સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.14

અથાત ઉદરાણાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અષ્ટાવુદરાણિ પૂર્વમુદ્દિષ્ટાનિ। તેષ્વસાધ્યં બદ્ધગુદં પરિસ્રાવિ ચ; અવશિષ્ટાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ; સર્વાણ્યેવ પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમેત। તેષ્વાદ્યશ્ચતુર્વર્ગો ભેષજસાધ્યઃ, ઉત્તરઃ શસ્ત્રસાધ્યઃ, કાલપ્રકર્ષાત્ સર્વાણ્યેવ શસ્ત્રસાધ્યાનિ વર્જયિતવ્યાનિ વા॥

ઉદરી તુ ગુર્વભિષ્યન્દિરૂક્ષવિદાહિસ્નિગ્ધપિશિતપરિષેકાવગાહાન્ પરિહરેત્; શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમનીવારાન્ નિત્યમશ્નીયાત્॥

તત્ર વાતોદરિણં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન સર્પિષા સ્નેહયિત્વા, તિલ્વકવિપક્વેનાનુલોમ્ય, ચિત્રાફલતૈલપ્રગાઢેન વિદારિગન્દાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, સાલ્વણેન ચોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન ક્ષીરેણ જાઙ્ગલરસેન ચ, સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમ્॥

પિત્તોદરિણં તુ મધુરગણવિપક્વેન સર્પિષા સ્નેહયિત્વા, શ્યામાત્રિફલાત્રિવૃદ્વિપક્વેનાનુલોમ્ય, શર્કરામધુઘૃતપ્રગાઢેન ન્યગ્રોધાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, પાયસેનોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન પયસા॥

શ્લેષ્મોદરિણં તુ પિપ્પલ્યાદિકષાયસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય, સ્નુહીક્ષીરવિપક્વેનાનુલોમ્ય, ત્રિકટુકમૂત્રક્ષારતૈલપ્રગાઢેન મુષ્કકાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, શણાતસીધાતકીકિણ્વસર્ષપમૂલકબીજકલ્કૈશ્ચોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં ત્રિકટુકપ્રગાઢેન કુલત્થયૂષેણ પાયસેન વા, સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમ્॥

દૂષ્યોદરિણં તુ પ્રત્યાખ્યાય સપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધેન સર્પિષા વિરચયેન્માસમર્ધમાસં વા, મહાવૃક્ષક્ષીરસુરાગોમૂત્રસિદ્ધેન વા; શુદ્ધકોષ્ઠં તુ મદ્યેનાશ્વમારકગુઞ્જાકાકાદનીમૂલકલ્કં પાયયેત્; ઇક્ષુકાણ્ડાનિ વા કૃષ્ણસર્પેણ દંશયિત્વા ભક્ષયેદ્વલ્લીફલાનિ વા, મૂલજં કન્દજં વા વિષમાસેવયેત્, તેનાગદો ભવત્યન્યં વા ભાવમાપદ્યતે॥

ભવતિ ચાત્ર કુપિતાનિલમૂલત્વાત્ સંચિતત્વાન્મલસ્ય ચ। સર્વોદરેષુ શંસન્તિ બહુશસ્ત્વનુલોમનમ્॥

અત ઊર્ધ્વં સામાન્યયોગાન્ વક્ષ્યામઃ। તદ્યથા એરણ્ડતૈલમહરહર્માસ્ં દ્વૌ વા કેવલં મૂત્રયુક્તં ક્ષીરયુક્તં વા સેવેતોદકવર્જી, માહિષં વા મૂત્રં ક્ષીરેણ નિરાહારઃ સપ્તરાત્રમ્, ઉષ્ટ્રીક્ષીરાહારો વાન્નવારિવર્જી પક્ષં, પિપ્પલીં વા માસં પૂર્વોક્તેન વિધાનેનાસેવેત, સૈન્ધવાજમોદાયુક્તં વા નિકુમ્ભતૈલમ્, આર્દ્રશૃઙ્ગવેરરસપાત્રશતસિદ્ધં વા વાતશૂલેઽવચાર્યં, શૃઙ્ગવેરરસવિપક્વં ક્ષીરમાસેવેત, ચવ્યશૃઙ્ગવેરકલ્કં વા પયસા સરલદેવદારુચિત્રકમેવ વા, મુરઙ્ગીશાલપર્ણીશ્યામાપુનર્નવાકલ્કં વા, જ્યોતિષ્કફલતૈલં વા ક્ષીરેણ સ્વર્જિકાહિઙ્ગુમિશ્રં પિબેત્, ગુડદ્વિતીયાં વા હરીતકીં ભક્ષયેત્, સ્રુતીક્ષીરભાવિતાનાં વા પિપ્પલીનાં સહસ્રં કાલેન, પથ્યાકૃષ્ણાચૂર્ણં વા સ્નુહીક્ષીરભાવિતમુત્કારિકાં પક્વાં દાપયેત્; હરીતકીચૂર્ણં પ્રસ્થમાઢકે ઘૃતસ્યાવાપ્યાઙ્ગારેષ્વભિવિલાપ્ય ખજેનાભિમથ્યાનુગુપ્તં કૃત્વાર્ધમાસં યવપલ્લે વાસયેત્, તતશ્ચોદ્ધૃત્ય પરિસ્રાવ્ય હરીતકીક્વાથામ્લદધીન્યાવાપ્ય વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસમર્ધમાસં વા પાયયેત્; ગવ્યે પયસિ મહાવૃક્ષક્ષીરમાવાપ્ય વિપચેત્, વિપક્વં ચાવતાર્ય શીતીભૂતં મન્થાનેનાભિમથ્ય નવનીતમાદાય ભૂયો મહાવૃક્ષક્ષીરેણૈવ વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસં માસાર્ધં વા પાયયેત્; ચવ્યચિત્રકદન્ત્યતિવિષાકુષ્ઠસારિવાત્રિફલાજમોદહરિદ્રાશઙ્ખિનીત્રિવૃત્ત્રિકટુકાનામર્ધકાર્ષિકા ભાગા, રાજવૃક્ષફલમજ્જ્ઞામષ્ટૌ કર્ષાઃ, મહાવૃક્ષક્ષીરપલેદ્વે, ગવાં ક્ષીરમૂત્રયોરષ્ટાવષ્ટૌ પલાનિ, એતત્ સર્વં ઘૃતપ્રસ્થે સમાવાપ્ય વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસમર્ધમાસ્ં વા પાયયેત્; એતાનિ તિલ્વકઘૃતચતુર્થાનિ સર્પીષ્યુદરગુલ્મવિદ્રધ્યષ્ઠીલાનાહકુષ્ઠોન્માદાપસ્મારેષૂપયોજ્યાનિ વિરેચનાર્થં; મૂત્રાસવારિષ્ટસુરાશ્ચાભીક્ષ્ણં મહાવૃક્ષક્ષીરસંભૃતાઃ સેવેત; વિરેચનદ્રવ્યકષાયં વા શૃઙ્ગવેરદેવદારુપ્રગાઢમ્॥

વમનવિરેચનશિરોવિરેચનદ્રવ્યાણાં પાલિકાભાગાઃ પિપ્પલ્યાદિવચાદિહરિદ્રાદિપરિપઠિતાનાં ચ દ્રવ્યાણાં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનાં યથોક્તાનાં ચ લવણાનાં તત્સર્વં મૂત્રગણે પ્રક્ષિપ્ય મહાવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થં ચ મૃદ્વગ્નિનાવઘટ્ટયન્ વિપચેદપ્રદગ્ધકલ્કં, તત્સાધુસિદ્ધમવતાર્ય શીતીભૂતમક્ષમાત્રા ગુટિકા વર્તયેત્, તાસામેકાં દ્વે તિસ્રો વા ગુટિકા બલાપેક્ષયા માસાંસ્ત્રીંશ્ચતુરો વા સેવેત, એષાઆનાહવર્તિક્રિયા વિશેષેણ મહાવ્યાધિષૂપયુજ્યતે (વિશેષેણ) કોષ્ઠજાંશ્ચ કૃમીનપહન્તિ કાસશ્વાસકૃમિકુષ્ઠપ્રતિશ્યાયારોચકાવિપાકોદાવર્તાંશ્ચ નાશયતિ॥

મદનફલમજ્જકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવત્રિવૃત્ત્રિકટુકસર્ષપલવણાનિ મહાવૃક્ષક્ષીરમૂત્રયોરન્યતરેણ પિષ્ટ્વાઙ્ગુષ્ઠમાત્રાં વર્તિં કૃત્વોદરિણ આનાહે તૈલલવણાભ્યક્તગુદસ્યૈકાં દ્વે તિસ્રો વા પાયૌ નિદધ્યાત્, એષાઆનાહવર્તિક્રિયા વાતમૂત્રપુરીષોદાવર્તાધ્માનાનાહેષુ વિધેયા॥

પ્લીહોદરિણઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દધ્ના ભુક્તવતો વામબાહૌ કૂર્પરાભ્યન્તરતઃ સિરાં વિધ્યેત્, વિમર્દયેચ્ચ પાણિના પ્લીહાનં રુધિરસ્યન્દનાર્થં; તતઃ સંશુદ્ધદેહં સમુદ્રશુક્તિકાક્ષારં પયસા પાયયેત, હિઙ્ગુસૌવર્ચિકે વા ક્ષીરેણ, સ્રુતેન પલાશક્ષારેણ વા યવક્ષારં, કિંશુકક્ષારોદકેન વા બહુશઃ સ્રુતેન યવક્ષારં, પારિજાતકેક્ષુરકાપામાર્ગક્ષારં વા, તૈલસ્ંસૃષ્ટં શોભાઞ્જનકયૂષં પિપ્પલીસૈન્ધવચિત્રકયુક્તં, પૂતિકરઞ્જક્ષારં વામ્લસ્રુતં વિડ્લવણપિપ્પલીપ્રાગાઢમ્॥

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરયવક્ષારસૈન્ધવાનાં પાલિકા ભાગાઃ, ઘૃતપ્રસ્થં તત્તુલ્યં ચ ક્ષીરં તદૈકધ્યં વિપાચયેત્, એતત્ ષટ્પલકં નામ સર્પિઃ પ્લીહાગ્નિસઙ્ગગુલ્મોદરોદાવર્તશ્વયથુપાણ્ડુરોગકાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયોર્ધ્વવાતવિષમજ્વરાનપહન્તિ। મન્દાગ્નિર્વા હિઙ્ગ્વાદિકં ચૂર્ણમુપયુઞ્જીત॥

યકૃદ્દાલ્યેઽપ્યેષ એવ ક્રિયાવિભાગઃ। વિશેષતસ્તુ દક્ષિણબાહૌ સિરાવ્યધઃ॥

મણિબન્ધં સકૃન્નામ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠસમીરિતામ્। દહેત્ સિરાં શરેણાશુ પ્લીહ્નો વૈદ્યઃ પ્રશાન્તયે॥

બદ્ધગુદે પરિસ્રાવિણિ ચ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાભ્યક્તસ્યાધો નાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યા ઉદરં પાટયિત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમન્ત્રાણિ નિષ્કૃષ્ય નિરીક્ષ્ય બદ્ધગુદસ્યાન્ત્રપ્રતિરોધકરમશ્માનં બાલં વાપોહ્ય મલજાતં વા તતો મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યજ્યાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા બાહ્યં વ્રણમુદરસ્ય સીવ્યેત્। પરિસ્રાવિણ્યપ્યેવમેવ શલ્યમુદ્ધૃત્યાન્ત્રસ્રાવાન્ સંશોધ્ય, તચ્છિદ્રમાન્ત્રં સમાધાય કાલપિપીલિકાભિર્દંશયેત્, દષ્ટે ચ તાસાં કાયાનપહરેન્ન શિરાંસિ, તતઃ પૂર્વવત્ સીવ્યેત્, સંધાનં ચ યથોક્તં કારયેત્, યષ્ટીમધુકમિશ્રયા ચ કૃષ્ણમૃદાવલિપ્ય બન્ધેનોપચરેત્, તતો નિવાતમાગારં પ્રવેશ્યાચારિકમુપદિશેત્, વાસયેચ્ચૈનં તૈલદ્રોણ્યાં સર્પિર્દ્રોણ્યાં વા પયોવૃત્તિમિતિ॥

દકોદરિણસ્તુ વાતહરતૈલાભ્યક્તસ્યોષ્ણોદકસ્વિન્નસ્ય સ્થિતસ્યાપ્તૈઃ સુપરિગૃહીતસ્યાકક્ષાત્ પરિવેષ્ટિતસ્યાધોનાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યા વ્રીહિમુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમવગાઢં વિધ્યેત્, તત્ર ત્રપ્વાદીનામન્યતમસ્ય નાડીં દ્વિદ્વારાં પક્ષનાડીં વા સંયોજ્ય દોષોદકમવસિઞ્ચેત્, તોતો નાડીમપહૃત્ય તૈલલવણેનાભ્યજ્ય વ્રણં બન્ધેનોપચરેત્, ન ચૈકસ્મિન્નેવ દિવસે સર્વં દોષોદકમપહરેત્, સહસા હ્યપહૃતે તૃષ્ણાજ્વરાઙ્ગમર્દાતીસારશ્વાસકાસપાદદાહા ઉત્પદ્યેરન્નાપૂર્યતે વા ભૃશતરમુદરમસઞ્જાતપ્રાણસ્ય, તસ્માત્તૃતીયચતુર્થપઞ્ચમષષ્ઠાષ્ટમદશમદ્વાદશષોડશરાત્રાણામન્યતમમન્તરીકૃત્ય દોષોદકમલ્પાલ્પમવસિઞ્ચેત્; નિઃસૃતે ચ દોષે ગાઢતરમાવિકકૌશેયચર્મણામન્યતમેન પરિવેષ્ટયેદુદરં, તથા નાધ્માપયતિ વાયુઃ; ષણ્માસાંશ્ચ પયસા ભોજયેજ્જાઙ્ગલરસેન વા, તતસ્ત્રીન્માસાનર્ધોદકેન પયસા ફલામ્લેન જાઙ્ગલરસેન વા, અવશિષ્ટં માસત્રયમન્નં લઘુ હિતં વા સેવેત, એવં સંવત્સરેણાગદો ભવતિ॥

ભવતિ ચાત્ર આસ્થાપને ચૈવ વિરેચને ચ પાને તથાઆહારવિધિક્રિયાસુ। સર્વોદરિભ્યઃ કુશલૈઃ પ્રયોજ્યં ક્ષીરં શૃતં જાઙ્ગલજો રસો વા॥