃ કાયાગ્નિં પરિરક્ષતા॥

વિષજુષ્ટસ્ય વિજ્ઞાનાં વિષનિશ્ચયમેવ ચ। ચિકિત્સિતં ચ વક્ષ્યામિ કલ્પેષુ પ્રતિભાગશઃ॥

કણ્ડૂમન્તઃ સશોફાશ્ચ યે ચ જત્રૂપરિ વ્રણાઃ। શિરોવિરેચનં તેષુ વિદધ્યાત્કુશલો ભિષક્॥

રુજાવન્તોઽનિલાવિષ્ટા રૂક્ષા યે ચોર્ધ્વજત્રુજાઃ। વ્રણેષુ તેષુ કર્તવ્યં નસ્યં વૈદ્યેન જાનતા॥

દોષપ્રચ્યાવનાર્થાય રુજાદાહક્ષયાય ચ। જિહ્વાદન્તસમુત્થસ્ય હરણાર્થં મલસ્ય ચ॥

શોધનો રોપણશ્ચૈવ વ્રણસ્ય મુખજસ્ય વૈ। ઉષ્ણો વા યદિ વા શીતઃ કવલગ્રહ ઇષ્યતે॥

ઊર્ધ્વજત્રુગતાન્ રોગાન્ વ્રણાંશ્ચ કફવાતજાન્। શોફસ્રાવરુજાયુક્તાન્ ધૂમપાનૈરુપાચરેત્॥

ક્ષતોષ્મણો નિગ્રહાર્થં સન્ધાનાર્થં તથૈવ ચ। સદ્યોવ્રણેષ્વાયતેષુ ક્ષૌદ્રસર્પિર્વિધીયતે॥

અવગાઢાસ્ત્વણુમુખા યે વ્રણાઃ શલ્યપીડિતાઃ। નિવૃત્તહસ્તોદ્ધરણા યન્ત્રં તેષુ વિધીયતે॥

લઘુમાત્રો લઘુશ્ચૈવ સ્નિગ્ધ ઉષ્ણોઽગ્નિદીપનઃ। સર્વવ્રણિભ્યો દેયસ્તુ સદાઆહારો વિજાનતા॥

નિશાચરેભ્યો રક્ષ્યસ્તુ નિત્યમેવ ક્ષતાતુરઃ। રક્ષાવિધાનૈરુદ્દિષ્ટૈર્યમૈઃ સનિયમૈસ્તતહા॥

ષણ્મૂલોઽષ્ટપરિગ્રાહી પઞ્ચલક્ષણલક્ષિતઃ। ષષ્ટ્યા ચિધાનૈર્નિર્દિષ્ટૈશ્ચતુર્ભિઃ સાધ્યતે વ્રણઃ॥

યોઽલ્પૌષધકૃતો યોગો બહુગ્રન્થભયાન્મયા। દ્રવ્યાણાં તત્સમાનાનાં તત્રાવાપો ન દુષ્યતિ॥

પ્રસઙ્ગાભિહિતો યો વા બહુદુર્લભભેષજઃ। યથોપપત્તિ તત્રાપિ કાર્યમેવ ચિકિત્સિતમ્॥

ગોણોક્તમપિ યદ્દ્રવ્યં ભવેદ્વ્યાધાવયૌગિકમ્। તદુદ્ધરેદ્યૌગિકં તુ પ્રક્ષિપેદપ્યકીર્તિતમ્॥

ઉપદ્રવાસ્તુ વિવિધા વ્રણસ્ય વ્રણિતસ્ય ચ। તત્ર ગન્ધાદયઃ પઞ્ચ વ્રણસ્યોપદ્રવાઃ સ્મૃતાઃ॥

જ્વરાતિસારૌ મૂર્ચ્છા ચ હિક્કા ચ્છર્દિરરોચકઃ। શ્વાસકાસાવિપાકાશ્ચ તૃષ્ણા ચ વ્રણિતસ્ય તુ॥

વ્રણક્રિયાસ્વેવમાસુ વ્યાસેનોક્તાસ્વપિ ક્રિયામ્। ભૂયોઽપ્યુપરિ વક્ષ્યામિ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતે॥