સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.10

અથાતો વિસર્પનાડીસ્તનરોગનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ત્વઙ્માંસશોણિતગતાઃ કુપિતાસ્તુ દોષાઃ સર્વાઙ્ગસારિણમિહાસ્થિતમાત્મલિઙ્ગમ્। કુર્વન્તિ વિસ્તૃતમનુન્નતમાશુ શોફં તં સર્વતો વિસરણાચ્ચ વિસર્પમાહુઃ॥

વાતાત્મકોઽસિતમૃદુઃ પરુષોઽઙ્ગમર્દસંભેદતોદપવનજ્વરલિઙ્ગયુક્તઃ। ગણ્ડૈર્યદા તુ વિષમૈરતિદૂષિતત્વાદ્યુક્તઃ સ એવ કથિતઃ ખલુ વર્જનીયઃ॥

પિત્તાત્મકો દ્રુતગતિર્જ્વરદાહપાકસ્ફોટપ્રભેદબહુલઃ ક્ષતજપ્રકાશઃ। દોષપ્રવૃદ્ધિહતમાંસસિરો યદા સ્યાત્ સ્રોતોજકર્દમનિભો ન તદા સ સિધ્યેત્॥

શ્લેષ્માત્મકઃ સરતિ મન્દમશીઘ્રપાકઃ સ્નિગ્ધઃ સિતશ્વયથુરલ્પરુગુગ્રહણ્ડુઃ। સર્વાત્મકસ્ત્રિવિધવર્ણરુજોઽવગાઢઃ પક્વો ન સિધ્યતિ ચ માંસસિરાપ્રશાતાત્॥

સદ્યઃક્ષતવ્રણમુપેત્ય નરસ્ય પિત્તં રક્તં ચ દોષબહુલસ્ય કરોતિ શોહમ્। શ્યાવં સલોહિતમતિજ્વરદાહપાકં સ્ફોટૈઃ કુલત્થસદૃશૈરસિતૈશ્ચ કીર્ણમ્॥

સિધ્યન્તિ વાતકફપિત્તકૃતા વિસર્પાઃ સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ। પૈત્તાનિલાવપિ ચ દર્શિતપૂર્વલિઙ્ગૌ સર્વે ચ મર્મસુ ભવન્તિ હિ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ॥

શોફં ન પક્વમિતિ પક્વમુપેક્ષતે યો યો વા વ્રણં પ્રચુરપૂયમસાધુવૃત્તઃ। અભ્યન્તરં પ્રવિશતિ પ્રવિદાર્ય તસ્ય સ્થાનાનિ પૂર્વવિહિતાનિ તતઃ સ પૂયઃ॥

તસ્યાતિમાત્રગમનાદ્ગતિરિત્યતશ્ચ નાડીવ યદ્વહતિ તેન મતા તુ નાડી। દોષૈસ્ત્રિબિર્ભવતિ સા પૃથગેકશશ્ચ સંમૂર્ચ્છિતૈરપિ ચ શલ્યનિમિત્તતોઽન્યા॥

તત્રાનિલાત્ પરુષસૂક્ષ્મમુખી સશૂલા ફેનાનુવિદ્ધમધિકં સ્રવતિ ક્ષપાયામ્। તૃટ્તાપતોદસદનજ્વરભેદહેતુઃ પીતં સ્રવત્યધિકમુષ્ણમહઃસુ પિત્તાત્॥

જ્ઞેયા કફાદ્બહુઘનાર્જુનપિચ્છિલાસ્રા રાત્રિસ્રુતિઃ સ્તિમિતરુક્કઠિના સકણ્ડૂઃ। દોષદ્વયાભિહિતલક્ષણદર્શનેન તિસ્રો ગતીર્વ્યતિકરપ્રભવાસ્તુ વિદ્યાત્॥

દાહજ્વરશ્વસનમૂર્ચ્છનવક્ત્રશોષા યસ્યાં ભવન્ત્યભિહિતાનિ ચ લક્ષણાનિ। તામાદિશેત્ પવનપિત્તકફપ્રકોપાદ્ઘોરામસુક્ષયકરીમિવ કાલરાત્રિમ્॥

નષ્ટં કથંચિદનુમાર્ગમુદીરિતેષુ સ્થાનેષુ શલ્યમચિરેણ ગતિં કરોતિ। સા ફેનિલં મથિતમચ્છમસૃગ્વિમિશ્રમુષ્ણં સ્રવેત સહસા સરુજા ચ નિત્યમ્॥

યાવત્યો ગતયો યૈશ્ચ કારણૈઃ સંભવન્તિ હિ। તાવન્તઃ સ્તનરોગાઃ સ્યુઃ સ્ત્રીણાં તૈરેવ હેતુભિઃ॥

ધમન્યઃ સંવૃતદ્વારાઃ કન્યાનાં સ્તનસંશ્રિતાઃ। દોષાવિસરણાત્તાસાં ન ભવન્તિ સ્તનામયાઃ॥

તાસામેવ પ્રજાતાનાં ગર્ભિણીનાં ચ તાઃ પુનઃ। સ્વભાવાદેવ વિવૃતા જાયન્તે સંભવન્ત્યતઃ॥

રસપ્રસાદો મધુરઃ પક્વાહારનિમિત્તજઃ। કૃત્સ્નદેહાત્ સ્તનૌ પ્રાપ્તઃ સ્તન્યમિત્યભિધીયતે॥

વિશસ્તેષ્વપિ ગાત્રેષુ યથા શુક્રં ન દૃશ્યતે। સર્વદેહાશ્રિતત્વાચ્ચ શુક્રલક્ષણમુચ્યતે॥

તદેવ ચેષ્ટયુવતેર્દર્શનાત્ સ્મરણાદપિ। શબ્દસંશ્રવણાત્ સ્પર્શાત્ સંહર્ષાચ્ચ પ્રવર્તતે॥

સુપ્રસન્નં મનસ્તત્ર હર્ષણે હેતુરુચ્યતે। આહારરસયોનિત્વાદેવં સ્તન્યમપિ સ્ત્રિયાઃ॥

તદેવાપત્યસંસ્પર્શાદ્દર્શનાત્ સ્મરણાદપિ। ગ્રહણાચ્ચ શરીરસ્ય શુક્રવત્ સંપ્રવર્તતે॥

સ્નેહો નિરન્તરસ્તત્ર પ્રસ્રવે હેતુરુચ્યતે। તત્ કષાયં ભવેદ્વાતાત્ ક્ષિપ્તં ચ પ્લવતેઽમ્ભસિ॥

પિત્તાદમ્લં સકટુકં રાજ્યોઽમ્ભસિ ચ પીતિકાઃ। કફાદ્ઘનં પિચ્છિલં ચ જલે ચાપ્યવસીદતિ। સર્વૈર્દુષ્ટૈઃ સર્વલિઙ્ગમભિઘાતાચ્ચ દુષ્યતિ॥

યત્ ક્ષીરમુદકે ક્ષિપ્તમેકીભવતિ પાણ્ડુરમ્। મધુરં ચાવિવર્ણં ચ પ્રસન્નં તદ્વિનિર્દિશેત્॥

સક્ષીરૌ વાપ્યદુગ્ધૌ વા પ્રાપ્ય દોષઃ સ્તનૌ સ્ત્રિયાઃ। રક્તં માંસં ચ સન્દૂષ્ય સ્તનરોગાય કલ્પતે॥

પઞ્ચાનામપિ તેષાં તુ હિત્વા શોણિતવિદ્રધિમ્। લક્ષણાનિ સમાનાનિ બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણૈઃ॥