સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.11

અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દ્વૌ પ્રમેહૌ ભવતઃ સહજોઽપથ્યનિમિત્તશ્ચ। તત્ર સહજો માતૃપિતૃબીજદોષકૃતઃ, અહિતાહારજોઽપથ્યનિમિત્તઃ। તયોઃ પૂર્વેણોપદ્રુતઃ કૃશો રૂક્ષોઽલ્પાશી પિપાસુર્ભૃશં પરિસરણશીલશ્ચ ભવતિ; ઉત્તરેણ સ્થૂલો બહ્વાઈ સ્નિગ્ધઃ શય્યાસનસ્વપ્નશીલઃ પ્રાયેણેતિ॥

તત્ર કૃશમન્નપાનપ્રતિસંસ્કૃતાભિઃ ક્રિયાભિશ્ચિકિત્સેત, સ્થૂલમપતર્પણયુક્તાભિઃ॥

સર્વ એવ ચ પરિહરેયુઃ સૌવીરકતુષોદકશુક્તમૈરેયસુરાસવતોયપયસ્તૈલઘૃતેક્ષુવિકારદધિપિષ્ટાન્નામ્લયવાગૂણાનકાનિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસાનિ ચેતિ॥

તતઃ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમકોદ્રવોદ્દાલકાનનવાન્ ભુઞ્જીત ચણકાઢકીકુલત્થમુદ્ગવિકલ્પેન, તિક્તકષાયાભ્યાં ચ શાકગણાભ્યાં નિકુમ્ભેઙ્ગુદીસર્ષપાતસીતૈલસિદ્ધાભ્યાં, બદ્ધમૂત્રૈર્વા જાઙ્ગલૈર્માંસૈરપહૃતમેદોભિરનમ્લૈરઘૃતૈશ્ચેતિ॥

તત્રાદિત એવ પ્રમેહિણં સ્નિગ્ધમન્યતમેન તૈલેન પ્રિયઙ્ગ્વાદિસિદ્ધેન વા ઘૃતેન વામયેત્ પ્રગાઢં વિરેચયેચ્ચ, વિરેચનાદનન્તરં સુરસાદિકષાયેણાસ્થાપયેન્મહૌષધભદ્રદારુમુસ્તાવાપેન મધુસૈન્ધવયુક્તેન, દહ્યમાનં ચ ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ નિસ્તૈલેન॥

તતઃ શુદ્ધદેહમામલકરસેન હરિદ્રાં મધુસંયુક્તાં પાયયેત્, ત્રિફલાવિશાલાદેવદારુમુસ્તકષાયં વા, શાલકમ્પિલ્લકમુષ્કકકલ્કમક્ષમાત્રં વા મધુમધુરમામલકરસેન હરિદ્રાયુતં, કુટજકપિત્થરોહીતકબિભીતકસપ્તપર્ણપુષ્પકલ્કં વા નિમ્બારગ્વધસપ્તપર્ણમૂર્વાકુટજસોમવૃક્ષપલાશાનાં વા ત્વક્પત્રમૂલફલપુષ્પકષાયાણિ, એતે પઞ્ચ યોગાઃ સર્વમેહાનામપહન્તારો વ્યાખ્યાતાઃ॥

વિશેષશ્ચાત ઊર્ધ્વં તત્રોદકમેહિનં પારિજાતકષાયં પાયયેત્, ઇક્ષુમેહિનં ચિત્રકકષાયં, શનૈર્મેહિનં ખદિરકષાયં, લવણમેહિનં પાઠાગુરુહરિદ્રાકષાયં, પિષ્ટમેહિનં હરિદ્રાદારુહરિદ્રાકષાયં, સાન્દ્રમેહિનં સપ્તપર્ણકષાયં, શુક્રમેહિનં દૂર્વાશૈવલપ્લવહઠકરઞ્જકસેરુકકષાયં કકુભચન્દનકષાયં વા, ફેનમેહિનં ત્રિફલારગ્વઘમૃદ્વીકાકષાયં, મધુમધુરમિતિ; પૈત્તિકેષુ નીલમેહિનં શાલસારાદિકષાયમશ્વત્થકષાયં વા પાયયેત્, હરિદ્રામેહિનં રાજવૃક્ષકષાયં, અમ્લમેહિનં ન્યગ્રોધાદિકષાયં, ક્ષારમેહિનં ત્રિફલાકષાયં, મઞ્જિષ્ઠામેહિનં મઞ્જિષ્ઠાચન્દનકષાયં, શોણિતમેહિનં ગુડૂચીતિન્દુકાસ્થિકાશ્મર્યખર્જૂરકષાયં મધુમિશ્રં; અત ઊર્ધ્વમસાધ્યેષ્વપિ યોગાન્ યાપનાર્થં વક્ષ્યામઃ, તદ્યથા સર્પિર્મેહિનં કુષ્ઠકુટજપાઠાહિઙ્ગુકટુરોહિણીકલ્કં ગુડૂચીચિત્રકકષાયેણ પાયયેત્, વસામેહિનમગ્નિમન્થકષાયં શિંશપાકષાયં વા, ક્ષૌદ્રમેહિનં કદરક્રમુકકષાયં, હસ્તિમેહિનં તિન્દુકકપિત્થશિરીષપલાશપાઠામૂર્વાદુઃસ્થિક્ષારં ચેતિ; દહ્યમાનમૌદકકન્દક્વાથસિદ્ધાં યવાગૂં ક્ષીરેક્ષુરસમધુરાં પાયયેત્॥

તતઃ પ્રિયઙ્ગ્વનન્તાયૂથિકાપદ્માત્રાયન્તિકાલોહિતિકામ્બષ્ઠાદાડિમત્વક્શાલપર્ણીપદ્મતુઙ્ગકેશરધાતકીવકુલશાલ્મલીશ્રીવેષ્ટકમોચરસેષ્વરિષ્ટાનયસ્કૃતીર્લેહાનાસવાંશ્ચ કુર્વીત; શૃઙ્ગાટકગિલોડ્યવિસમૃણાલકાશકસેરુકમધુકામ્રજમ્બ્વસનતિનિશકકુભકટ્વઙ્ગરોધ્રભલ્લાતકપલાશચર્મવૃક્ષગિરિકર્ણિકાશીતશિવનિચુલદાડિમાજકર્ણહરિવૃક્ષરાજાદનગોપઘોણ્ટાવિકઙ્ગતેષુ વા; યવાન્નવિકારાંશ્ચ સેવેત; યથોક્તકષાયસિદ્ધાં યવાગૂં ચાસ્મૈ પ્રયચ્છેત્, કષાયાણિ વા પાતુમ્॥

મહાધનમહિતાહારમૌષધદ્વેષિણમીશ્વરં વા પાઠાભયાચિત્રકપ્રગાઢમનલ્પમાક્ષિકમન્યતમમાસવં પાયયેત્, અઙ્ગાઅરશૂલ્યોપદંશં વા માધ્વીકમભીક્ષ્ણં, ક્ષૌદ્રકપિત્થમરિચાનુવિદ્ધાનિ ચાસ્મૈ પાનભોજનાન્યુપહરેત્, ઉષ્ટ્રાશ્વતરખરપુરીષચૂર્ણાનિ ચાસ્મૈ દદ્યાદશનેષુ; હિઙ્ગુસૈન્ધવયુક્તૈર્યૂષૈઃ સાર્ષપૈશ્ચ રાગૈર્ભોજયેત્; અવિરુદ્ધાનિ ચાસ્મૈ પાનભોજનાન્યુપહરેદ્રસગન્ધવન્તિ ચ; પ્રવૃદ્ધમેહાસ્તુ વ્યાયામનિયુદ્ધક્રીડાગજતુરગરથપદાતિચર્યાપરિક્રમણાન્યસ્ત્રોપાસ્ત્રે વા સેવેરન્॥

અધનસ્ત્વબાન્ધવો વા પાદત્રાણાતપત્રવિરહિતો ભૈક્ષ્યાશી ગ્રામૈકરાત્રવાસી મુનિરિવ સંયતાત્મા યોજનશતમધિકં વા ગચ્છેત્, મહાધનો વા શ્યામાકનીવારવૃત્તિરામલકકપિત્થતિન્દુકાશ્મન્તકફલાહારો મૃગૈઃ સહ વસેત્, તન્મૂત્રશકૃદ્ભક્ષઃ સતતમનુવ્રજેદ્ગાઃ, બ્રહ્મણો વા શિલોઞ્છવૃત્તિર્ભૂત્વા બ્રહ્મરથમુદ્ધરેત્, કૃષેત્ સતતમિતરઃ ખનેદ્વા કૂપં, કૃશં તુ સતતં રક્ષેત્॥

ભવતિ ચાત્ર અધનો વૈદ્યસન્દેશાદેવં કુર્વન્નતન્દ્રિતઃ। સંવત્સરાદન્તરાદ્વા પ્રમેહાત્ પ્રતિમુચ્યતે॥