સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.1

અથાતઃ સર્વભૂતચિન્તાશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સર્વભૂતાનાં કારણમકારણં સત્ત્વરજસ્તમોલક્ષણમષ્ટરૂપમખિલસ્ય જગતઃ સંભવહેતુરવ્યક્તં નામ। તદેકં બહૂનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનામધિષ્ઠાનં સમુદ્ર ઇવૌદકાનાં ભાવાનામ્॥

તસ્માદવ્યક્તાન્મહાનુત્પદ્યતે તલ્લિઙ્ગ એવ; તલ્લિઙ્ગાચ્ચ મહતસ્તલ્લક્ષણ એવાહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે, સ ત્રિવિધો વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિરિતિ; તત્ર વૈકારિકાદહઙ્કારાત્તૈજસસહાયાત્તલ્લક્ષણાન્યેનૈકાદશેન્દ્રિયાણ્યુત્પદ્યન્તે, તદ્યથા---શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણવાગ્ઘસ્તોપસ્થપાયુપાદમનાંસીતિ, તત્ર પૂર્વાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, ઇતરાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ, ઉભયાત્મકં મનઃ; ભૂતાદેરપિ તૈજસસહાયાત્તલ્લક્ષણાન્યેવ પઞ્ચતન્માત્રાણ્યુત્પદ્યન્તે, તદ્યથા---શબ્દતન્માત્રં, સ્પર્શતન્માત્રં, રૂપતન્માત્રં, રસતન્માત્રં, ગન્ધતન્માત્રમિતિ; તેષાં વિશેષાં વિશેષાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ; તેભ્યો ભૂતાનિ વ્યોમાનિલાનલજલોર્વ્યઃ; એવમેષા તત્ત્વચતુર્વિશતિર્વ્યાખ્યાતા॥

તત્ર, બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં શબ્દાદયો વિષયાઃ; કર્મેન્દ્રિયાણાં યથાસઙ્ખ્યં વચનાદાનાનન્દવિસર્ગવિહરણાનિ॥

અવ્યક્તં મહાનહઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ ચેત્યષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ; શેષાઃ ષોડશ વિકારાઃ॥

સ્વઃ સ્વશ્ચૈષાં વિષયોઽધિભૂતં; સ્વયમધ્યાત્મં; અધિદૈવતં તુ---બુધેર્બ્રહ્યા, અહઙ્કારસ્યેશ્વરઃ, મનસશ્ચન્દ્રમાઃ, દિશઃ શ્રોત્રસ્ય, ત્વચો વાયુઃ, સૂર્યશ્ચક્ષુષઃ, રસનસ્યાપઃ, પૃથિવી ઘ્રાણસ્ય, વાચોઽગ્નિઃ , હસ્તયોરિન્દ્રઃ, પાદયોર્વિષ્ણુઃ, પાયોર્મિત્રઃ, પ્રજાપતિરુપસ્થસ્યેતિ॥

તત્ર સર્વ એવાચેતન એષ વર્ગઃ, પુરુષઃ પઞ્ચવિંશતિતમઃ કાર્યકારણસંયુક્તશ્ચેતયિતા ભવતિ। સત્યપ્યચૈતન્યે પ્રધાનસ્ય પુરુષકૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તિમુપદિશન્તિ ક્ષીરાદીંશ્ચાત્ર હેતૂનુદાહરન્તિ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે વ્યાખ્યાસ્યામઃ। તદ્યથા---ઉભાવપ્યનાદી, ઉભાવપ્યનન્તૌ, ઉભાવપ્યલિઙ્ગૌ, ઉભાવપિ નિત્યૌ, ઉભાવપ્યનપરૌ , ઉભૌ ચ સર્વગતાવિતિ; એકા તુ પ્રકૃતિરચેતના ત્રિગુણા બીજધર્મિણી પ્રસવધર્મિણ્યમધ્યસ્થધર્મિણી ચેતિ, બહવસ્તુ પુરુષાશ્ચેતનાવન્તોઽગુણા અબીજધર્માણોઽપ્રસવધર્માણો મધ્યસ્થધર્માણશ્ચેતિ॥

તત્ર કારણાનુરૂપં કાર્યમિતિ કૃત્વા સર્વ એવૈતે વિશેષાઃ સત્ત્વરજસ્તમોમયા ભવન્તિ; તદઞ્જનત્વાત્તન્મયત્વાચ્ચ તદ્ગુણા એવ પુરુષા ભવન્તીત્યેકે ભાષન્તે॥

વૈદ્યકે તુ--- સ્વભાવમીશ્વરં કાલં યદ્દચ્છાં નિયતિં તથા॥ પરિણામં ચ મન્યન્તે પ્રકૃતિં પૃથુદર્શિનઃ॥

તન્મયાન્યેવ ભૂતાનિ તદ્ગુણાન્યેવ ચાદિશેત્॥ તૈશ્ચ તલ્લક્ષણઃ કૃત્સ્નો ભૂતગ્રામો વ્યજન્યત॥

તસ્યોપયોગોઽભિહિતશ્ચિકિત્સાં પ્રતિ સર્વદા॥ ભૂતેભ્યો હિ પરં યસ્માન્નાસ્તિ ચિન્તા ચિકિત્સિતે॥

યતોઽભિહિતં---તત્સમ્ભવદ્રવ્યસમૂહો ભૂતાદિરુક્તઃ; ભૌતિકાનિ ચેન્દ્રિયાણ્યાયુર્વેદે વર્ણ્યન્તે, તથેન્દ્રિયાર્થઃ॥

ભવતિ ચાત્ર--- ઇન્દ્રિયેણેન્દિયાર્થં તુ સ્વં સ્વં ગૃહ્ણાતિ માનવઃ॥ નિયતં તુલ્યયોનિત્વાન્નાન્યેનાન્યમિતિ સ્થિતિઃ॥

ન ચાયુર્વેદશાસ્ત્રેષૂપદિશ્યન્તે સર્વગતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞા નિત્યાશ્ચ; અસર્વગતેષુ ચ ક્ષેત્રજ્ઞેષુ નિત્યપુરુષખ્યાપકાન્ હેતૂનુદાહરન્તિ; આયુર્વેદશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તેષ્વસર્વગતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞા નિત્યાશ્ચ, તિર્યગ્યોનિમાનુષદેવેષુ સંચરન્તિ ધર્માધર્મનિમિત્તં; ત એતેઽનુમાનગ્રાહ્યાઃ પરમસૂક્ષ્માશ્ચેતનાવન્તઃ શાશ્વતા લોહિતરેતસોઃ સન્નિપાતેષ્વભિવ્યજ્યન્તે, યતોઽભિહિતં---પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષ ઇતિ; સ એષ(એવ) કર્મપુરુષશ્ચિકિત્સાધિકૃતઃ॥

તસ્ય સુખદુઃખે ઇચ્છાદ્વેષૌ પ્રયત્નઃ પ્રાણાપાનાવુન્મેષનિમેષૌ બુદ્ધિર્મનઃ સઙ્કલ્પો વિચારણા સ્મૃતિર્વિજ્ઞાનમધ્યવસાયો વિષયોપલબ્ધિશ્ચ ગુણાઃ॥

સાત્ત્વિકાસ્તુ---આનૃશંસ્યં સંવિભાગરુચિતા તિતિક્ષા સત્યં ધર્મ આસ્તિક્યં જ્ઞાનં બુદ્ધિર્મેધા સ્મૃતિર્ધૃતિરનભિષઙ્ગશ્ચ; રાજસાસ્તુ---દુઃખબહુલતાટનશીલતાધૃતિરહઙ્કાર આનૃતિકત્વમકારુણ્યં દમ્ભો માનો હર્ષઃ ક્રોધશ્ચ; તામસાસ્તુ---વિષાદિત્વં નાસ્તિક્યમધર્મશીલતા બુદ્ધેર્નિધોઽજ્ઞાનં દુર્મેધસ્ત્વમકર્મશીલતા નિદ્રાલુત્વં ચેતિ॥

આન્તરિક્ષાસ્તુ---શબ્દઃ શબ્દેન્દ્રિયં સર્વચ્છિદ્રસમૂહો વિવિક્તતા ચ; વાયવ્યાસ્તુ---સ્પર્શઃ સ્પર્શોન્દ્રિયં સર્વચેષ્ટાસમૂહઃ સર્વશરીરસ્પન્દનં લઘુતા ચ; તૈજસાસ્તુ---રૂપં રૂપેન્દ્રિયં વર્ણઃ સન્તાપો ભ્રાજિષ્ણુતા પક્તિરમર્ષસ્તૈક્ષ્ણ્યં શૌર્યં ચ; આપ્યાસ્તુ---રસો રસનેન્દ્રિયં સર્વદ્રવસમૂહો ગુરુતા શૈત્યં સ્નેહો રેતશ્ચ; પાર્થિવાસ્તુ---ગન્ધો ગન્ધેન્દ્રિયં સર્વમૂર્તસમૂહો ગુરુતા ચેતિ॥

તત્ર સત્ત્વબહુલમાકાશં, રજોબહુલો વાયુઃ, સત્ત્વરજોબહુલોઽગ્નિઃ, સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ, તમોબહુલા પૃથિવીતિ॥

શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ।

અન્યોન્યાનુપ્રવિષ્ટાનિ સર્વાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્।

સ્વે સ્વે દ્રવ્યે તુ સર્વેષાં વ્યક્તં લક્ષણમિષ્યતે॥

અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ પ્રોક્તા વિકારાઃ ષોડશૈવ તુ॥ ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ સમાસેન સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ॥