Sushruta Samhita · Chapter 3.2

athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

vātapittaśleṣmaśoṇita-kuṇapagravthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ['kuṇapagandhi'iti pā] prajotpādane na samarthā bhavanti//

teṣu vātavarṇavedanaṁ vātena, pittavarṇavedanaṁ pittena, śleṣmavarṇavedanaṁ śleṣmaṇā, śoṇitavarṇavedanaṁ kuṇapagandhyanalpaṁ ca raktena, granthibhūtaṁ śleṣmavātābhyāṁ, pūtipūyanibhaṁ pittaśleṣmabhyāṁ, kṣīṇaṁ prāguktaṁ pittamārutābhyāṁ, mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti/ teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāh, mūtrapurīṣaretasastvasādhyāḥ (sādhyamanyacca[ayaṁ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhayate])iti//

ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṁ bhavati; tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam/ teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṁ sādhyamanyacceti//

bhavanti cātra/ teṣvādyān śukradoṣāṁstrīn snehasvedādibhirjayet// kriyāviśeṣairmatimāṁstathā cottarav(b)astibhiḥ//

pāyayeta naraṁ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi// dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam//

pāyatedathavā sarpiḥ śālasārādisādhitam// granthibhūte śaṭīsaiddhaṁ pālāśe vāpi bhasmani//

parūṣakavaṭādibhyāṁ pūyaprakhye ca sādhitam// prāguktaṁ vakṣyate yacca tat kāryaṁ kṣīṇaretasi//

viṭprabhe pāyayet siddhaṁ citrakośīrahiṅgubhiḥ// [asyāgre'snehādiśca kramaḥ kāryaḥ ṣaṭsvetāsu vijānatā' ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate'] snigdhaṁ vāntaṁ viriktaṁ ca nirūḍhamanuvāsitam//

yojayecchukradoṣārtaṁ samyaguttarabastinā// sphaṭikābhaṁ dravaṁ snigdhaṁ madhuraṁ madhugandhi ca//

śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhaṁ tathā// vidhimuttarabastyantaṁ kuryādārtavaśuddhaye//

strīṇāṁ snehādiyuktānāṁ catasṛṣvārtavārtiṣu// kuryātkalkān picūṁścāpi pathyānyācamanāni ca//

granthibhūte pibet pāṭhāṁ tryūṣaṇaṁ vṛkṣakāṇi ca// durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathāārtave// ['durgandhe pūyasaṅkāśe'iti pā]

pibedbhadraśriyaḥ kvāthaṁ candanakvāthameva ca // śukradoṣaharāṇāṁ ca yathāsvamavacāraṇam//

yogānāṁ śuddhikaraṇaṁ śeṣāsvapyārtavārtiṣu//anne(nnaṁ) śāliyavaṁ madyaṁ hitaṁ māṁsaṁ ca pittalam//

śaśāsṛkpratimaṁ yattuy yadvā lākṣārasopamam// tadārtavaṁ praśaṁsanti yadvāso na virañjayet//

tadevātiprasaṅgena pranṛttamanṛtāvapi// asṛgdaraṁ vijānīyādayo'nyadraktalakṣaṇāt['vijānīyāduktaṁ lakṣaṇalakṣitam'iti pā]//

asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ// tasyātivṛttau daurbalyaṁ bhramo mūrcchā tamastṛṣā//

dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṁ tandrā rogāśca vātajāḥ// taruṇyā hitasevinyāstamalpopadravaṁ bhiṣak//

raktapittavidhānena yathāvat samupācaret// doṣairāvṛtamārgatvādārtavaṁ naśyati striyāḥ//

tatra matsyakulatthāmlatilamāṣasurā hitāḥ// pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktaṁ ca bhojane//

kṣīṇaṁ prāgīritaṁ raktaṁ salakṣaṇacikitsitam// tathāpyatra vidhātavyaṁ vidhānaṁ naṣṭaraktavat//

evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca//

ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet/ kiṁ kāraṇaṁ divā svapanytāḥ svāpaśīlaḥ, añjanādandhaḥ, rodanāddhikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanāhuḥkhaśīlaḥ, tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī pradhāvanāccañcalaḥ, hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvāḥ, pralāpī cātikathanāt, atiśabdaśravaṇādbadhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, mārutāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet/ darbhasaṁstaraśāyinīṁ karatalaśarāvaparṇānyatamabhojinīṁ haniṣyaṁ, tryahaṁ ca bhartuḥ saṁrakṣet/ tataḥ śuddhasnātāṁ caturthe'hanyahatavāsāṁ samalaṅkṛtāṁ kṛtamaṅgalasvastivācanāṁ bhartāraṁ darśayet/ tat kasya hetoḥ//

pūrvaṁ paśyedṛtusnātā yādṛśaṁ naramaṅganā// tādṛśaṁ janayet putraṁ bhartāraṁ darśayedataḥ//

tato vidhānaṁ purtīyamupādhyāyaḥ samācaret// karmānte ca kramaṁ hyenamārabheta vicakṣaṇaḥ//

tato'parāhṇe pumān māsaṁ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṁ śālyodanaṁ bhuktvā māsaṁ brahmacāriṇīṁ tailasnigdhāṁ tailamāṣottarāhārāṁ nārīmupeyādrātrau sāmādibhir-abhiviśvāsya ; vikalpayaivaṁ caturthyāṁ ṣāṣṭhyāmaṣṭamyāṁ daśamyāṁ dvādaśyāṁ copeyāditi putrakāmaḥ//

eṣūttarottaraṁ vidyādāyurārogyameva ca // prajāsaubhāgyamaiśvaryaṁ balaṁ ca divaseṣu vai//

ataḥ paraṁ pañcamyāṁ saptamyāṁ navamyāmekādaśyāṁ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ//

tatra prathame divase ṛtumatyāṁ maithunagama(nama)nāyuṣyaṁ puṁsāṁ bhavati, yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ; dvitīye'pyevaṁ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye'pyevamasaṁpūrṇāṅgo'lpāyurvā bhavati; caturthe tu saṁpūrṇāṅgo dīrghāyuśca bhavati/ naca pravartamāne rakte bījaṁ praviṣṭaṁ guṇakaraṁ bhavati, yathā nadyāṁ pratisrotaḥ plāvidravyaṁ prakṣiptaṁ pratinivartate nordhnaṁ gacchati tadvadeva draṣṭavyam/ tasmānniyamavatīṁ trirātraṁ pariharet/ ataḥ paraṁ māsādupeyāt//

labdhagarbhāyāścaiteṣvahaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānāmanyatamaṁ kṣīreṇābhiṣutya trīṁścaturovā bindūn dadyāddakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai[asyāgre'vāme duhitṛkāmāyai' ityadhikaṁ pathyate kvacitpustake/], na ca tānniṣṭhīvet//

dhruvaṁ caturṇāṁ sānnidhyādgarbhaḥ syādvidhipūrvakaḥ// ṛtukṣetrāmbubījānāṁ sāmagryādaṅkuro yathā//

evaṁ jātā rūpavantaḥ sattvavantaścirāyuṣaḥ // bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe(ṇo) hitāḥ//

tatra tejodhātuḥ sarvavarṇānāṁ prabhavaḥ, sa yadā garbhotoattāvabdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṁ gauraṁ karoti, pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṁ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṁ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam/ yādṛgvarṇamāhāramupasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavtītyeke bhāṣante/ tatra dṛṣṭibhāgamapratipannaṁ tejo jātyandhaṁ karoti, tadeva raktānugataṁ raktākṣaṁ, pittānugataṁ piṅgākṣaṁ, śleṣmānugataṁ śuklākṣaṁ, vātānugataṁ vikṛtākṣamiti//

bhavanti cātra/ ghṛtapiṇḍo yathaivāgnimāśritaḥ pranilīyate// visarpatyārtavaṁ nāryāstathā puṁsāṁsamāgame//

bīje'ntarvāyunā dnau jīvau kukṣimāgatau// yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau//

pitroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet// sa śukraṁ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṁśayam//

yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṁjñitaḥ// sa yoniśephasorgandhamādhrāya labhate balam//

sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṁvat pravartate// kumbhīkaḥ sa ca vijñeya, īrṣyakaṁ śṛṇu cāparam//

dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṁ vyavāye yaḥ pravartate// īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ,ṣaṇḍakaṁ śṛṇu pañcamam//

yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate// tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍasaṁjñitaḥ//

ṛtau puruṣavadvāpi pravartetāṅganā yadi// tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā//

āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā// saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍa(ṇḍha)saṁjñitaḥ//

anayā viprakṛtyā tu teṣāṁ śukravahāḥ sirāḥ// harṣāt sphuṭatvamāyānti dhvajocchrāyastato bhavet//

āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau// strīpuṁsau samupeyātāṁ tayoḥ putro'pi tādṛśaḥ//

yadā nāryāvupeyātāṁ vṛṣasyantyau kathaṁcana// muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate//

ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamāvahet// ārtavaṁ vāyurādāya kukṣau garbhaṁ karoti hi//

māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam// kalalaṁ jāyate tasyā varjitaṁ paitṛkairguṇaiḥ//

sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaśca ye// garbhāstvete striyāścaiva jñeyāḥ pāpakṛtā bhṛśam//

garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite// bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmina eva vā//

mātāpitrostu nāstikyādaśubhaiśca purākṛtaiḥ// vātādīnāṁ ca kopena garbho vikṛtimāpnuyāt//

malālpatvādayogācca vāyoḥ pkvāśayasya ca // vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi//

jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kalhaveṣṭite// vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi//

niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān garbho'dhigacchati// māturniśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṁbhavān//

sanniveśaḥ śarīrāṇāṁ dantānāṁ patanodbhavau// taleṣvasaṁbhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ//

bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṁ śāstrabuddhayaḥ// bhavanti sattvabhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ//

karmaṇā codito yena tadāpnoti punarbhave // abhyastāḥ pūrvadehe ye tāneva bhajate guṇān//