સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.3

અથાતો ગર્ભાવક્રાન્તિ શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સૌમ્યં શુક્રમાર્તવમાગ્નેયમિતરેષામપ્યત્ર ભૂતાનાં સાન્નિધ્યમસ્ત્યણુના વિશેષેણ, પરસ્પરોપકારાત્પરસ્પરાનુગ્રહાત્પરસ્પરાનુપ્રવેશાચ્ચ॥

તત્ર સ્ત્રીપુંસયોઃ સંયોગે તેજઃ શરીરાદ્વાયુરુદીરયતિ, તતસ્તેજોનિલસન્નિપાતચ્છુક્રં ચ્યુતં યોનિમભિપ્રતિપદ્યતે સંસૃજ્યતે ચાર્તવેન, તતોઽગ્નીષોમસંયોગાત્ (ગર્ભો) સંસૃજ્યમાનો (ગર્ભો) ગર્ભાશયમનુપ્રતિપદ્યતે ક્ષેત્રજ્ઞો વેદયિતા સ્પ્રષ્ટા ઘ્રાતા દ્રષ્ટા શ્રોતા રસયિતા પુરુષઃ સ્રષ્ટા ગન્તા સાક્ષી ધાતા વક્તા યઃ કોઽસાવિત્યેવમાદિભિઃ પર્યાયવાચકૈર્નામભિરભિધીયતે દૈનસં(યો)ગાદક્ષયોઽચિન્ત્યો ભૂતાત્મના સહાન્વક્ષં સત્ત્વરજસ્તમોભિર્દૈનાસુરૈરપરૈશ્ચ ભાવૈર્વાયુનાભિપ્રેર્યમાણઃ, ગર્ભાશયમનુપ્રનિશ્યાવતિષ્ઠતે॥

તત્ર શુક્રબાહુલ્યાત્ પુમાન્, આર્તવબાહુલ્યાત્ સ્ત્રી, સામ્યાદુભયોર્નપુંસકમિતિ॥

ઋતુસ્તુ દ્વાદશરાત્રં ભવતિ દૃષ્ટાર્તવઃ; અદૃષ્ટાર્તવાપ્યસ્તીત્યેકે ભાષન્તે॥

ભવન્તિ ચાત્ર। પીનપ્રસન્નવદનાં પ્રક્લિન્નાત્મમુખદ્વિજામ્॥ નરકામાં પ્રિયકથાં સ્રસ્તકુક્ષ્યક્ષિમૂર્ધજામ્॥

સ્ફુરદ્ભુજકુચશ્રોણિનાભ્યૂરુજઘનસ્ફિચમ્॥ હર્શૌત્સુક્યપરાં ચાપિ વિદ્યાદૃતુમતીમિતિ॥

નિયતં દિવસેઽતીતે સઙ્કુચત્યમ્બુજં યથા॥ ઋતૌ વ્યતીતે નાર્યાસ્તુ યોનિઃ સંવ્રિયતે તથા॥

માસેનોપચિતં કાલે ધમનીભ્યાં તદાર્તવમ્॥ ઈષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ વાયુર્યોનિમુખં નયેત્॥

તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાત્ કાલે વર્તમાનમસૃક્ પુનઃ॥ જરાપક્વશરીરાણાં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્॥

યુગ્મેષુ તુ પુમાન્ પ્રોક્તો દિવસેષ્વન્યથાબલા॥ પુષ્પકાલે શુચિસ્તસ્માદપત્યાર્થી સ્ત્રિયં વ્રજેત્॥

તત્ર સદ્યોગૃહીતગર્ભાયા લિઙ્ગાનિ---શ્રમો ગ્લાનિઃ પિપાસા સક્થિસદનં શુક્રશોણિતયોરવબન્ધઃ સ્ફુરણં ચ યોનેઃ॥

સ્તનયોઃ કૃષ્ણમુખતા રોમરાજ્યુદ્ગમસ્તથા॥ અક્ષિપક્ષ્માણિ ચાપ્યસ્યાઃ સંમીલ્યન્તે વિશેષતઃ॥

અકામતશ્છર્દયતિ ગન્ધાદુદ્વિજતે શુભાત્॥ પ્રસેકઃ સદનં ચાપિ ગર્ભિણ્યા લિઙ્ગમુચ્યતે॥

તદા પ્રભૃતિ વ્યવાયં વ્યાયામમતિતર્પણમતિકર્શનં દિવાસ્વપ્નં રાત્રિજાગરણં શોકં યાનારોહણં ભયમુત્કટુકાસનં ચૈકાન્તતઃ સ્નેહાદિક્રિયાં શોણિતમોક્ષણં ચાકાલે વેગવિધારણં ચ ન સેવેત॥

દોષાભિઘાતૈર્ગર્ભિણ્યા યો યો ભાગઃ પ્રપીડ્યતે॥ સ સ ભાગઃ શિશોસ્તસ્ય ગર્ભસ્થસ્ય પ્રપીડ્યતે॥

તત્ર પ્રથમે માસિ કલલં જાયતે; દ્વિતીયે શીતોષ્માનિલૈરભિપ્રપચ્યમાનાનાં મહાભૂતાનાં સંઘાતો ઘનઃ સંજાયતે યદિ પિણ્ડઃ પુમાન્, સ્ત્રી ચેત્ પેશી, નપુંસકં ચેદર્બુદમિતિ; તૃતીયે હસ્તપાદશિરસાં પઞ્ચ પિણ્ડકા નિર્વર્તન્તેઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગશ્ચ સૂક્ષ્મો ભવતિ; ચતુર્થે સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગઃ પ્રવ્યક્તો ભવતિ, ગર્ભહૃદયપ્રવ્યક્તિભાવાચ્ચેતનાધાતુરભિવ્યક્તો ભવતિ, કસ્માત્ તત્સ્થાનત્વાત્; તસ્માદ્ગર્ભશ્ચતુર્થે માસ્યભિપ્રાયમિન્દ્રિયાર્થેષુ કરોતિ, દ્વિહૃદયાં ચ નારીં દૌહૃદિનીમાચક્ષતે, દૌહૃદવિમાનનાત્ કુબ્જં કુણિં ખઞ્જં જડં વામનં વિકૃતાક્ષમનક્ષં વા નારી સુતં જનયતિ, તસ્માત્ સા યદ્યદિચ્છેત્તત્તત્તસ્યૈ દાપયેત્, લબ્ધદૌહૃદા હિ વીર્યવન્તં ચિરાયુષં ચ પુત્રં જનયતિ॥

ભવતિ ચાત્ર। ઇન્દ્રિયાર્થાંસ્તુ યાન્ યાન્ સા ભોક્તુમિચ્છતિ ગર્ભિણી ગર્ભાબાધભયાત્તાંસ્તાન્ ભિષગાહૃત્ય દાપયેત્॥

સા પ્રાપ્તદૌહૃદા પુત્રં જનયેત ગુણાન્વિતમ્॥ અલબ્ધદૌહૃદા ગર્ભે લભેતાત્મનિ વા ભયમ્॥

યેષુ યેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ દૌહૃદે વૈ વિમાનના॥ પ્રજાયેત સુતસ્યાર્તિસ્તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તથેન્દ્રિયે॥

રાજસન્દર્શને યસ્યા દૌર્હૃદં જાયતે સ્ત્રિયાઃ॥ અર્થવન્તં મહાભાગં કુમારં સા પ્રસૂયતે॥

દુકૂલપટ્ટકૌશેયભૂષણાદિષુ દૌહૃદાત્॥ અલઙ્કારૈષિણં પુત્રં લલિતં સા પ્રસૂયતે॥

આશ્રમે સંયતાત્માનં ધર્મશીલં પ્રસૂયતે॥ દેવતાપ્રતિમાયાં તુ પ્રસૂતે પાર્ષદોપમમ્॥ દર્શને વ્યાલજાતીનાં હિંસાશીલં પ્રસૂયતે॥

ગોધામાંસાશને પુત્રં સુષુપ્સું ધારણાત્મકમ્ । ગવાં માંસે તુ બલિનં સર્વક્લેશસહં તથા॥

માહિષે દૌર્હૃદાચ્છૂરં રક્તાક્ષં લોમસંયુતમ્ ॥ વરાહમાંસાત્ સ્વપ્નાલું શૂરં સંજનયેત્ સુતમ્॥

માર્ગાદ્વિક્રાન્તજઙ્ઘાલં સદા વનચરં સુતમ્॥ સૃમરાદ્વિગ્નિમનસં નિત્યભીતં ચ તૈત્તિરાત્॥

અતોઽનુક્તેષુ યા નારી સમભિધ્યાતિ દૌર્હૃદમ્॥ શરીરાચારશીલૈઃ સા સમાનં જનયિષ્યતિ॥

કર્મણા ચોદિતં જન્તોર્ભવિતવ્યં પુનર્ભવેત્॥ યથા તથા દૈવયોગાદ્દૌર્હૃદં જનયેદ્ધૃદિ॥

પઞ્ચમે મનઃપ્રતિબુદ્ધતરં ભવતિ, ષષ્ઠે બુદ્ધિઃ, સપ્તમે સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગઃ પ્રવ્યક્તતરઃ, અષ્ટમેઽસ્થિરીભવત્યોજઃ , તત્ર જાતશ્ચેન્ન જીવેન્નિરોજસ્ત્વાન્-નૈરૃતભાગત્વાચ્ચ[ઽનૈરૃતભાગધેયત્વાત્ઽઇતિ પા], તતો બલિં માંસૌદનમસ્મૈ દાપયેત્ નવમદશમૈકાદશદ્વાદશાનામન્યતમસ્મિન્ જાયતે, અતોઽન્યથા વિકારી ભવતિ॥

માતુસ્તુ ખલુ રસવહાયાં નાડ્યાં ગર્ભનાભિનાડી પ્રતિબદ્ધા, સાસ્ય માતુરાહારરસવીર્યમભિવહતિ। તેનોપસ્નેહેનાસ્યાભિવૃદ્ધિર્ભવતિ। અસંજાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રવિભાગમાનિષેકાત્[ઽઅસઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગં તુ ગર્ભે નિષેકાત્ પ્રભૃતિઽઇતિ પા] પ્રભૃતિ સર્વશરીરાવયવાનુસારિણીનાં રસવહાનાં તિર્યગ્ગતાનાં ધમનીનામુપસ્નેહો જીવયતિ॥

ગર્ભસ્ય ખલુ સંભવતઃ પૂર્વં શિરઃ સંભવતીત્યાહ શૌનકઃ, શિરોમૂલત્વાત્-પ્રધાનેન્દ્રિયાણાં ; હૃદયમિતિ કૃતવીર્યો, બુદ્ધેર્મનસશ્ચ સ્થાનત્વાત્; નાભિરિતિ પારાશર્યઃ, તતો હિ વર્ધતે દેહો દેહિનઃ; પાણિપાદમિતિ માર્કણ્ડેયઃ, તન્મૂલત્વાચ્ચેષ્ટાયા ગર્ભસ્ય; મધ્યશરીરમિતિ સુભૂતિર્ગૌતમઃ, તન્નિબદ્ધત્વાત્ સર્વગાત્રસંભવસ્ય। તત્તુ ન સમ્યક્, સર્વાણ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ યુગપત્ સંભવન્તીત્યાહ ધન્વન્તરિઃ, ગર્ભસ્ય સૂક્ષ્મત્વાન્નોપલભ્યન્તે વંશાઙ્કુરવચ્ચૂતફલવચ્ચ; તદ્યથા---ચૂતફલે પરિપક્વે કેશરમાંસાસ્થિમજ્જાનઃ પૃથક્ પૃથગ્ દૃશ્યન્તે, કાલપ્રકર્ષાત્; તાન્યેવ તરુણે નોપલભ્યન્તે, સૂક્ષ્મત્વાત્; તેષાં સૂક્ષ્માણાં કેશરાદીનાં કાલઃ પ્રવ્યક્તતાં કરોતિ; એતેનૈવ વંશાઙ્કુરોઽપિ વ્યાખ્યાતઃ। એવં ગર્ભસ્ય તારુણ્યે સર્વેષ્વઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષુ સત્સ્વપિ સૌક્ષ્મ્યાદનુપલબ્ધિઃ, તાન્યેવ કાલપ્રકર્ષાત્ પ્રવ્યક્તાનિ ભવન્તિ॥

તત્ર ગર્ભસ્ય પિતૃજમાતૃજરસજાત્મજસત્ત્વજસાત્મ્યજાનિ શરીરલક્ષણાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ। ગર્ભસ્ય, કેશશ્મશ્રુલોમાસ્થિનખદન્તસિરાસ્નાયુધમનીરેતઃપ્રભૃતીનિ સ્થિરાણિ પિતૃજાનિ, માંસશોણિતમેદોમજ્જહૃન્નાભિયકૃત્પ્લીહાન્ત્રગુદપ્રભૃતીનિ મૃદૂનિ માતૃજાનિ, શરીરોપચયો બલં વર્ણઃ સ્થિતિર્હાનિશ્ચ રસજાનિ, ઇન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાયુઃ સુખદુઃખાદિકં ચાત્મજાનિ, સત્ત્વજાન્યુત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ, વીર્યમારોગ્યં બલવર્ણૌ મેધા ચ સાત્મ્યજાનિ॥

તત્ર યસ્યા દક્ષિણે સ્તને પ્રાક્ પયોદર્શનં ભવતિ દક્ષિણાક્ષિમહત્ત્વં ચ પૂર્વં ચ દક્ષિણં સક્થ્યુત્કર્ષતિ વાહુલ્યાચ્ચ પુન્નામધેયેષુ દ્રવ્યેષુ દૌર્હૃદમભિધ્યાયતિ સ્વપ્નેષુ ચોપલભતે પદ્મોત્પલકુમુદામ્રાતકાદીનિ પુન્નામન્યેવ પ્રસન્નમુખવર્ણા ચ ભવતિ તાં બ્રૂયાત્ પુત્રમિયં જનયિષ્યતીતિ, તદ્વિપર્યયે કન્યાં, યસ્યાઃ પાર્શ્વદ્વયમુન્નતં પુરસ્તાન્નિર્ગતમુદરં પ્રાગભિહિતલક્ષણં ચ તસ્યા નપુંસકમિતિ વિદ્યાત્, યસ્યા મધ્યે નિમ્નં દ્રોણીભૂતમુદરં સા યુગ્મં પ્રસૂયત ઇતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર દેવતાબ્રાહ્મણપરાઃ શૌચાચારહિતે રતાઃ॥ મહાગુણાન્ પ્રસૂયન્તે વિપરીતાસ્તુ નિર્ગુણાન્॥

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વૃત્તિઃ સ્વભાવાદેવ જાયતે॥ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વૃત્તૌ યે ભવન્તિ ગુણાગુણાઃ॥ તે તે ગર્ભસ્ય વિજ્ઞેયા ધર્માધર્મનિમિત્તજાઃ॥