સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.5

અથાતઃ શરીરસંખ્યાવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

શુક્રશોણિતં ગર્ભાશયસ્થમાત્મપ્રકૃતિવિકારસંમૂર્ચ્છિતંઅગર્ભઽઇત્યુચ્યતે। તં ચેતનાવસ્થિતં વાયુર્વિભજતિ, તેજ એનં પચતિ, આપઃ ક્લેદયન્તિ, પૃથિવીસંહન્તિ, આકાશં વિવર્ધયતિ; એવં વિવર્ધિતઃ સ યદા હસ્તપાદજિહ્વાઘ્રાણકર્ણનિતમ્બાદિભિરઙ્ગૈરુપેતસ્તદાશરીરંઽઇતિ સંજ્ઞાં લભતે। તચ્ચ ષડઙ્ગં---શાખાશ્ચતસ્રો, મધ્યં પઞ્ચમં, ષષ્ઠં શિર ઇતિ॥

અતઃ પરં પ્રત્યઙ્ગાનિ વક્ષ્યન્તે---મસ્તકોદરપૃષ્ઠનાભિલલાટનાસાચિબુકબસ્તિગ્રીવા ઇત્યેતા એકૈકાઃ, કર્ણનેત્રભ્રૂશઙ્ખાંસગણ્ડકક્ષસ્તનવૃષણપાર્શ્વસ્ફિગ્જાનુબાહૂરુપ્રભૃતયો દ્વે દ્વે, વિંશતિરઙ્ગુલયઃ, સ્રોતાંસિ વક્ષ્યમાણાનિ[ઽવક્ષ્યન્તેઽઇતિ પા], એષ પ્રત્યઙ્ગવિભાગ ઉક્તઃ॥

તસ્ય પુનઃ સંખ્યાનં ---ત્વચઃ કલા ધાતવો મલા દોષા યકૃત્પ્લીહાનૌ ફુપ્ફુસ ઉણ્ડુકો હૃદયમાશયા અન્ત્રાણિ વૃક્કૌ સ્રોતાંસિ કણ્ડરા જાલાનિ કૂર્ચા રજ્જવઃ સેવન્યઃ સઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીનિ સન્ધયઃ સ્નાયવઃ પેશ્યો મર્માણિ સૈરા ધમન્યો યોગવહાનિ સ્રોતાંસિ ચ॥

ત્વચઃ સપ્ત, કલાઃ સપ્ત, આશયાઃ સપ્ત, ધાતવઃ સપ્ત, સપ્ત સિરાશતાનિ, પઞ્ચ પેશીશતાનિ, નવ સ્નાયુશતાનિ, ત્રીણ્યસ્થિશતાનિ, દ્વે દશોત્તરે સંધિશતે, સપ્તોત્તરં મર્મશતં, ચતુર્વિંશતિર્ધમન્યઃ, ત્રયો દોષાઃ, ત્રયો મલાઃ, નવ સ્રોતાંસિ,(ષોડશ કણ્ડરાઃ, ષોડશ જાલાનિ, ષટ્ કૂર્ચાઃ, ચતસ્રો રજ્જવઃ, સપ્ત સેવન્યઃ, ચતુર્દશ સઙ્ઘાતાઃ, ચતુર્દશ સીમન્તાઃ, દ્વાવિંશતિર્યોગવહાનિ સ્રોતાંસિ, દ્વિકાન્યન્ત્રાણિ[દ્વિકાન્યન્ત્રાણીતિ સૂક્ષ્મસ્થૂલભેદેન।]) ચેતિ સમાસઃ॥[અયં પાઠો હસ્તલિખિતપુસ્તકે નોપલભ્યતે। હારાણચન્દ્રપઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ।]

વિસ્તારોઽત ઊર્ધ્વં---ત્વચોઽભિહિતાઃ કલા ધાતવો મલા દોષા યકૃત્પ્લીહાનૌ ફુપ્ફુસ ઉણ્ડુકો હૃદયં વૃક્કૌ ચ॥

આશયાસ્તુ-વાતાશયઃ, પિત્તાશયઃ, શ્લેષ્માશયો, રક્તાશય, આમાશયઃ, પક્વાશયો, મૂત્રાશયઃ, સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયોઽષ્ટમ ઇતિ॥

સાર્ધત્રિવ્યામાન્યન્ત્રાણિ પુંસાં, સ્ત્રીણામર્ધવ્યામહીનાનિ॥

શ્રવણનવદનઘ્રાણગુદમેઢ્રાણિ નવ સ્રોતાંસિ નરાણાં બહિર્મુખાનિ, એતાન્યેવ સ્ત્રીણામપરાણિ ચ ત્રીણિ દ્વે સ્તનયોરધસ્તાદ્રક્તવહં ચ॥

ષોડશ કણ્ડરાઃ---તાસાં ચતસ્રઃ પાદયોઃ, તાવત્યો હસ્તગ્રીવાપૃષ્ઠેષુ; તત્ર હસ્તપાદગતાનાં કણ્ડરાણાં નખા (અગ્ર)પ્રરોહાઃ, ગ્રીવાહૃદય-નિબન્ધિનીનામધોભાગગતાનાં મેઢ્રં, શ્રોણિપૃષ્ઠનિબન્ધિનીનામધોભાગગતાનાં બિમ્બં[ઽનિતમ્બઃઽઇતિ પા।હારાણચન્દ્રસ્તુઅબિમ્બઃઽઇતિ પઠિત્વાબિમ્બઃ સચ્છિદ્રં ત્રિકાસ્થિ ઉચ્યતેઽઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ।], મૂર્ધોરુવક્ષોઽસપિણ્ડાદીનાં ચ॥ [ઽઊરુવક્ષોઽક્ષપિણ્ડાદિગતાનાં ચ મૂર્ધાઽઇતિ હારાણચન્દ્રઃ પઠતિ।અમૂર્ધોરુવક્ષોઽક્ષપિણ્ડાદીનાં ચઽઇતિ પા]

માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાલાનિ પ્રત્યેકં ચત્વારિ ચત્વારિ, તાનિ મણિબન્ધગુલ્ફસંશ્રિતાનિ પરસ્પરનોબદ્ધાનિ પરસ્પરસંશ્લિષ્ટાનિ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ ચેતિ, યૈર્ગવાક્ષિતમિદં શરીરમ્॥

ષટ્ કૂર્ચાઃ, તે હસ્તપાદગ્રીવામેઢેષુ; હસ્તયોર્દ્વૌ, પાદયોર્દ્વૌ, ગ્રીવામેઢ્રયોરેકૈકઃ॥

મહત્યો માંસરજ્જવશ્ચતસ્રઃ---પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં દ્વે બાહ્યે, આભ્યન્તરે ચ દ્વે॥

સપ્ત સેવન્યઃ ; સિરસિ વિભક્તાઃ પઞ્ચ, જિહ્વાશેફસોરેકૈકા; તાઃ પરિહર્તવ્યાઃ શસ્ત્રેણ॥

ચતુર્દશાસ્થ્નાં સંઘાતાઃ; તેષાં ત્રયો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ, ત્રિકશિરસોરેકૈકઃ॥

ચતુર્દશૈવ સીમન્તાઃ; તે ચાસ્થિસઙ્ઘાતવદ્ગણનીયાઃ, યતસ્તૈર્યુક્તા અસ્થિસંઘાતાઃ; યે હ્યુક્તાઃ સંઘાતાસ્તે ખલ્વષ્ટાદશૈકેષામ્॥[વાગ્ભટસ્તુ "ગુલ્ફજાનુવંક્ષણમણિબન્ધકૂર્પરક્સ્ક્ષાસુ એકૈકઃ, ત્રિકે એકઃ, પઞ્ચ શિરસિ" ઇત્યષ્ટાદશ સીમન્તાનાઃ; સંઘાતાંસ્તુ ચતુર્દશૈવ॥]

ત્રીણિ સષષ્ટીન્યસ્થિશતાનિ વેદવાદિનો ભાષન્તે; શલ્યતન્ત્રે તુ ત્રીણ્યેવ શતાનિ। તેષાં સવિંશમસ્થિશતં શાખાસુ, સપ્તદશોત્તરં શતં શ્રોણિપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ત્રિષષ્ટિઃ, એવમસ્થ્નાં ત્રીણિ શતાનિ પૂર્યન્તે॥

એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં ત્રીણિ ત્રીણિ તાનિ પઞ્ચદશ, તલકૂર્ચગુલ્ફસંશ્રિતાનિ દશ, પાર્ષ્ણ્યામેકં, જઙ્ઘાયાં દ્વે, જાનુન્યેકં, એકમૂરાવિતિ, ત્રિંશદેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; શ્રોણ્યાં પઞ્ચ, તેષાં ગુદભગનિતમ્બેષુ ચત્વારિ, ત્રિકસંશ્રિતમેકં, પાર્શ્વે ષટ્ત્રિંશદેકસ્મિન્[પ્રતિપાર્શ્વ દ્વાદશ પશુકાઃ, દ્વાદશ સ્થાલકાનિ, દ્વાદશ સ્થાલકાર્બુદાનીતિ મિલિત્વા ષટ્ત્રિંશદસ્થીનિ જ્ઞેયાનિ।], દ્વિતીયેઽપ્યેવં, પૃષ્ઠે ત્રિંશત્, અષ્ટાવુરસિ[અષ્ટાવુરસીતિ ઉરઃફલકે ષટ્, અક્ષકસંજ્ઞે દ્વે; ઇતિ મિલિત્વાષ્ટાવુરસ્યસ્થીનિ જ્ઞેયાનિ।], દ્વે અંશફલકે[ઽદ્વે અક્ષકસંજ્ઞેઽ ઇતિ પા], ગ્રીવાયાં નવ, કણ્ઠનાડ્યાં ચત્વારિ, દ્વે હન્વોઃ, દન્તા દ્વાત્રિંશત્, નાસાયાં ત્રીણિ, એકં તાલુનિ, ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વેકૈકં, ષટ્ શિરસીતિ॥ [અત્રઅકણ્ઠનાડ્યાં ત્રીણિ, એકં હનૌ, દન્તા દ્વાત્રિંશત્, નાસાયાં નવ, તાલુનિ દ્વે, ગણ્ડયોર્દ્વે, શઙ્ખયોર્દ્વે, કર્ણયોઃ ષટ્, ષટ્ શિરસિઽ ઇતિ પાઠો રસયોગસાગરસ્યોપોદ્ધાતે વૈ. પં. હરિપ્રપન્નશર્મણા સંશોધિતઃ।]

એતાનિ પઞ્ચવિધાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા---કપાલરુચકતરુણવલયનલકસંજ્ઞાનિ। તેષાં જાનુનિતન્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખશિરઃસુ કપાલાનિ, દશનાસ્તુ રુચકાનિ, ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિકોષેષુ તરુણાનિ, પાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ વલયાનિ, શેષાણિ નલકસંજ્ઞાનિ॥ [ઽપાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠોદરોરઃસુ વલયાનિઽ ઇતિ પાઠસ્તુ ન સમીચીનઃ, ટીકાયામુક્તેન ભોજવચનેન સહ વિરોધાત્ પ્રત્યક્ષવિરોધાચ્ચ।]

ભવન્તિ ચાત્ર। અભ્યન્તરગતૈઃ સારૈર્યથા તિષ્ઠન્તિ ભૂરુહાઃ॥ અસ્થિસારૈસ્તથા દેહા ધ્રિયન્તે દેહિનાં ધ્રુવમ્॥

તસ્માચ્ચિરવિનષ્ટેષુ ત્વઙ્ગાંસેષુ શરીરિણામ્॥ અસ્થીનિ ન વિનશ્યન્તિ સારાણ્યેતાનિ દેહિનામ્॥

માંસાન્યત્ર નિબદ્ધાનિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિસ્તથા॥ અસ્થીન્યાલમ્બનં કૃત્વા ન શીર્યન્તે પતન્તિ વા॥

સન્ધયસ્તુ દ્વિવિધાશ્ચેષ્ટાવન્તઃ, સ્થિરાશ્ચ॥ [ઽચેષ્ટાવન્તઃ સન્ધયો દ્વિવિધાઃ---બહુચેષ્ટા અલ્પચેષ્ટાશ્ચેતિ કૃત્વા। તત્ર શાખાસુ અધો હનુકોટ્યોશ્ચ બહુચેષ્ટાઃ, પૃષ્ઠવંશાદિષ્વલ્પચેષ્ટાઃ, અન્યત્ર પુનરચેષ્ટાઃ। અથાત્ર ચેષ્ટાવત્સુ સવ્ધિષ્વસ્થિદ્વયમસ્થિત્રયં વા સમ્બધ્યતે સાન્દ્રમસૃણશણગુચ્છસમાકારાભિઃ પ્રતાનવતીભિઃ સ્વાયુરજ્જુભિઃ સ્નાયુકોષૈશ્ચ। સન્ધેયભાગાશ્ચ તત્રાસ્થ્નાં તરુણાસ્થિસમાવૃતાઃ સુસંશ્લિષ્ટાશ્ચ સ્લેષ્મધરકલાપુટવ્યવધાનેન સમ્યગ્વર્તનાય। અચેષ્ટાઃ પુનઃ સન્ધયઃ પ્રતનુસ્નાયુજાલસંહતા દન્તુરધારાદિભિર્નિરન્તરસંશ્લિષ્ટાશ્ચ, તેષુ હિ પ્રયોજનાભાવાત્ શ્લેષ્મધરકલાયા અભાવઃ।ઽ પ્રત્યક્ષશારીર, ભા. પ્ર. પૃ. 115-116.]

શાખાસુ હન્વો કટ્યાં ચ ચેષ્ટાવન્તસ્તુ સન્ધયઃ॥ શેષાસ્તુ સન્ધયઃ સર્વે વિજ્ઞેયા હિ સ્થિરા બુધૈઃ॥

સઙ્ખ્યાતસ્તુ દશોત્તરે દ્વે શતે; તેષાં શાખાસ્વષ્ટષષ્ટિઃ, એકોનષષ્ટિઃ કોષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ત્ર્યશીતિઃ। એકૈકસ્યાં પાદાઙ્ગુલ્યાં ત્ર્યસ્ત્રયઃ, દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે, તે ચતુર્દશ; જાનુગુલ્ફવઙ્ક્ષણેષ્વેકૈકઃ, એવં સપ્તદશૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; ત્રયઃ કટીકપાલેષુ, ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે, તાવન્ત એવ પાર્શ્વયોઃ, ઉરસ્યાષ્ટૌ; તાવન્ત એવ ગ્રીવાયાં, ત્રયઃ કણ્ઠે, નાડીષુ હૃદયક્લોમનિબદ્ધાસ્વષ્ટાદશ,[કેચિત્ત્વત્રઅનાડીષુ ફુપ્ફુસક્લોમનિબદ્ધાસુઽઇતિ પઠન્તિ।અત્રયઃ કણ્ઠે, ત્રયઃ કણ્ઠનાડ્યાં, હૃદયક્લોમનિબદ્ધાસુ નાડીષ્વષ્ટાદશઽઇતિ પા] દન્તપરિમાણા દન્તમૂલેષુ, એકઃ કાકલકે નાસાયાં ચ, [ઽનાસાયાં પઞ્ચ, દ્વૌ દ્વાવેવ દ્વયોર્નેત્રયોર્ભવતઃ, દ્વૌ વર્ત્મમણ્ડલજૌ નેત્રાશ્રયૌઽઇતિ પા] દ્વૌ વર્ત્મમણ્ડલજૌ નેત્રાશ્રયૌ, ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વેકૈકઃ, દ્વૌ હનુસન્ધી, દ્વાવુપરિષ્ટાદ્ભ્રુવોઃ શઙ્ખયોશ્ચ, પઞ્ચ શિરઃકપાલેષુ, એકો મૂર્ધ્નિ॥

ત એતે સન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ---કોરોલૂખલસામુદ્ગપ્રતરતુન્નસેવનીવાયસતુણ્ડમણ્ડલશઙ્ખાવર્તાઃ। તેષામઙ્ગુલિમણિબન્ધગુલ્ફજાનુકૂર્પરેષુ કોરાઃ સન્ધયઃ, કક્ષાવઙ્ક્ષણદશનેષૂલૂખલાઃ, અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ , ગ્રીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ, શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવન્યઃ, હનોરુભયતસ્તુ વાયસતુણ્ડઃ , કણ્ઠહૃદયનેત્રક્લોમનાડીષુ મણ્ડલાઃ, શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ। તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ॥ [ઽતત્ર કોરા નામ સન્ધયો બહુવેષ્ટાઃ, ઉત્તાનકોરગર્ભેષ્વસ્થિપ્રાન્તેષુ ઉત્સેધવતામસ્થિભાગાનાં સન્ધાનરૂપાઃ। ઉદૂખલા નામ સન્ધયોઽપિ બહુચેષ્ટાઃ, ઉદૂખલવદ્ગભીરપ્રાયેષ્વસ્થિભાગેષુ ઇતરાસ્થિમુણ્ડસન્ધાનરૂપાઃ। તેષુ હિ સ્વોદૂખલાનાશ્રિત્ય અભિતો વિવર્તન્તે તાનિ તાન્યસ્થીનિ, યથા---કક્ષાવઙ્ક્ષણસન્ધિષુ। દશનોદૂખલાસ્તુ સ્થિરાઃ સન્ધયઃ પૃથગેવ મન્તવ્યાઃ। સામુદ્ગા નામ સમુદ્ગનિર્માપકા ઇવ સન્ધયોઽલ્પચેષ્ટાઃ। તે ચ શ્રોણિચક્રાંસચક્રાદિષુ દૃશ્યાઃ। પ્રતરા નામ પ્રતરણશીલૈરિવ ઈષચ્ચલૈઃ સમતલાંશાભ્યાં પરસ્પરસંહિતૈરસ્થિખણ્ડૈર્નિર્મિતાઃ સન્ધયઃ। તુન્નસેવન્યો નામ---પરસ્પરાપીડનૈર્દન્તુરધારાદિભિર્નિર્મિતાઃ કપાલાન્તરાલાઃ સન્ધયઃ। તે શિરઃકપાલેષુ દૃશ્યાઃ, કટિકપાલેષુ ચ પ્રાગ્યૌવનાત્। વાયસતુણ્ડાખ્યસ્તુ સન્ધિઃ અધોહનુમુણ્ડયોઃ શઙ્ખાસ્થિગતાભ્યાં હનુસન્ધિસ્થાલકાભ્યાં સન્ધાનાન્મુખવ્યાદાનાદિસમ્પાદકઃ, સ તુ કોરસન્ધેરેવ ખલ્લકોરાખ્યો ભેદો યુગ્મરૂપઃ, તસ્ય કોરગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમિતિ સૂક્ષ્મદૃશઃ। મણ્ડલશઙ્ખાવર્તાઃ પુનઃ ક્રમાત્ શ્વાસપથકર્ણશષ્કુલીગતાસ્તરુણાસ્થિસન્ધયઃઽ(પ્રત્યક્ષશારીર પ્ર. ભા. પૃ. 114-117.)।)]

અસ્થ્નાં તુ સન્ધયો હ્યેતે કેવલાઃ પરિકીર્તિતાઃ॥ પેશીસ્નાયુસિરાણાં તુ સન્ધિસઙ્ખ્યા ન વિદ્યતે॥

નવ સ્નાયુશતાનિ। તાસાં શાખાસુ ષટ્શતાનિ, દ્વે શતે ત્રિંશચ્ચ કોષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં સપ્તતિઃ। એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં ષટ્ નિચિતાઃ, તાસ્ત્રિંશત્, તાવત્ય એવ તલકૂર્ચગુલ્ફેષુ, તાવત્ય એવ જઙ્ઘાયાં, દશ જાનુનિ, ચત્વારિંશદૂરૌ, દશ વઙ્ક્ષણે, શતમધ્યર્ધમેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; ષષ્ટિઃ કટ્યાં, પૃષ્ટેઽશીતિઃ, પાર્શ્વયોઃ ષષ્ટિઃ, ઉરસિ ત્રિંશત્; ષટ્ત્રિંશદ્ગ્રીવાયાં, મૂર્ધ્નિ ચતુસ્ત્રિંશત્; એવં નવ સ્નાયુશતાનિ વ્યાખ્યાતાનિ (ભવન્તિ)[અસ્યાગ્રેઽમહાસ્નાયોસ્તુ કણ્ડરેતિ સંજ્ઞાઽઇત્યધિકં પઠ્યતે ક્વચિત્પુસ્તકે]॥

ભવન્તિ ચાત્ર । સ્નાયૂશ્ચતુર્વિધા વિદ્યાત્તાસ્તુ સર્વા નિબોધ મે॥ પ્રતાનવત્યો વૃત્તાશ્ચ પૃથ્વ્યશ્ચ શુષિરાસ્તથા॥

પ્રતાનવત્યઃ શાખાસુ સર્વસન્ધિષુ ચાપ્યથ॥ વૃત્તાસ્તુ કણ્ડરાઃ સર્વા બિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ॥

આમપક્વાશયાન્તેષુ બસ્તૌ ચ શુષિરાઃ ખલુ॥ પાર્શ્વોરસિ તથા પૃથુલાશ્ચ શિરસ્યથ॥

નૌર્યથા ફલકાસ્તીર્ણા બન્ધનૈર્બહુભિર્યુતા॥ ભારક્ષમા ભવેદપ્સુ નૃયુક્તા સુસમાહિતા॥

એવમેવ શરીરેઽસ્મિન્ યાવન્તઃ સન્ધયઃ સ્મૃતાઃ। સ્નાયુભિર્બહુભિર્બદ્ધાસ્તેન ભારસહા નરાઃ॥

ન હ્યસ્થીનિ ન વા પેશ્યો ન સિરા ન ચ સન્ધયઃ॥ વ્યાપાદિતાસ્તથા હન્યુર્યથા સ્નાયુઃ શરીરિણમ્॥

યઃ સ્નાયૂઃ પ્રવિજાનાતિ બાહ્યાશ્ચાભ્યન્તરાસ્તથા॥ સ ગૂઢં શલ્યમાહર્તું દેહાચ્છક્નોતિ દેહિનામ્॥

પઞ્ચ પેશીશતાનિ ભવન્તિ। તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ, કોષ્ઠે ષટ્ષષ્ટિઃ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ચતુસ્ત્રિંશત્। એકૈકસ્યાં તુ પાદાઙ્ગુલ્યાં તિસ્રસ્તિસ્રસ્તાઃ પઞ્ચદશ, દશ પ્રપદે, પાદોપરિ કૂર્ચસન્નિવિષ્ટાસ્તાવત્ય એવ, દશ ગુલ્ફતલયોઃ, ગુલ્ફજાન્વન્તરે વિંશતિઃ, વઞ્ચ જાનુનિ, વિંશતિરૂરૌ, દશ વઙ્ક્ષણે, શતમેવમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; તિસ્રઃ પાયૌ, એકા મેઢ્રે, સેવન્યાં ચાપરા, દ્વે વૃષણયોઃ, સ્ફિચોઃ પઞ્ચ પઞ્ચ, દ્વે બસ્તિશિરસિ, પઞ્ચોદરે, નાભ્યામેકા, પૃષ્ઠોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ દીર્ઘાઃ, ષટ્ પાર્શ્વયોઃ, દશ વક્ષસિ, અક્ષકાંસૌ પ્રતિ સમન્તાત્ સપ્ત, દ્વે હૃદયામાશયયોઃ, ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુકેષુ; ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ, અષ્ટૌ હન્વોઃ , એકૈકા કાકલકગલયોઃ, દ્વે તાલુનિ, એકા જિહ્વાયાં , ઓષ્ઠયોર્દ્વે, નાસાયાં દ્વે, દ્વે નેત્રયોઃ , ગણ્ડયોશ્ચતસ્રઃ, કર્ણયોર્દ્વે, ચતસ્રો લલાટે, એકા શિરસીતિ[ઽષટ્ શિરસિઽઇતિ પા]; એવમેતાનિ પઞ્ચ પેશીશતાનિ॥

ભવતિ ચાત્ર। સિરાસ્નાય્વસ્થિપર્વાણિ સન્ધયશ્ચ શરીરિણામ્॥ પેશીભિઃ સંવૃતાન્યત્ર બલવન્તિ ભવન્ત્યતઃ॥

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિકા। દશ તાસાં સ્તનયોરેકૈકસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચેતિ, યૌવને તાસાં પરિવૃદ્ધિઃ; અપત્યપથે ચતસ્રઃ---તાસાં પ્રસૃતેઽભ્યન્તરતો દ્વે, મુખાશ્રિતે બાહ્યે ચ વૃત્તે દ્વે, ગર્ભચ્છિદ્રસંશ્રિતાસ્તિસ્રઃ, શુક્રાર્તવપ્રવેશિન્યસ્તિસ્ર એવ । પિત્તક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભશય્યા, યત્ર ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ॥ [ઽઅત્રઅબસ્તિપક્વાશયમધ્યે ગર્ભાશયઃઽઇતિ પાઠે ભવિતુમર્હતિ,અશરીરે તથૈવ દર્શનાદન્યથા પ્રત્યક્ષવિરોધાચ્ચઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષશારીરોપોદ્ધાતે(પૃ. 72) ગણનાથસેનઃ।]

તાસાં બહલપેલવસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘાસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશભાવાઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાયુપ્રચ્છાદકા યથાપ્રદેશં સ્વભાવત એવ ભવન્તિ॥

ભવતિ ચાત્ર। પુંસાં પેશ્યઃ પુરસ્તાદ્યાઃ પ્રોક્તા લક્ષણમુષ્કજાઃ ॥ સ્ત્રીણામાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ ફલમન્તર્ગતં હિ તાઃ॥

મર્મસિરાધમનીસ્રોતસામન્યત્ર પ્રવિભાગઃ॥

શઙ્ખનાભ્યાકૃતિર્યોનિસ્ત્ર્યાવર્તા સા પ્રકીર્તિતા॥ તસ્યાસ્તૃતીયે ત્વાવર્તે ગર્ભશય્યા પ્રતિષ્ઠિતા॥

યથા રોહિતમત્સ્યસ્ય મુખં ભવતિ રૂપતઃ॥ તત્સંસ્થાનાં તથારૂપાં ગર્ભશય્યાં વિદુર્બુધાઃ॥

આભુગ્નોઽભિમુખઃ શેતે ગર્ભો ગર્ભાશયે સ્ત્રિયાઃ॥ સ યોનિં શિરસા યાતિ સ્વભાવાત્ પ્રસવં પ્રતિ॥

ત્વક્પર્યન્તસ્ય દેહસ્ય યોઽયમઙ્ગવિનિશ્ચયઃ॥ શલ્યજ્ઞાનાદૃતે નૈશ વર્ણ્યતેઽઙ્ગેષુ કેષુચિત્॥

તસ્માન્નિઃસંશયં જ્ઞાનં હર્ત્રા શલ્યસ્ય વાઞ્છતા॥ શોધયિત્વા મૃતં સમ્યગ્દ્રષ્ટવ્યયોઽઙ્ગવિનિશ્ચયઃ ॥

પ્રત્યક્ષતો હિ યદ્દૃષ્ટં શાસ્ત્રદૃષ્ટં ચ યદ્ભવેત્॥ સમાસતસ્તદુભયં ભૂયો જ્ઞાનવિવર્ધનમ્॥

તસ્માત્ સમસ્તગાત્રમવિષોપહતમદીર્ઘવ્યાધિપીડિતમવર્ષશતિકં નિઃસૃષ્ટાન્ત્રપુરીષં પુરુષમવહન્ત્યામાપગાયાં નિબદ્ધં પઞ્જરસ્થં મુઞ્જવલ્કલકુશશણાદીનામન્યતમેનાવેષ્ટિતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમપ્રકાશે[ઽબલ્વજઽઇતિ પા] દેશે કોથયેત્, સમ્યક્પ્રકુથિતં ચોદ્ધૃત્ય તતો દેહં સપ્તરાત્રાદુશીરબાલવેણુવલ્કલકૂર્ચાનામન્યતમેન શનૈઃ શનૈરવઘર્ષયંસ્ત્વગાદીન્ સર્વાનેવ બાહ્યાભ્યન્તરાનઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિશેષાન્ યથોક્તાન્ લક્ષયેચ્ચક્ષુષા॥

(શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ।)[અયં પાઠો હસ્તલિખિતપુસ્તકે નોપલભ્યતે।]
ન શક્યશ્ચક્ષુષા દ્રષ્ટું દેહે સૂક્ષ્મતમો વિભુઃ।
દૃશ્યતે જ્ઞાનચક્ષુર્ભિસ્તપશ્ચક્ષુર્ભિરેવ ચ॥

શરીરે ચૈવ શાસ્ત્રે ચ દૃષ્ટાર્થઃ સ્યાદ્વિશારદઃ॥ દૃષ્ટશ્રુતાભયાં સન્દેહમવાપોહ્યાચરેત્ ક્રિયાઃ॥