સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.9

અથાતો ધમનીવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ચતુર્વિંશતિર્ધમન્યો નાભિપ્રભવા અભિહિતાઃ। તત્ર કેચિદાહુઃ---સિરાધમનીસ્રોતસામવિભાગઃ, સિરાવિકારા એવ હિ ધમન્યઃ સ્રોતાંસિ ચેતિ। તત્તુ ન સમ્યક્, અન્યા એવ હિ ધમન્યઃ સ્રોતાંસિ ચ સિરાભ્યઃ; કસ્માત્ વ્યઞ્જનાન્યત્વાન્મૂલસન્નિયમાત્ કર્મવૈશેષ્યાદાગમાચ્ચ; કેવલં તુ પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશાગમકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ કર્મસુ ભવતિ॥

તાસાં તુ ખલુ નાભિપ્રભવાણાં ધમનીનામૂર્ધ્વગા દશ, દશ ચાધોગામિન્યઃ, ચતસ્રસ્તિર્યગ્ગાઃ॥

ઊર્ધ્વગાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધપ્રશ્વાસોચ્છ્વાસજૃમ્ભિતક્ષુદ્ધસિતકથિતરુદિતાદીન્વિશેષાનભિવહન્ત્યઃ શરીરં ધારયન્તિ।તાસ્તુ હૃદયમભિપ્રપન્નાસ્ત્રિધા જાયન્તે, તાસ્ત્રિંશત્। તાસાં તુ વાતપિત્તકફશોણિતરસાન્ દ્વે દ્વે વહતસ્તા દશ, શબ્દરૂપરસગન્ધાનષ્ટાભિર્ગૃહ્ણીતે, દ્વાભ્યાં ભાષતે, દ્વાભ્યાં ઘોષં કરોતિ, દ્વાભ્યાં સ્વપિતિ, દ્વાભ્યાં પ્રતિબુધ્યતે, દ્વે ચાશ્રુવાહિણ્યૌ, દ્વે સ્તન્યં સ્ત્રિયા વહતઃ સ્તનસંશ્રિતે, તે એવ શુક્રં નરસ્ય સ્તનાભ્યામભિવહતઃ, તાસ્ત્વેતાસ્ત્રિંશત્ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ। એતાભિરૂર્ધ્વં નાભેરુદરપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસ્કન્ધગ્રીવાબાહવો ધાર્યન્તે યાપ્યન્તે ચ ॥

ભવતિ ચાત્ર । ઊર્ધ્વંગમા(તા)સ્તુ કુર્વન્તિ કર્માણ્યેતાનિ સર્વશઃ॥ અધોગમાસ્તુ વક્ષ્યામિ કર્મ તાસાં યથાયથમ્ ॥

અધોગમાસ્તુ વાતમૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવાદીન્યધો વહન્તિ। તાસ્તુ પિત્તાશયમભિપ્ર(તિ)પન્નાસ્તત્રસ્થમેવાન્નપાનરસં વિપક્વમૌષ્ણ્યાદ્વિવે(રે)ચયન્ત્યોઽભિવહન્ત્યઃ શરીરં તર્પયન્તિ, અર્પયન્તિ ચોર્ધ્વગાનાં તિર્યગ્ગાણાં ચ, રસસ્થાનં ચાભિપૂરયન્તિ, મૂત્રપુરીષસ્વેદાંશ્ચ વિવે(રે)ચયન્તિ; આમપક્વાશયાન્તરે ચ ત્રિધા જાયન્તે, તાસ્ત્રિંશત્; તાસાં તુ વાતપિત્તકફશોણિતરસાન્ દ્વે દ્વે વહતસ્તા દશ, દ્વેઽન્નવાહિન્યાવન્ત્રાશ્રિતે, તોયવહે દ્વે, મૂત્રબસ્તિમભિપ્રપન્ને મૂત્રવહે દ્વે, શુક્રવહે દ્વે શુક્રપ્રાદુર્ભાવાય, દ્વે વિસર્ગાય, તે[ઽતા એવ રક્તમભિવહન્તિઽઇતિ પા] એવ રક્તમભિવહતો (વિસૃજતશ્ચ ) નારીણામાર્તવસંજ્ઞં, દ્વે વર્ચોનિરસન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે, અષ્ટાવન્યાસ્તિર્યગ્ગાણાં ધમનીનાં સ્વેદમર્પયન્તિ; તાસ્ત્વેતાસ્ત્રિંશત્ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ। એતાભિરધોવાભેઃ પક્વાશયકટીમૂત્રપુરીષગુદબસ્તિમેઢ્રસક્થીનિ ધાર્યન્તે યાપ્યન્તે ચ ॥

ભવતિ ચાત્ર । અધોગમાસ્તુ કુર્વન્તિ કર્મણ્યેતાનિ સર્વશઃ॥ તિર્યગ્ગાઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ કર્મ ચાસાં યથાયથમ્॥

તિર્યગ્ગાણાં તુ ચતસૃણાં ધમનીનામેકૈકા શતધા સહસ્રધા ચોત્તરોત્તરં વિભજ્યન્તે, તાસ્ત્વસઙ્ખ્યેયાઃ, તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં વિબદ્ધમાતતં ચ, તાસાં મુખાનિ રોમકૂપપ્રતિબદ્ધાનિ, યૈઃ સ્વેદમભિવહન્તિ રસં ચાભિતર્પયન્ત્યન્તર્બહિશ્ચ[ઽચાપિ સંતપર્યન્તિઽઇતિ પા], તૈરેવ ચાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહાલેપનવીર્યાણ્યન્તઃશરીરમભિપ્રતિપદ્યન્તે ત્વચિ વિપક્વાનિ, તૈરેવ ચ સ્પર્શં સુખમસુખં વા ગૃહ્ણાતિ; તાસ્ત્વેતાશ્ચતસ્રો ધમન્યઃ સર્વાઙ્ગગતાઃ સવિભાગા વ્યાખ્યાતાઃ॥

ભવતશ્ચાત્ર[ઽભવતશ્ચાત્રઽઇતિ હસ્તલિખિતપુસ્તકેષુ નોપલભ્યતે।]। યથા સ્વભાવતઃ ખાનિ મૃણાલેષુ બિસેષુ ચ॥ ધમનીનાં તથા સ્વાનિ રસો યૈરુપચીયતે॥

પઞ્ચાભિભૂતાસ્ત્વથ પઞ્ચકૃત્વઃ પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચસુ ભાવયન્તિ॥ પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચસુ ભાવયિત્વા પઞ્ચત્વમાયાન્તિ વિનાશકાલે॥

અત ઊર્ધ્વં સ્રોતસાં મૂલવિદ્ધલક્ષણમુપદેક્ષ્યામઃ। તાનિ તુ પ્રાણાન્નોદકરસરક્તમાંસમેદોમૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવવહાનિ, યેષ્વવિકારઃ; એકેષાં બહૂનિ; એતેષાં વિશેષા બહવઃ । તત્ર પ્રાણવહે દ્વે, તયોર્મૂલં હૃદયં રસવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધ્યસ્ય ક્રોશનવિનમનમોહનભ્રમણવેપનાનિ મરણં વા ભવતિ; અન્નવહે દ્વે, તયોર્મૂલમામાશયોઽન્નવાહિન્ય્શ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્યાધ્માનં શૂલાન્નદ્વેષૌ છર્દિઃપિપાસાઆન્ધ્યં મરણં ચ; ઉદકવહે દ્વે, તયોર્મૂલં તાલુ ક્લોમ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય પિપસા સદ્યોમરણં ચ; રસવહે દ્વે, તયોર્મૂલં હૃદયં રસવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્ય શોષઃ પ્રાણવહવિદ્ધવચ્ચ મરણં તલ્લિઙ્ગાનિ ચ; રક્તવહે દ્વે, તયોર્મૂલં યકૃત્પ્લીહાનૌ રક્તવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્ય શ્યાવાઙ્ગતા જ્વરો દાહઃ પાણ્ડુતા શોણિતાગમનં રક્તનેત્રતા ચ; માંસવહે દ્વે, તયોર્મૂલં સ્નાયુત્વચં રક્તવહાશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધસ્ય શ્વયથુર્માંસશોષઃ સિરાગ્રન્થયો મરણં ચ; મેદોવહે દ્વે, તયોર્મૂલં કટી વૃક્કૌ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય સ્વેદાગમનં સ્નિગ્ધાઙ્ગતા તાલુશોષઃ સ્થૂલશોફતા પિપાસા ચ; મૂત્રવહે દ્વે, તયોર્મૂલં બસ્તિર્મેઢ્રં ચ, તત્ર વિદ્ધસ્યાનદ્ધબસ્તિતા મૂત્રનિરોધઃ સ્તબ્ધમિઢ્રતા ચ; પુરીષવહે દ્વે, તયોર્મૂલં પક્વાશયો ગુદં ચ, તત્ર વિદ્ધસ્યાનાહો દુર્ગન્ધતા ગ્રથિતાન્ત્રતા ચ; શુક્રવહે દ્વે, તયોર્મૂલં સ્તનૌ વૃષણૌ ચ, તત્ર વિદ્ધસ્ય ક્લીબતા ચિરાત્ પ્રસેકો રક્તશુક્રતા ચ ; આર્તવવહે દ્વે, તયોર્મૂલં ગર્ભાશય આર્તવવાહિન્યશ્ચ ધમન્યઃ, તત્ર વિદ્ધાયા વન્ધ્યાત્વં મૈથુનાસહિષ્ણુત્વમાર્તવનાશશ્ચ; સેવનીચ્છેદાદ્રુજાપ્રાદુર્ભાવઃ; બસ્તિગુદવિદ્ધલક્ષણં પ્રાગુક્તમિતિ। સ્રોતોવિદ્ધં તુ પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્, ઉદ્ધૃતશલ્યં તુ ક્ષતવિધાનેનોપચરેત્॥

ભવતિ ચાત્ર। મૂલાત્ ખાદન્તરં દેહે પ્રસૃતં ત્વભિવાહિ યત્॥ સ્રોતસ્તદિતિ વિજ્ઞેયં સિરાધમનિવર્જિતમ્॥
દશમો ઽધ્યાયઃ ।