સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.15

અથાતો મૂઢગર્ભચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

નાતોઽન્યત્ કષ્ટતમમસ્તિ યથા મૂઢગર્ભશલ્યોદ્ધરણમ્; અત્ર હિ યોનિયકૃત્પ્લીહાન્ત્રવિવરગર્ભાશયાનાં મધ્યે કર્મ કર્તવ્યં સ્પર્શેન, ઉત્કર્ષણાપકર્ષણસ્થાનાપવર્તનોત્કર્તનભેદનચ્છેદનપીડનર્જૂકરણદારણાનિ ચૈકહસ્તેન ગર્ભં ગર્ભિણીં ચાહિંસતા, તસ્માદધિપતિમાપૃચ્છ્ય પરં ચ યત્નમાસ્થાયોપક્રમેત॥

તત્ર સમાસેનાષ્ટવિધા મૂઢગર્ભગતિરુદ્દિષ્ટા; સ્વભાવગતા અપિ ત્રયઃ સઙ્ગા ભવન્તિ શિરસો વૈગુણ્યાદંસયોર્જઘનસ્ય વા॥

જીવતિ તુ ગર્ભે સૂતિકાગર્ભનિર્હરણે પ્રયતેત। નિર્હર્તુમશક્યે ચ્યાવનાન્ મન્ત્રાનુપશૃણુયાત્; તાન્ વક્ષ્યામઃ॥

ઇહામૃતં ચ સોમશ્ચ ચિત્રભાનુશ્ચ ભામિનિ। ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તુરગો મન્દિરે નિવસન્તુ તે॥

ઇદમમૃતમપાં સમુદ્ધૃતં વૈ તવ લઘુ ગર્ભમિમં પ્રમુઞ્ચતુ સ્ત્રિ। તદનલપવનાર્કવાસવાસ્તે સહ લવણામ્બુધરૈર્દિશન્તુ શાન્તિમ્॥

મુક્તાઃ પશોર્વિપાશાશ્ચ મુક્તાઃ સૂર્યેણ રશ્મયઃ। મુક્તઃ સર્વભયાદ્ગર્ભ એહ્યેહિ વિરમાવિતઃ॥

ઔષધાનિ ચ વિદધ્યાદ્યથોક્તાનિ। મૃતે ચોત્તાનાયા આભુગ્નસક્થ્યા વસ્ત્રાધારકોન્નમિતકઠ્યા ધન્વનનગવૃત્તિકાશાલ્મલીમૃત્સ્નઘૃતાભ્યાં મ્રક્ષયિત્વા હસ્તં યોનૌ પ્રવેશ્ય ગર્ભમુપહરેત્। તત્ર સક્થિભ્યામાગતમનુલોમમેવાઞ્છેત્, એકસક્થ્ના પ્રતિપન્નસ્યેતરસક્થિ પ્રસાર્યાપહરેત્, સ્ફિગ્દેશેનાગતસ્ય સ્ફિગ્દેશં પ્રપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય સક્થિની પ્રસાર્યાપહરેત્, તિર્યગાગતસ્ય પરિઘસ્યેવ તિરશ્ચીનસ્ય પશ્ચાદર્ધમૂર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય પૂર્વાર્ધમપત્યપથં પ્રત્યાર્જવમાનીયાપહરેત્, પાર્શ્વાપવૃત્તશિરસમંસં પ્રપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય શિરોઽપત્યપથમાનીયાપહરેત્, બાહુદ્વયપ્રતિપન્નસ્યોર્ધ્વમુત્પીડ્યાંસૌ શિરોઽનુલોમમાનીયાપહરેત્, દ્વાવન્ત્યાવસાધ્યૌ મૂઢગર્ભૌ, એવમશક્યે શસ્ત્રમવચારયેત્॥

સચેતનં ચ શસ્ત્રેણ ન કથઞ્ચન દારયેત્। દાર્યમાણો હિ જનનીમાત્માનં ચૈવ ઘાતયેત્॥

અવિષહ્યે વિકારે તુ શ્રેયો ગર્ભસ્ય પાતનમ્। ન ગર્ભિણ્યા વિપર્યાસસ્તસ્માત્પ્રાપ્તં ન હાપયેત્॥

તતઃ સ્ત્રિયમાશ્વાસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાઙ્ગુલીશસ્ત્રેણ વા શિરો વિદાર્ય, શિરઃકપાલાન્યાહૃત્ય, શઙ્કુના ગૃહીત્વોરસિ કક્ષાયાં વાપહરેત્; અભિન્નશિરસમક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા, અંસસંસક્તસ્યાંસદેશે બાહૂ છિત્ત્વા, દૃતિમિવાતતં વાતપૂર્ણોદરં વા વિદાર્ય નિરસ્યાન્ત્રાણિ શિથિલીભૂતમાહરેત્, જઘનસક્તસ્ય વા જઘનકપાલાનીતિ॥

કિંબહુના યદ્યદઙ્ગં હિ ગર્ભસ્ય તસ્ય સજ્જતિ તદ્ભિષક્। સમ્યગ્વિનિર્હરેચ્છિત્ત્વા રક્ષેન્નારીં ચ યત્નતઃ॥

ગર્ભસ્ય ગતયશ્ચિત્રા જાયન્તેઽનિલકોપતઃ। તત્રાનલ્પમતિર્વૈદ્યો વર્તેત વિધિપૂર્વકમ્॥

નોપેક્ષેત મૃતં ગર્ભં મુહૂર્તમપિ પણ્ડિતઃ। સ હ્યાશુ જનનીં હન્તિ નિરુચ્છ્વાસં પશું યથા॥

મણ્ડલાગ્રેણ કર્તવ્યં છેદ્યમન્તર્વિજાનતા। વૃદ્ધિપત્રં હિ તીક્ષ્ણાગ્રં નારીં હિંસ્યાત્ કદાચન॥

અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્ પૂર્વવદ્ભિષક્। હસ્તેનાપહરેદ્વાપિ પાર્શ્વભ્યાં પરિપીડ્ય વા॥

ધુનુયાચ્ચ મુહુર્નારીં પીડયેદ્વાંસપિણ્ડિકામ્। તૈલાક્તયોનેરેવં તાં પાતયેન્મતિમાન્ ભિષક્॥

એવં નિર્હૃતશલ્યાં તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા। તતોઽભ્યક્તશરીરાયા યોનૌ સ્નેહં નિધાપયેત્॥

એવં મૃદ્વી ભવેદ્યોનિસ્તચ્છૂલં ચોપશામ્યતિ। કૃષ્ણાતન્મૂલશુણ્ઠ્યેલાહિઙ્ગુભાર્ગીઃ સદીપ્યકાઃ॥

વચામતિવિષાં રાસ્નાં ચવ્યં સંચૂર્ણ્ય પાયયેત્। સ્નેહેન દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ॥

ક્વાથં ચૈષાં તથા કલ્કં ચૂર્ણં વા સ્નેહવર્જિતમ્। શાકત્વગ્ઘિઙ્ગ્વતિવિષાપાઠાકટુકરોહિણીઃ॥

તથા તેજોવતીં ચાપિ પાયયેત્ પૂર્વવદ્ભિષક્। ત્રિરાત્રં પઞ્ચસપ્તાહં તતઃ સ્નેહં પુનઃ પિબેત્॥

પાયયેતાસવં નક્તમરિષ્ટં વા સુસંસ્કૃતમ્। શિરીષકકુભાભ્યાં ચ તોયમાચમને હિતમ્॥

ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્ યથાસ્વમુપાચરેત્। સર્વતઃ પરિશુદ્ધા ચ સ્નિગ્ધપથ્યાલ્પભોજના॥

સ્વેદાભ્યઙ્ગપરા નિત્યં ભવેત્ ક્રોધવિવર્જિતા। પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્॥

રસં દશાહં શેષે તુ યથાયોગમુપાચરેત્। વ્યુપદ્રવાં વિશુદ્ધાં ચ જ્ઞાત્વા ચ વરવર્ણિનીમ્॥

ઊર્ધ્વં ચતુર્ભ્યો માસેભ્યો વિસૃજેત્ પરિહારતઃ। યોનિસન્તર્પણેઽભ્યઙ્ગે પાને બસ્તિષુ ભોજને॥

બલાતૈલમિદં ચાસ્યૈ દદ્યાદનિલવારણમ્। બલામૂલકષાયસ્ય દશમૂલીશૃતસ્ય ચ॥

યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથસ્ય પયસસ્તથા। અષ્ટાવષ્ટૌ શુભા ભાગાસ્તૈલાદેકસ્તદેકતઃ॥

પચેદાવાપ્ય મધુરં ગણં સૈન્ધવસંયુતમ્। તથાગુરું સર્જરસં સરલં દેવદારુ ચ॥

મઞ્જિષ્ઠાં ચન્દનં કુષ્ઠમેલાં કાલાનુસારિવામ્। માંસીં શૈલેયકં પત્રં તગરં સારિવાં વચામ્॥

શતાવરીમશ્વગન્ધાં શતપુષ્પાં પુનર્નવામ્। તત્ સાધુસિદ્ધં સૌવર્ણે રાજતે મૃન્મયેઽપિ વા॥

પ્રક્ષિપ્ય કલશે સમ્યક્ સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્। બલાતૈલમિદં ખ્યાતં સર્વવાતવિકારનુત્॥

યથાબલમતો માત્રાં સૂતિકાયૈ પ્રદાપયેત્। યા ચ ગર્ભાર્થિની નારી ક્ષીણશુક્રશ્ચ યઃ પુમાન્॥

વાતક્ષીણે મર્મહતે મથિતેઽભિહતે તથા। ભગ્ને શ્રમાભિપન્ને ચ સર્વથૈવોપયુજ્યતે॥

એતદાક્ષેપકાદીન્ વૈ વાતવ્યાધીનપોહતિ। હિક્કાં કાસમધીમન્થં ગુલ્મં શ્વાસં ચ દુસ્તરમ્॥

ષણ્માસાનુપયુજ્યૈતદન્ત્રવૃદ્ધિમપોહતિ। પ્રત્યગ્રધાતુઃ પુરુષો ભવેચ્ચ સ્થિરયૌવનઃ॥

રાજ્ઞામેતદ્ધિ કર્તવ્યં રાજમાત્રાશ્ચ યે નરાઃ। સુખિનઃ સુકુમારાશ્ચ ધનિનશ્ચાપિ યે નરાઃ॥

બલાકષાયપીતેભ્યસ્તિલેભ્યો વાપ્યનેકશઃ। તૈલમુત્પાદ્ય તત્ક્વાથશતપાકં કૃતં શુભમ્॥

નિવાતે નિભૃતાગારે પ્રયુઞ્જીત યથાબલમ્। જીર્ણેઽસ્મિન્ પયસા સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્ ષષ્ટિકૌદનમ્॥

અનેન વિધિના દ્રોણમુપયુજ્યાન્નમીરિતમ્। ભુઞ્જીત દ્વિગુણં કાલં બલવર્ણાન્વિતસ્તતઃ॥

સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ શતાયુઃ પુરુષો ભવેત્। શતં શતં તથોત્કર્ષો દ્રોણે દ્રોણે પ્રકીર્તિતઃ॥

બલાકલ્પેનાતિબલાગુડૂચ્યાદિત્યપર્ણિષુ। સૈરેયકે વીરતરૌ શતાવર્યાં ત્રિકણ્ટકે॥

તૈલાનિ મધુકે કુર્યાત્ પ્રસારિણ્યાં ચ બુદ્ધિમાન્। નીલોત્પલં વરીમૂલં ગવ્યે ક્ષીરે વિપાચયેત્॥

શતપાકં તતસ્તેન તિલતૈલં પચેદ્ભિષક્। બલાતૈલસ્ય કલ્કાંસ્તુ સુપિષ્ટાંસ્તત્ર દાપયેત્॥

સર્વેષામેવ જાનીયાદુપયોગં ચિકિત્સકઃ। બલાતૈલવદેતેષાં ગુણાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ॥