સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.16

અથાતો વિદ્રધીતાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ઉક્ત વિદ્રધયઃ ષડ્યે તેષ્વસાધ્યસ્તુ સર્વજઃ। શેષેષ્વામેષુ કર્તવ્યા ત્વરિતં શોફવત્ ક્રિયા॥

વાતઘ્નમૂલકલ્કૈસ્તુ ઘૃતતૈલવસાયુતૈઃ। સુખોષ્ણો બહલો લેપઃ પ્રયોજ્યો વાતવિદ્રધૌ॥

સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ કાકોલ્યાદિઃ સતર્પણઃ। સ્નેહામ્લસિદ્ધો લવણઃ પ્રયોજ્યશ્ચોપનાહને॥

વેશવારૈઃ સકૃશરૈઃ પયોભિઃ પાયસૈસ્તથા। સ્વેદયેત્ સતતં ચાપિ નિર્હરેચ્ચાપિ શોણિતમ્॥

સ ચેદેવમુપક્રાન્તઃ પાકાયાભિમુખો યદિ। તં પાચયિત્વા શસ્ત્રેણ ભિન્દ્યાદ્ભિન્નં ચ શોધયેત્॥

પઞ્ચમૂલકષાયેણ પ્રક્ષાલ્ય લવણોત્તરૈઃ। તૈલૈર્ભદ્રાદિમધુકસંયુક્તૈઃ પ્રતિપૂરયેત્॥

વૈરેચનિકયુક્તેન ત્રૈવૃતેન વિશોધ્ય ચ। પૃથક્પર્ણ્યાદિસિદ્ધેન ત્રૈવૃતેન ચ રોપયેત્॥

પૈત્તિકં શર્કરાલાજામધુકૈઃ સારિવાયુતૈઃ। પ્રદિહ્યાત્ ક્ષીરપિષ્ટૈર્વા પયસ્યોશીરચન્દનૈઃ॥

પાક્યૈઃ શીતકષાયૈર્વા ક્ષીરૈરિક્ષુરસૈસ્તથા। જીવનીયઘૃતૈર્વાપિ સેચયેચ્છર્કરાયુતૈઃ॥

ત્રિવૃદ્ધરીતકીનાં ચ ચૂર્ણં લિહ્યાન્મધુદ્રવમ્। જલૌકોભિર્હરેચ્ચાસૃક્ પક્વં ચાપઠ્ય બુદ્ધિમાન્॥

ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ પ્રક્ષાલ્યૌદકજેન વા। તિલૈઃ સયષ્ટીમધુકૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સર્પિષા યુતૈઃ॥

ઉપદિહ્ય પ્રતનુના વાસસા વેષ્ટયેદ્વ્રણમ્। પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠામધુકોશીરપદ્મકૈઃ॥

સહરિદ્રૈઃ કૃતં સર્પિઃ સક્ષીરં વ્રણરોપણમ્। ક્ષીરશુક્લાપૃથક્પર્ણીસમઙ્ગારોધ્રચન્દનૈઃ॥

ન્યગ્રોધાદિપ્રવાલેષુ તેષાં ત્વક્ષ્વથવા કૃતમ્। નક્તમાલસ્ય પત્રાણિ તરુણાનિ ફલાનિ ચ॥

સુમનાયાશ્ચ પત્રાણિ પટોલારિષ્ટયોસ્તથા। દ્વે હરિદ્રે મધૂચ્છિષ્ટં મધુકં તિક્તરોહિણી॥

પ્રિયઙ્ગુઃ કુશમૂલં ચ નિચુલસ્ય ત્વગેવ ચ। મઞ્જિષ્ઠાચન્દનોશીરમુત્પલં સારિવે ત્રિવૃત્॥

એતેષાં કાર્ષિકૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્। દુષ્ટવ્રણપ્રશમનં નાડીવ્રણવિશોધનમ્॥

સદ્યશ્છિન્નવ્રણાનાં ચ કરઞ્જાદ્યમિદં શુભમ્। દુષ્ટવ્રણાશ્ચ યે કેચિદ્યે ચોત્સૃષ્ટક્રિયા વ્રણાઃ॥

નાડ્યો ગમ્ભીરિકા યાશ્ચ સદ્યશ્ચ્છિન્નાસ્તથૈવ ચ। અગ્નિક્ષારકૃતાશ્ચૈવ યે વ્રણા દારુણા અપિ॥

કરઞ્જાદ્યેન હવિષા પ્રશામ્યન્તિ ન સંશયઃ। ઇષ્ટકાસિકતાલોષ્ટગોશકૃત્તુષપાંશુભિઃ॥

મૂત્રૈરુષ્ણૈશ્ચ સતતં સ્વેદયેચ્છ્લષ્મવિદ્રધિમ્। કષાયપાનૈર્વમનૈરાલેપૈરુપનાહનૈઃ॥

હરેદ્દોષાનભીક્ષ્ણં ચાપ્યલાબ્વાસૃક્ તથૈવ ચ। આરગ્વધકષાયેણ પક્વં ચાપાઠ્ય ધાવયેત્॥

હરિદ્રાત્રિવૃતાશક્તુતિલૈર્મધુસમાયુતૈઃ। પૂરયિત્વા વ્રણં સમ્યગ્બધ્નીયાત્ કીર્તિતં યથા॥

તતઃ કુલત્થિકાદન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાર્કતિલ્વકૈઃ। કુર્યાત્તૈલં સગોમૂત્રં હિતં તત્ર સસૈન્ધવમ્॥

પિત્તવિદ્રધિવત્ સર્વાઃ ક્રિયા નિરવશેષતઃ। વિદ્રધ્યોઃ કુશલઃ કુર્યાદ્રક્તાગન્તુનિમિત્તયોઃ॥

વરુણાદિગણક્વાથમપક્વેઽભ્યન્તરોત્થિતે। ઊષકાદિપ્રતીવાપં પિબેત્ સુખકરં નરઃ॥

અનયોર્વર્ગયોઃ સિદ્ધં સર્પિર્વૈરેચનેન ચ। અચિરાદ્વિદ્રધિં હન્તિ પ્રાતઃ પ્રાતર્નિષેવિતમ્॥

એભિરેવ ગણૈશ્ચાપિ સંસિદ્ધં સ્નેહસંયુતમ્। કાર્યમાસ્થાપનં ક્ષિપ્રં તથૈવાપ્યનુવાસનમ્॥

પાનાલેપનભોજ્યેષુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા। દત્તાવાપો યથાદોષમપક્વં હન્તિ વિદ્રધિમ્॥

તોયધાન્યામ્લમૂત્રૈસ્તુ પેયો વાપિ સુરાદિભિઃ। યથાદોષગણક્વાથૈઃ પિબેદ્વાપિ શિલાજતુ॥

પ્રધાનં ગુગ્ગુલં ચાપિ શુણ્ઠીં ચ સુરદારુ ચ। સ્નેહોપનાહૌ કુર્યાચ્ચ સદા ચાપ્યનુલોમનમ્॥

યથોદ્દિષ્ટાં સિરાં વિધ્યેત્ કફજે વિદ્રધૌ ભિષક્। રક્તપિત્તાનિલોત્થેષુ કેચિદ્બાહૌ વદન્તિ તુ॥

પક્વં વા બહિરુન્નદ્ધં ભિત્ત્વા વ્રણવદાચરેત્। સ્રુતેષૂર્ધ્વમધો વાપિ મૈરેયામ્લસુરાસવૈઃ॥

પેયો વરુણકાદિસ્તુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા। શિગ્રુમૂલજલે સિદ્ધં સસિદ્ધાર્થકમોદનમ્॥

યવકોલકુલત્થાનાં યૂષૈર્ભુઞ્જીત માનવઃ। પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચ સેવેત માત્રયા તૈલ્વકં ઘૃતમ્॥

ત્રિવૃતાદિગણક્વાથસિદ્ધં વાપ્યુપશાન્તયે। નોપગચ્છેદ્યથાપાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્॥

પર્યાગતે વિદ્રધૌ તુ સિદ્ધિર્નૈકાન્તિકી સ્મૃતા। પ્રત્યાખ્યાય તુ કુર્વીત મજ્જજાતે તુ વિદ્રધૌ॥

સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં કુર્યાદ્રક્તાવસેચન। વિદ્રધ્યુક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્ પક્વે વાસ્થિ તુ ભેદયેત્॥

નિઃશલ્યમથ વિજ્ઞાય કર્તવ્યં વ્રણશોધનમ્। ધાવેત્તિક્તકષાયેણ તિક્તં સર્પિસ્તથા હિતમ્॥

યદિ મજ્જપરિસ્રાવો ન નિવર્તેત દેહિનઃ। કુર્યાત્ સંશોધનીયાનિ કષાયાદીનિ બુદ્ધિમાન્॥

પ્રિયઙ્ગુધાતકીરોધ્રકટ્ફલં તિનિસૈન્ધવમ્। એતૈસ્તૈલં વિપક્તવ્યં વિદ્રધિવ્રણરોપણમ્॥