સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.8

અથાતો મૂઢગર્ભનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનાધ્વગમનપ્રસ્ખલનપ્રપતનપ્રપીડાનધાવનાભિઘાતવિષમશયનાસનોપવાસવેગાભિઘાતાતિરૂક્ષકટુતિક્તભોજનશોકાતિક્ષારસેવનાતિસારવમનવિરેચનપ્રેઙ્ખોલનાજીર્ણગર્ભશાતનપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈર્બન્ધાનાન્મુચ્યતે ગર્ભઃ, ફલમિવ વૃન્તબન્ધનાદભિઘાતવિશેષૈઃ; સ વિમુક્તબન્ધનો ગર્ભાશયમતિક્રમ્ય યકૃત્પ્લીહાન્ત્રવિવરૈરવસ્રંસમાનઃ કોષ્ઠસંક્ષોભમાપાદયતિ, તસ્યા જઠરસંક્ષોમાદ્વાયુરપાનો મૂઢઃ પાર્શ્વબસ્તિશીર્ષોદરયોનિશૂલાનાહમૂત્રસઙ્ગાનામન્યતમમાપાદ્ય ગર્ભં ચ્યાવયતિ તરુણં શોણિતસ્રાવેણ; તમેવ કદાચિદ્વિવૃદ્ધમસમ્યગાગતમપત્યપથમનુપ્રાપ્તમનિરસ્યમાનં વિગુણાપાનસંમોહિતં ગર્ભં મૂઢગર્ભમિત્યાચક્ષતે॥

તતઃ કીલઃ પ્રતિખુરો બીજકઃ પરિઘ ઇતિ। તત્ર ઊર્ધ્વબાહુશિરઃપાદો યો યોનિમુખં નિરુણદ્ધિ કીલ ઇવ સ કીલઃ; નિઃસૃતહસ્તપાદશિરાઃ કાયસઙ્ગી પ્રતિખુરઃ; યો નિર્ગચ્છત્યેકશિરોભુજઃ સ બીજકઃ; યસ્તુ પરિઘ ઇવ યોનિમુખમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ સ પરિઘઃ; ઇતિ ચતુર્વિધો ભવતીત્યેકે ભાષન્તે। તત્તુ ન સમ્યક્; કસ્માત્ સ યદા વિગુણાનિલપ્રપીડિતોઽપત્યપથમનેકધા પ્રપદ્યતે તદા સઙ્ખ્યા હીયતે॥

તત્ર કશ્ચિદ્દ્વાભ્યાં સક્થિભ્યાં યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતે; કશ્ચિદાભુગ્નૈકસક્થિરેકેન; કશ્ચિદાભુગ્નસક્થિશરીરઃ સ્ફિગ્દેશેન તિર્યગાગતઃ; કશ્ચિદુરઃપાર્શ્વપૃષ્ઠાનામન્યતમેન યોનિદ્વારં પિધાયાવતિષ્ઠતે; અન્તઃપાર્શ્વાપવૃત્તશિરાઃ કશ્ચિદેકેન બાહુના; કશ્ચિદાભુગ્નશિરા બાહુદ્વયેન; કશ્ચિદાભુગ્નમધ્યો હસ્તપાદશિરોભિઃ; કશ્ચિદેકેન સક્થ્ના યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતેઽપરેણ પાયુમ્; ઇત્યષ્ટવિધા મૂઢગર્ભગતિરુદ્દિષ્ટા સમાસેન॥

તત્ર દ્વાવન્ત્યાવસાધ્યૌ મૂઢગર્ભૌ, શેષાનપિ વિપરીતેન્દ્રિયાર્થાક્ષેપકયોનિભ્રંશસ્ંવરણમક્કલ્લશ્વાસકાસભ્રમનિપીડિતાન્ પરિહરેત્॥

ભવન્તિ ચાત્ર કાલસ્ય પરિણામેન મુક્તં વૃન્તાદ્યથા પહમ્। પ્રપદ્યતે સ્વભાવેન નાન્યથા પતિતું ધ્રુવમ્॥

એવં કાલપ્રકર્ષેણ મુક્તો નાડીનિબન્ધનાત્। ગર્ભાશયસ્થો યો ગર્ભો જનનાય પ્રપદ્યતે॥

કૃમિવાતાભિઘાતૈસ્તુ તદેવોપદ્રુતં ફલમ્। પતત્યકાલેઽપિ યથા તથા સ્યાદ્ગર્ભવિચ્યુતિઃ॥

આચતુર્થાત્તતો માસાત્ પ્રસ્રવેદ્ગર્ભવિચ્યુતિઃ। તતઃ સ્થિરશરીરસ્ય પાતઃ પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ॥

પ્રવિધ્યતિ શિરો યા તુ શીતાઙ્ગી નિરપત્રપા। નીલોદ્ધતસિરા હન્તિ સા ગર્ભં સ ચ તાં તથા॥

ગર્ભાસ્પન્દનમાવીનાં પ્રણાશઃ શ્યાવપાણ્ડુતા। ભવત્યુચ્છ્વાસપૂતિત્વં શૂલં ચાન્તર્ભૃતે શિશૌ॥

માનસાગન્તુભિર્માતુરુપતાપૈઃ પ્રપીડિતઃ। ગર્ભો વ્યાપદ્યતે કુક્ષૌ વ્યાધિભિશ્ચ પ્રપીડિતઃ॥

બસ્તમારવિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ। તત્ક્ષણાજ્જન્મકાલે તં પાટયિત્વોદ્ધરેદ્ભિષક્॥