સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.12

અથાતઃ પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

શરાવિકાદ્યા નવ પિડકાઃ પ્રાગુક્તાઃ; તાઃ પ્રાણવતોઽલ્પાસ્ત્વઙ્માંસપ્રાપ્તા મૃદ્વ્યોઽલ્પરુજઃ ક્ષિપ્રપાકભેદિન્યશ્ચ સાધ્યાઃ॥

તાભિરુપદ્રુતં પ્રમેહિણમુપચરેત્। તત્ર પૂર્વરૂપેષ્વપતર્પણં વનસ્પતિકષાયં બસ્તમૂત્રં ચોપદિશેત્; એવમકુર્વતસ્તસય મધુરાહારસ્ય મૂત્રં સ્વેદઃ શ્લેષ્મા ચ મધુરીભવતિ પ્રમેહશ્ચાભિવ્યક્તો ભવતિ, તત્રોભયતઃ સંશોધનમાસેવેત; એવમકુર્વતસ્તસ્ય દોષાઃ પ્રવૃદ્ધા માંસશોણિતે પ્રદૂષ્ય શોફં જનયન્ત્યુપદ્રવાન્ વા કાંશ્ચિત્, તત્રોક્તઃ પ્રતીકારઃ સિરામોક્ષશ્ચ; એવમકુર્વતસ્તસ્ય શોફો વૃદ્ધોઽતિમાત્રં રુજો વિદાહમાપદ્યતે, તત્ર શસ્ત્રપ્રણિધાનમુક્તં વ્રણક્રિયોપસેવા ચ; એવમકુર્વતસ્તસ્ય પૂયોઽભ્યન્તરમવદાર્યોત્સઙ્ગં મહાન્તમવકાશં કૃત્વા પ્રવૃદ્ધો ભવત્યસાધ્યઃ; તસ્માદાદિત એવ પ્રમેહિણમુપક્રમેત્॥

ભલ્લાતકબિલ્વામ્બુપિપ્પલીમૂલોદકીર્યાવર્ષાભૂપુનર્નવાચિત્રકશટીસ્નુહીવરુણકપુષ્કરદન્તીપથ્યા દશપલોન્મિતા યવકોલકુલત્થાંશ્ચ પ્રાસ્થિકાન્ સલિલદ્રોણે નિષ્ક્વાથ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટેઽવતાર્ય વચાત્રિવૃત્કમ્પિલ્લકભાર્ગીનિચુલશુણ્ઠીગજપિપ્પલીવિડઙ્ગરોધ્રશિરીષાણાં ભાગૈરર્ધપલિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેન્મેહશ્વયથુકુષ્ઠગુલ્મોદરાર્શઃપ્લીહવિદ્રધિપિડકાનાં નાશનં નામ્ના ધાન્વન્તરમ્॥

દુર્વિરેચ્યા હિ મધુમેહિનો ભવન્તિ મેદોઽભિવ્યાપ્તશરીરત્વાત્, તસ્માત્તીક્ષ્ણમેતેષાં શોધનં કુર્વીત। પિડકાપીડિતાઃ સોપદ્રવાઃ સર્વ એવ પ્રમેહા મૂત્રાદિમાધુર્યે મધુગન્ધસામાન્યાત્ પારિભાષિકીં મધુમેહાખ્યાં લભન્તે॥

ન ચૈતાન્ કથંચિદપિ સ્વેદયેત્, મેદોબહુત્વાદેતેષાં વિશીર્યતે દેહઃ સ્વેદેન॥

રસાયનીનાં ચ દૌર્બલ્યાન્નોર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ પ્રમેહિણાં દોષાઃ, તતો મધુમેહિનામધઃકાયે પિડકાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ॥

અપક્વાનાં તુ પિડકાનાં શોફવત્ પ્રતીકારઃ, પક્વાનાં વ્રણવદિતિ; તૈલં તુ વ્રણરોપણમેવાદૌ કુર્વીત, આરગ્વધાદિકષાયમુત્સાદનાર્થે, શાલસારાદિકષાયં પરિષેચને, પિપ્પલ્યાદિકષાયં પાનભોજનેષુ, પાઠાચિત્રકશાર્ઙ્ગેષ્ટાક્ષુદ્રાબૃહતીસારિવાસોમવલ્કસપ્તપર્ણારગ્વધકુટજમૂલચૂર્ણાનિ મધુમિથાણિ પ્રશ્નીયાત્॥

શાલસારાદિવર્ગકષાયં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય પુનરુપનીય સાધયેત્, સિધ્યતિ ચામલકરોધ્રપ્રિયઙ્ગુદન્તીકૃષ્ણાયસ્તામ્રચૂર્ણાન્યાવપેત્, એતદનુપદગ્ધં લેહીભૂતમવતાર્યાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતો યથાયોગમુપયુઞ્જીત, એષ લેહઃ સર્વમેહાનાં હન્તા॥

ત્રિફલાનિત્રકત્રિકટુકવિડઙ્ગમુસ્તાનાં નવ ભાગાસ્તાવન્ત એવ કૃષ્ણાયશ્ચૂર્ણસ્ય, તત્સર્વમૈકધ્યં કૃત્વા યથાયોગં માત્રાં સર્પિર્મધુભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત, એતન્નવાયસમ્; એતેન જાઠર્યં ન ભવતિ, સન્નોઽગ્નિરાપ્યાયતે, દુર્નામશોફપાણ્ડુકુષ્ઠરોગાવિપાકકાસશ્વાસપ્રમેહાશ્ચ ન ભવન્તિ॥

શાલસારાદિનિર્યૂહે ચતુર્થાંશાવશેષિતે। પરિસ્રુતે તતઃ શીતે મધુ માક્ષિકમાવપેત્॥

ફાણિતીભાવમાપન્નં ગુડં શોધિતમેવ ચ। શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ ચૂર્ણાનિ પિપ્પલ્યાદિગણસ્ય ચ॥

ઐકધ્યમાવપેત્ કુમ્ભે સંસ્કૃતે ઘૃતભાવૈતે। પિપ્પલીચૂર્ણમધુભિઃ પ્રલિપ્તેઽન્તઃશુચૌ દૃઢે॥

શ્લક્ષ્ણાનિ તીક્ષ્ણલોહસ્ય તત્ર પત્રાણિ બુદ્ધિમાન્। ખદિરાઙ્ગારતપ્તાનિ બહુશઃ સન્નિપાતયેત્॥

સુપિધાનં તુ તં કૃત્વા યવપલ્લે નિધાપયેત્। માસાંસ્ત્રીંશ્ચતુરો વાપિ યાવદાલોહસંક્ષયાત્॥

તતો જાતરસં તં તુ પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલમ્। નિષેવેત યથાયોગમાહારં ચાસ્ય કલ્પયેત્॥

કાર્શ્યકૃદ્બલિનામેષ સન્નસ્યાગ્નેઃ પ્રસાધકઃ। શોફનુદ્ગુલ્મહૃત્ કુષ્ઠમેહપાણ્ડ્વામયાપહઃ॥

પ્લીહોદરહરઃ શીઘ્રં વિષમજ્વરનાશનઃ। અભિષ્યન્દાપહરણો લોહારિષ્ટો મહાગુણઃ॥

પ્રમેહિણો યદા મૂત્રમપિચ્છિલમનાવિલમ્। વિશદં તિક્તકટુકં તદાઆરોગ્યં પ્રચક્ષતે॥