સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.2

અથાતઃ શુક્રશોણિતશુદ્ધિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વાતપિત્તશ્લેષ્મશોણિત-કુણપગ્રવ્થિપૂતિપૂયક્ષીણમૂત્રપુરીષરેતસઃ[ઽકુણપગન્ધિઽઇતિ પા] પ્રજોત્પાદને ન સમર્થા ભવન્તિ॥

તેષુ વાતવર્ણવેદનં વાતેન, પિત્તવર્ણવેદનં પિત્તેન, શ્લેષ્મવર્ણવેદનં શ્લેષ્મણા, શોણિતવર્ણવેદનં કુણપગન્ધ્યનલ્પં ચ રક્તેન, ગ્રન્થિભૂતં શ્લેષ્મવાતાભ્યાં, પૂતિપૂયનિભં પિત્તશ્લેષ્મભ્યાં, ક્ષીણં પ્રાગુક્તં પિત્તમારુતાભ્યાં, મૂત્રપુરીષગન્ધિ સન્નિપાતેનેતિ। તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂતિપૂયક્ષીણરેતસઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાહ્, મૂત્રપુરીષરેતસસ્ત્વસાધ્યાઃ (સાધ્યમન્યચ્ચ[અયં પાઠો હસ્તલિખિતપુસ્તકે નોપલભયતે])ઇતિ॥

આર્તવમપિ ત્રિભિર્દોષૈઃ શોણિતચતુર્થૈહ્ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમસ્તૈશ્ચોપસૃષ્ટમબીજં ભવતિ; તદપિ દોષવર્ણવેદનાદિભિર્વિજ્ઞેયમ્। તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂતિપૂયક્ષીણમૂત્રપુરીષપ્રકાશમસાધ્યં સાધ્યમન્યચ્ચેતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। તેષ્વાદ્યાન્ શુક્રદોષાંસ્ત્રીન્ સ્નેહસ્વેદાદિભિર્જયેત્॥ ક્રિયાવિશેષૈર્મતિમાંસ્તથા ચોત્તરવ્(બ્)અસ્તિભિઃ॥

પાયયેત નરં સર્પિર્ભિષક્ કુણપરેતસિ॥ ધાતકીપુષ્પખદિરદાડિમાર્જુનસાધિતમ્॥

પાયતેદથવા સર્પિઃ શાલસારાદિસાધિતમ્॥ ગ્રન્થિભૂતે શટીસૈદ્ધં પાલાશે વાપિ ભસ્મનિ॥

પરૂષકવટાદિભ્યાં પૂયપ્રખ્યે ચ સાધિતમ્॥ પ્રાગુક્તં વક્ષ્યતે યચ્ચ તત્ કાર્યં ક્ષીણરેતસિ॥

વિટ્પ્રભે પાયયેત્ સિદ્ધં ચિત્રકોશીરહિઙ્ગુભિઃ॥ [અસ્યાગ્રેઽસ્નેહાદિશ્ચ ક્રમઃ કાર્યઃ ષટ્સ્વેતાસુ વિજાનતાઽ ઇત્યધિકઃ પાઠઃ ક્વચિદુપલભ્યતેઽ] સ્નિગ્ધં વાન્તં વિરિક્તં ચ નિરૂઢમનુવાસિતમ્॥

યોજયેચ્છુક્રદોષાર્તં સમ્યગુત્તરબસ્તિના॥ સ્ફટિકાભં દ્રવં સ્નિગ્ધં મધુરં મધુગન્ધિ ચ॥

શુક્રમિચ્છન્તિ કેચિત્તુ તૈલક્ષૌદ્રનિભં તથા॥ વિધિમુત્તરબસ્ત્યન્તં કુર્યાદાર્તવશુદ્ધયે॥

સ્ત્રીણાં સ્નેહાદિયુક્તાનાં ચતસૃષ્વાર્તવાર્તિષુ॥ કુર્યાત્કલ્કાન્ પિચૂંશ્ચાપિ પથ્યાન્યાચમનાનિ ચ॥

ગ્રન્થિભૂતે પિબેત્ પાઠાં ત્ર્યૂષણં વૃક્ષકાણિ ચ॥ દુર્ગન્ધિપૂયસઙ્કાશે મજ્જતુલ્યે તથાઆર્તવે॥ [ઽદુર્ગન્ધે પૂયસઙ્કાશેઽઇતિ પા]

પિબેદ્ભદ્રશ્રિયઃ ક્વાથં ચન્દનક્વાથમેવ ચ ॥ શુક્રદોષહરાણાં ચ યથાસ્વમવચારણમ્॥

યોગાનાં શુદ્ધિકરણં શેષાસ્વપ્યાર્તવાર્તિષુ॥અન્ને(ન્નં) શાલિયવં મદ્યં હિતં માંસં ચ પિત્તલમ્॥

શશાસૃક્પ્રતિમં યત્તુય્ યદ્વા લાક્ષારસોપમમ્॥ તદાર્તવં પ્રશંસન્તિ યદ્વાસો ન વિરઞ્જયેત્॥

તદેવાતિપ્રસઙ્ગેન પ્રનૃત્તમનૃતાવપિ॥ અસૃગ્દરં વિજાનીયાદયોઽન્યદ્રક્તલક્ષણાત્[ઽવિજાનીયાદુક્તં લક્ષણલક્ષિતમ્ઽઇતિ પા]॥

અસૃગ્દરો ભવેત્ સર્વઃ સાઙ્ગમર્દઃ સવેદનઃ॥ તસ્યાતિવૃત્તૌ દૌર્બલ્યં ભ્રમો મૂર્ચ્છા તમસ્તૃષા॥

દાહઃ પ્રલાપઃ પાણ્ડુત્વં તન્દ્રા રોગાશ્ચ વાતજાઃ॥ તરુણ્યા હિતસેવિન્યાસ્તમલ્પોપદ્રવં ભિષક્॥

રક્તપિત્તવિધાનેન યથાવત્ સમુપાચરેત્॥ દોષૈરાવૃતમાર્ગત્વાદાર્તવં નશ્યતિ સ્ત્રિયાઃ॥

તત્ર મત્સ્યકુલત્થામ્લતિલમાષસુરા હિતાઃ॥ પાને મૂત્રમુદશ્વિચ્ચ દધિ શુક્તં ચ ભોજને॥

ક્ષીણં પ્રાગીરિતં રક્તં સલક્ષણચિકિત્સિતમ્॥ તથાપ્યત્ર વિધાતવ્યં વિધાનં નષ્ટરક્તવત્॥

એવમદુષ્ટશુક્રઃ શુદ્ધાર્તવા ચ॥

ઋતૌ પ્રથમદિવસાત્ પ્રભૃતિ બ્રહ્મચારિણી દિવાસ્વપ્નાઞ્જનાશ્રુપાતસ્નાનાનુલેપનાભ્યઙ્ગનખચ્છેદનપ્રધાવનહસનકથનાતિશબ્દશ્રવણાવલેખનાનિલાયાસાન્ પરિહરેત્। કિં કારણં દિવા સ્વપન્ય્તાઃ સ્વાપશીલઃ, અઞ્જનાદન્ધઃ, રોદનાદ્ધિકૃતદૃષ્ટિઃ, સ્નાનાનુલેપનાહુઃખશીલઃ, તૈલાભ્યઙ્ગાત્ કુષ્ઠી, નખાપકર્તનાત્ કુનખી પ્રધાવનાચ્ચઞ્ચલઃ, હસનાચ્છ્યાવદન્તૌષ્ઠતાલુજિહ્વાઃ, પ્રલાપી ચાતિકથનાત્, અતિશબ્દશ્રવણાદ્બધિરઃ, અવલેખનાત્ ખલતિઃ, મારુતાયાસસેવનાદુન્મત્તો ગર્ભો ભવતીત્યેવમેતાન્ પરિહરેત્। દર્ભસંસ્તરશાયિનીં કરતલશરાવપર્ણાન્યતમભોજિનીં હનિષ્યં, ત્ર્યહં ચ ભર્તુઃ સંરક્ષેત્। તતઃ શુદ્ધસ્નાતાં ચતુર્થેઽહન્યહતવાસાં સમલઙ્કૃતાં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાં ભર્તારં દર્શયેત્। તત્ કસ્ય હેતોઃ॥

પૂર્વં પશ્યેદૃતુસ્નાતા યાદૃશં નરમઙ્ગના॥ તાદૃશં જનયેત્ પુત્રં ભર્તારં દર્શયેદતઃ॥

તતો વિધાનં પુર્તીયમુપાધ્યાયઃ સમાચરેત્॥ કર્માન્તે ચ ક્રમં હ્યેનમારભેત વિચક્ષણઃ॥

તતોઽપરાહ્ણે પુમાન્ માસં બ્રહ્મચારી સર્પિઃસ્નિગ્ધઃ સર્પિઃક્ષીરાભ્યાં શાલ્યોદનં ભુક્ત્વા માસં બ્રહ્મચારિણીં તૈલસ્નિગ્ધાં તૈલમાષોત્તરાહારાં નારીમુપેયાદ્રાત્રૌ સામાદિભિર્-અભિવિશ્વાસ્ય ; વિકલ્પયૈવં ચતુર્થ્યાં ષાષ્ઠ્યામષ્ટમ્યાં દશમ્યાં દ્વાદશ્યાં ચોપેયાદિતિ પુત્રકામઃ॥

એષૂત્તરોત્તરં વિદ્યાદાયુરારોગ્યમેવ ચ ॥ પ્રજાસૌભાગ્યમૈશ્વર્યં બલં ચ દિવસેષુ વૈ॥

અતઃ પરં પઞ્ચમ્યાં સપ્તમ્યાં નવમ્યામેકાદશ્યાં ચ સ્ત્રીકામઃ; ત્રયોદશીપ્રભૃતયો નિન્દ્યાઃ॥

તત્ર પ્રથમે દિવસે ઋતુમત્યાં મૈથુનગમ(નમ)નાયુષ્યં પુંસાં ભવતિ, યશ્ચ તત્રાધીયતે ગર્ભઃ સ પ્રસવમાનો વિમુચ્યતે ; દ્વિતીયેઽપ્યેવં સૂતિકાગૃહે વા; તૃતીયેઽપ્યેવમસંપૂર્ણાઙ્ગોઽલ્પાયુર્વા ભવતિ; ચતુર્થે તુ સંપૂર્ણાઙ્ગો દીર્ઘાયુશ્ચ ભવતિ। નચ પ્રવર્તમાને રક્તે બીજં પ્રવિષ્ટં ગુણકરં ભવતિ, યથા નદ્યાં પ્રતિસ્રોતઃ પ્લાવિદ્રવ્યં પ્રક્ષિપ્તં પ્રતિનિવર્તતે નોર્ધ્નં ગચ્છતિ તદ્વદેવ દ્રષ્ટવ્યમ્। તસ્માન્નિયમવતીં ત્રિરાત્રં પરિહરેત્। અતઃ પરં માસાદુપેયાત્॥

લબ્ધગર્ભાયાશ્ચૈતેષ્વહઃસુ લક્ષ્મણાવટશુઙ્ગાસહદેવાવિશ્વદેવાનામન્યતમં ક્ષીરેણાભિષુત્ય ત્રીંશ્ચતુરોવા બિન્દૂન્ દદ્યાદ્દક્ષિણે નાસાપુટે પુત્રકામાયૈ[અસ્યાગ્રેઽવામે દુહિતૃકામાયૈઽ ઇત્યધિકં પથ્યતે ક્વચિત્પુસ્તકે।], ન ચ તાન્નિષ્ઠીવેત્॥

ધ્રુવં ચતુર્ણાં સાન્નિધ્યાદ્ગર્ભઃ સ્યાદ્વિધિપૂર્વકઃ॥ ઋતુક્ષેત્રામ્બુબીજાનાં સામગ્ર્યાદઙ્કુરો યથા॥

એવં જાતા રૂપવન્તઃ સત્ત્વવન્તશ્ચિરાયુષઃ ॥ ભવન્ત્યૃણસ્ય મોક્તારઃ સત્પુત્રાઃ પુત્રિણે(ણો) હિતાઃ॥

તત્ર તેજોધાતુઃ સર્વવર્ણાનાં પ્રભવઃ, સ યદા ગર્ભોતોઅત્તાવબ્ધાતુપ્રાયો ભવતિ તદા ગર્ભં ગૌરં કરોતિ, પૃથિવીધાતુપ્રાયઃ કૃષ્ણં, પૃથિવ્યાકાશધાતુપ્રાયઃ કૃષ્ણશ્યામં, તોયાકાશધાતુપ્રાયો ગૌરશ્યામમ્। યાદૃગ્વર્ણમાહારમુપસેવતે ગર્ભિણી તાદૃગ્વર્ણપ્રસવા ભવ્તીત્યેકે ભાષન્તે। તત્ર દૃષ્ટિભાગમપ્રતિપન્નં તેજો જાત્યન્ધં કરોતિ, તદેવ રક્તાનુગતં રક્તાક્ષં, પિત્તાનુગતં પિઙ્ગાક્ષં, શ્લેષ્માનુગતં શુક્લાક્ષં, વાતાનુગતં વિકૃતાક્ષમિતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। ઘૃતપિણ્ડો યથૈવાગ્નિમાશ્રિતઃ પ્રનિલીયતે॥ વિસર્પત્યાર્તવં નાર્યાસ્તથા પુંસાંસમાગમે॥

બીજેઽન્તર્વાયુના દ્નૌ જીવૌ કુક્ષિમાગતૌ॥ યમાવિત્યભિધીયેતે ધર્મેતરપુરઃસરૌ॥

પિત્રોરત્યલ્પબીજત્વાદાસેક્યઃ પુરુષો ભવેત્॥ સ શુક્રં પ્રાશ્ય લભતે ધ્વજોચ્છ્રાયમસંશયમ્॥

યઃ પૂતિયોનૌ જાયેત સ સૌગન્ધિકસંજ્ઞિતઃ॥ સ યોનિશેફસોર્ગન્ધમાધ્રાય લભતે બલમ્॥

સ્વે ગુદેઽબ્રહ્મચર્યાદ્યઃ સ્ત્રીષુ પુંવત્ પ્રવર્તતે॥ કુમ્ભીકઃ સ ચ વિજ્ઞેય, ઈર્ષ્યકં શૃણુ ચાપરમ્॥

દૃષ્ટ્વા વ્યવાયમન્યેષાં વ્યવાયે યઃ પ્રવર્તતે॥ ઈર્ષ્યકઃ સ ચ વિજ્ઞેયઃ,ષણ્ડકં શૃણુ પઞ્ચમમ્॥

યો ભાર્યાયામૃતૌ મોહાદઙ્ગનેવ પ્રવર્તતે॥ તતઃ સ્ત્રીચેષ્ટિતાકારો જાયતે ષણ્ડસંજ્ઞિતઃ॥

ઋતૌ પુરુષવદ્વાપિ પ્રવર્તેતાઙ્ગના યદિ॥ તત્ર કન્યા યદિ ભવેત્ સા ભવેન્નરચેષ્ટિતા॥

આસેક્યશ્ચ સુગન્ધી ચ કુમ્ભીકશ્ચેર્ષ્યકસ્તથા॥ સરેતસસ્ત્વમી જ્ઞેયા અશુક્રઃ ષણ્ડ(ણ્ઢ)સંજ્ઞિતઃ॥

અનયા વિપ્રકૃત્યા તુ તેષાં શુક્રવહાઃ સિરાઃ॥ હર્ષાત્ સ્ફુટત્વમાયાન્તિ ધ્વજોચ્છ્રાયસ્તતો ભવેત્॥

આહારાચારચેષ્ટાભિર્યાદૃશીભિઃ સમન્વિતૌ॥ સ્ત્રીપુંસૌ સમુપેયાતાં તયોઃ પુત્રોઽપિ તાદૃશઃ॥

યદા નાર્યાવુપેયાતાં વૃષસ્યન્ત્યૌ કથંચન॥ મુઞ્ચન્ત્યૌ શુક્રમન્યોન્યમનસ્થિસ્તત્ર જાયતે॥

ઋતુસ્નાતા તુ યા નારી સ્વપ્ને મૈથુનમાવહેત્॥ આર્તવં વાયુરાદાય કુક્ષૌ ગર્ભં કરોતિ હિ॥

માસિ માસિ વિવર્ધેત ગર્ભિણ્યા ગર્ભલક્ષણમ્॥ કલલં જાયતે તસ્યા વર્જિતં પૈતૃકૈર્ગુણૈઃ॥

સર્પવૃશ્ચિકકૂષ્માણ્ડવિકૃતાકૃતયશ્ચ યે॥ ગર્ભાસ્ત્વેતે સ્ત્રિયાશ્ચૈવ જ્ઞેયાઃ પાપકૃતા ભૃશમ્॥

ગર્ભો વાતપ્રકોપેણ દૌહૃદે વાવમાનિતે॥ ભવેત્ કુબ્જઃ કુણિઃ પઙ્ગુર્મૂકો મિન્મિન એવ વા॥

માતાપિત્રોસ્તુ નાસ્તિક્યાદશુભૈશ્ચ પુરાકૃતૈઃ॥ વાતાદીનાં ચ કોપેન ગર્ભો વિકૃતિમાપ્નુયાત્॥

મલાલ્પત્વાદયોગાચ્ચ વાયોઃ પ્ક્વાશયસ્ય ચ ॥ વાતમૂત્રપુરીષાણિ ન ગર્ભસ્થઃ કરોતિ હિ॥

જરાયુણા મુખે ચ્છન્ને કણ્ઠે ચ કલ્હવેષ્ટિતે॥ વાયોર્માર્ગનિરોધાચ્ચ ન ગર્ભસ્થઃ પ્રરોદિતિ॥

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નાન્ ગર્ભોઽધિગચ્છતિ॥ માતુર્નિશ્વસિતોચ્છ્વાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નસંભવાન્॥

સન્નિવેશઃ શરીરાણાં દન્તાનાં પતનોદ્ભવૌ॥ તલેષ્વસંભવો યશ્ચ રોમ્ણામેતત્ સ્વભાવતઃ॥

ભાવિતાઃ પૂર્વદેહેષુ સતતં શાસ્ત્રબુદ્ધયઃ॥ ભવન્તિ સત્ત્વભૂયિષ્ઠાઃ પૂર્વજાતિસ્મરા નરાઃ॥

કર્મણા ચોદિતો યેન તદાપ્નોતિ પુનર્ભવે ॥ અભ્યસ્તાઃ પૂર્વદેહે યે તાનેવ ભજતે ગુણાન્॥