સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.7

અથાત ઉદરાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ધન્વન્તરિર્ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠો રાજર્ષિરિન્દ્રપ્રતિમોઽભવદ્યઃ। બ્રહ્મર્ષિપુત્રં વિનયોપપન્નં શિષ્યં શુભં સુશ્રુતમન્વશાત્ સઃ॥

પૃથક્ સમસ્તૈરપિ ચેહ દોષૈઃ પ્લીહોદરં બદ્ધગુદં તથૈવ। આગન્તુકં સપ્તમમષ્ટમં ચ દકોદરં ચેતિ વદન્તિ તાનિ॥

સુદુર્બલાગ્નેરહિતાશનસ્ય સંશુષ્કપૂત્યન્નનિષેવણાદ્વા। સ્નેહાદિમિથ્યાચરણાચ્ચ જન્તોર્વૃદ્ધિં ગતાઃ કોષ્ઠમભિપ્રપન્નાઃ॥

ગુલ્માકૃતિવ્યઞ્જિતલક્ષણાનિ કુર્વન્તિ ઘોરાણ્યુદરાણિ દોષાઃ। કોષ્ઠાદુપસ્નેહવદન્નસારો નિઃસૃત્ય દુષ્ટોઽનિલવેગનુન્નઃ॥

ત્વચઃ સમુન્નમ્ય શનૈઃ સમન્તાદ્વિવર્ધમાનો જઠરં કરોતિ। તત્પૂર્વરૂપં બલવર્ણકાઙ્ક્ષાવલીવિનાશો જઠરે હિ રાજ્યઃ॥

જીર્ણાપરિજ્ઞાનવિદાહવત્યો બસ્તૌ રુજઃ પાદગતશ્ચ શોફઃ। સંગૃહ્ય પાર્શ્વોદરપૃષ્ઠનાભીર્યદ્વર્ધતે કૃષ્ણસિરાવનદ્ધમ્॥

સશૂલમાનાહવદુગ્રશબ્દં સતોદભેદં પવનાત્મકં તત્। યચ્ચોષતૃષ્ણાજ્વરદાહયુક્તં પીતં સિરા ભાન્તિ ચ યત્ર પીતાઃ॥

પીતાક્ષિવિણ્મૂત્રનખાનનસ્ય પિત્તોદરં તત્ત્વચિરાભિવૃદ્ધિ। યચ્છીતલં શુક્લસિરાવનદ્ધં ગુરુ સ્થિરં શુક્લનખાનનસ્ય॥

સ્નિગ્ધં મહચ્છોફયુતં સસાદં કફોદરં તત્તુ ચિરાભિવૃદ્ધિ। સ્ત્રિયોઽન્નપાનં નખરોમમૂત્રવિડાર્તવૈર્યુક્તમસાધુવૃત્તાઃ॥

યસ્મૈ પ્રયચ્છન્ત્યરયો ગરાંશ્ચ દુષ્ટામ્બુદૂષીવિષસેવનાદ્વા। તેનાશુ રક્તં કુપિતાશ્ચ દોષાઃ કુર્વન્તિ ઘોરં જઠરં ત્રિલિઙ્ગમ્॥

વિશેષતઃ કુપ્યતિ દહ્યતે ચ સ ચાતુરો મૂર્ચ્છતિ સંપ્રસક્તં પાણ્ડુઃ કૃશઃ શુષ્યતિ તૃષ્ણયા ચ॥

પ્રકીર્તિતં દૂષ્યુદરં તુ ઘોરં પ્લીહોદરં કીર્તયતો નિબોધ। વિદાહ્યભિષ્યન્દિરતસ્ય જન્તોઃ પ્રદુષ્ટમત્યર્થમસૃક્ કફશ્ચ॥

પ્લીહાભિવૃદ્ધિં સતતં કરોતિ પ્લીહોદરં તત્ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ। વામે ચ પાર્શ્વે પરિવૃદ્ધિમેતિ વિશેષતઃ સીદતિ ચાતુરોઽત્ર॥

મન્દજ્વરાગ્નિઃ કફપિત્તલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ ક્ષીણબલોઽતિપાણ્ડુઃ। સવ્યેતરસ્મિન્ યકૃતિ પ્રદુષ્ટે જ્ઞેયં યકૃદ્દાલ્યુદરં તદેવ॥

યસ્યાન્ત્રમન્નૈરુપલેપિભિર્વા બાલાશ્મભિર્વા સહિતૈઃ પૃથગ્વા। સંચીયતે તત્ર મલઃ સદોષઃ ક્રમેણ નાડ્યામિવ સંકરો હિ॥

નિરુધ્યતે ચાસ્ય ગુદે પુરીષં નિરેતિ કૃચ્છ્રાદપિ ચાલ્પમલ્પમ્। હૃન્નાભિમધ્યે પરિવૃદ્ધિમેતિ ત(ય)ચ્ચોદરં વિટ્સમગન્ધિકં ચ॥

પ્રચ્છર્દયન્ બદ્ધગુદી વિભાવ્યઃ તતઃ પરિસ્રાવ્યુદરં નિબોધ। શલ્યં યદન્નોપહિતં તદન્ત્રં ભિનત્તિ યસ્યાગતમન્યથા વા॥

તસ્માત્ સ્રુતોઽન્ત્રાત્ સલિલપ્રકાશઃ સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂયઃ।નાભેરધશ્ચોદરમેતિ વૃદ્ધિં નિસ્તુદ્યતેઽતીવ વિદહ્યતે ચ॥

એતત્ પરિસ્રાવ્યુદરં પ્રદિષ્ટં દકોદરં કીર્તયતો નિબોધ। યઃ સ્નેહપીતોઽપ્યનુવાસિતો વા વાન્તો વિરિક્તોઽપ્યથવા નિરૂઢઃ॥

પિબેજ્જલં શીતલમાશુ તસ્ય સ્રોતાંસિ દુષ્યન્તિ હિ તદ્વહાનિ। સ્નેહોપલિપ્તેષ્વથવાપિ તેષુ દકોદરં પૂર્વવદભ્યુપૈતિ॥

સ્નિગ્ધં મહત્ સંપરિવૃત્તનાભિ ભૃશોન્નતં પૂર્ણમિવામ્બુના ચ। યથા દૃતિઃ ક્ષુભ્યતિ કમ્પતે ચ શબ્દાયતે ચાપિ દકોદરં તત્॥

આધ્માનં ગમનેઽશક્તિર્દૌર્બલ્યં દુર્બલાગ્નિતા। શોફઃ સદનમઙ્ગાનાં સઙ્ગો વાતપુરીષયોઃ। દાહસ્તૃષ્ણા ચ સર્વેષુ જઠરેષુ ભવન્તિ હિ॥

અન્તે સલિલભાવં હિ ભજન્તે જઠરાણિ તુ। સર્વાણ્યેવ પરીપાકાત્તદા તાનિ વિવર્જયેત્॥