સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.13

અથાતો મધુમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

મધુમેહિત્વમાપન્નં ભિષગ્ભિઃ પરિવર્જિતમ્। યોગેનાનેન મતિમાન્ પ્રમેહિણમુપાચરેત્॥

માસે શુક્રે શુચૌ ચૈવ શૈલાઃ સૂર્યાંશુતાપિતાઃ। જતુપ્રકાશં સ્વરસં શિલાભ્યઃ પ્રસ્રવન્તિ હિ॥

શિલાજત્વિતિ વિખ્યાતં સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્। ત્રપ્વાદીનાં તુ લોહાનાં ષણ્ણામન્યતમાન્વયમ્॥

જ્ઞેયં સ્વગન્ધતશ્ચાપિ ષડ્યોનિ પ્રથિતં ક્ષિતૌ। લોહાદ્ભવતિ તદ્યસ્માચ્છિલાજતુ જતુપ્રભમ્॥

તસ્ય લોહસ્ય તદ્વીર્યં રસં ચાપિ બિભર્તિ તત્। ત્રપુસીસાયસાદીનિ પ્રધાનાન્યુત્તરોત્તરમ્॥

યથા તથા પ્રયોગેઽપિ શ્રેષ્ઠે શ્રેષ્ઠગુણાઃ સ્મૃતાઃ। તત્સર્વં તિક્તકટુકં કષાયાનુરસં સરમ્॥

કટુપાક્યુષ્ણવીર્યં ચ શોષણં છેદનં તથા। તેષુ યત્ કૃષ્ણમલઘુ સ્નિગ્ધં નિઃશર્કરં ચ યત્॥

ગોમૂત્રગન્ધિ યચ્ચાપિ તત્ પ્રધાનં પ્રચક્ષતે। તદ્ભાવિતં સારગણૈર્હૃતદોષો દિનોદયે॥

પિબેત્ સારોદકેનૈવ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં યથાબલમ્। જાઙ્ગલેન રસેનાન્નં તસ્મિઞ્જીર્ણે તુ ભોજયેત્॥

ઉપયુજ્ય તુલામેવં ગિરિજાદમૃતોપમાત્। વપુર્વર્ણબલોપેતો મધુમેહવિવર્જિતઃ॥

જીવેદ્વર્ષશતં પૂર્ણમજરોઽમરસન્નિભઃ। શતં શતં તુલાયાં તુ સહસ્રં દશતૌલિકે॥

ભલ્લાતકવિધાનેન પરિહારવિધિઃ સ્મૃતઃ। મેહં કુષ્ઠમપસ્મારમુન્માદં શ્લીપદં ગરમ્॥

શોષં શોફાર્શસી ગુલ્મં પાણ્ડુતાં વિષમજ્વરમ્। અપોહત્યચિરાત્કાલાચ્છિલાજતુ નિષેવિતમ્॥

ન સોઽસ્તિ રોગો યં ચાપિ નિહન્યાન્ન શિલાજતુ। શર્કરાં ચિરસંભૂતાં ભિનત્તિ ચ તથાશ્મરીમ્॥

ભાવનાલોડને ચાસ્ય કર્તવ્યે ભેષજૈર્હિતૈઃ। એવં ચ માક્ષિકં ધાતું તાપીજમમૃતોપમમ્॥

મધુરં કાઞ્ચનાભાસમમ્લં વા રજતપ્રભમ્। પિબન્ હન્તિ જરાકુષ્ઠમેહપાણ્ડ્વામયક્ષયાન્॥

તદ્ભાવિતઃ કપોતાંશ્ચ કુલત્થાંશ્ચ વિવર્જયેત્। પઞ્ચકર્મગુણાતીતં શ્રદ્ધાવન્તં જિજીવિષુમ્॥

યોગેનાનેન મતિમાન્ સાધયેદપિ કુષ્ઠનમ્। વૃક્ષાસ્તુવરકા યે સ્યુઃ પશ્ચિમાર્ણવભૂમિષુ॥

વીચીતરઙ્ગવિક્ષેપમારુતોદ્ધૂતપલ્લવાઃ। તેષાં ફલાનિ ગૃહ્ણીયાત્ સુપક્વાન્યમ્બુદાગમે॥

મજ્જાં તેભ્યોઽપિ સંહૃત્ય શોષયિત્વા વિચૂર્ણ્ય ચ। તિલવત્ પીડયેદ્દ્રોણ્યાં સ્રાવયેદ્વા કુસુમ્ભવત્॥

તત્તૈલં સંહૃતં ભૂયઃ પચેદાતોયસંક્ષયાત્। અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્॥

સ્નિગ્ધઃ સ્વિન્નો હૃતમલઃ પક્ષાદૂર્ધ્વં પ્રયત્નવાન્। ચતુર્થભક્તાન્તરિતઃ શુક્લાદૌ દિવસે શુભે॥

મન્ત્રપૂતસ્ય તૈલસ્ય પિબેન્માત્રાં યથાબલમ્। તત્ર મન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ યેનેદમભિમન્ત્ર્યતે॥

મજ્જસાર મહાવીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય। શઙ્ખચક્રગદાપાણિસ્ત્વામાજ્ઞાપયતેઽચ્યુતઃ॥

તેનાસ્યોર્ધ્વમધશ્ચાપિ દોષા યાન્ત્યસકૃત્તતઃ। અસ્નેહલવણાં સાયં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્॥

પઞ્ચાહં પ્રપિબેત્તૈલમનેન વિધિના નરઃ। પક્ષં પરિહરેચ્ચાપિ મુદ્ગયૂષૌદનાશનઃ॥

પઞ્ચભિર્દિવસૈરેવં સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે। તદેવ ખદિરક્વાથે ત્રિગુણે સાધુ સાધિતમ્॥

નિહિતં પૂર્વવત્ પક્ષાત્ પિબેન્માસમતન્દ્રિતઃ। તેનાભ્યક્તશરીરશ્ચ કુર્વીતાહારમીરિતમ્॥

ભિન્નસ્વરં રક્તનેત્રં વિશીર્ણં કૃમિભક્ષિતમ્। અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્ કુષ્ઠિનં નરમ્॥

સર્પિર્મધુયુતં પીતં તદેવ ખદિરામ્બુના। પક્ષિમાંસરસાહારં કરોતિ દ્વિશતાયુષમ્॥

તદેવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્દિવસાનુપયોજિતમ્। વપુષ્મન્તં શ્રુતિધરં કરોતિ ત્રિશતાયુષમ્॥

શોધયન્તિ નરં પીતા મજ્જાનસ્તસ્ય માત્રયા। મહાવીર્યસ્તુવરકઃ કુષ્ઠમેહાપહઃ પરઃ॥

સાન્તર્ધૂમસ્તસ્ય મજ્જા તુ દગ્ધઃ ક્ષિપ્તસ્તૈલે સૈન્ધવં ચાઞ્જનં ચ। પૈલ્લ્યં હન્યાદર્મનક્તાન્ધ્યકાચાન્ નીલીરોગં તૈમિરં ચાઞ્જનેન॥