સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.5

અથાતઃ કુષ્ઠનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

મિથ્યાહારાચારસ્ય વિશેષાદ્ગુરુવિરુદ્ધાસાત્મ્યાજીર્ણાહિતાશિનઃ સ્નેહપીતસ્ય વાન્તસ્ય વા વ્યાયામગ્રામ્યધર્મસેવિનો ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસાનિ વા પયસાભીક્ષ્ણમશ્નતો યો વા મજ્જત્યપ્સૂષ્માભિતપ્તઃ સહસાછર્દિં વા પ્રતિહન્તિ, તસ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ પ્રકુપિતૌ પરિગૃહ્યાનિલઃ પ્રવૃદ્ધસ્તિર્યગ્ગાઃ સિરાઃ સર્પ્રપદ્ય સમુદ્ધૂય બાહ્યં માર્ગં પ્રતિ સમન્તાદ્વિક્ષિપતિ, યત્ર યત્ર ચ દોષો વિક્ષિપ્તો નિશ્ચરતિ તત્ર તત્ર મણ્ડલાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, એવં સમુત્પન્નસ્ત્વચિ દોષસ્તત્ર તત્ર ચ પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્યાપ્રતિક્રિયમાણોઽભ્યન્તરં પ્રતિપદ્યતે ધાતૂનભિદૂષયન્॥

તસ્ય પૂર્વરૂપાણિ ત્વક્પારુષ્યમકસ્માદ્રોમહર્ષઃ કણ્ડૂઃ સ્વેદબાહુલ્યમસ્વેદનં વાઙ્ગપ્રદેશાનાં સ્વાપઃ ક્ષતવિસર્પણમસૃજઃ કૃષ્ણતા ચેતિ॥

તત્ર સપ્ત મહાકુષ્ઠાનિ, એકાદશ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ, એવમષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તિ। તત્ર મહાકુષ્ઠાન્યરુણોદુમ્બરર્ષ્ય(ર્ક્ષ)જિહ્વકપાલકાકણક@પુણ્ડરીકદદ્રુકુષ્ઠાનીતિ। ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યપિ સ્થૂલારુષ્કં મહાકુષ્ઠમેકકુષ્ઠં ચર્મદલં વિસર્પઃ પરિસર્પઃ સિધ્મં વિચર્ચિકા કિટિભં(મં) પામા ચકસા ચેતિ॥

સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ સવાતાનિ સપિત્તાનિ સશ્લેષ્માણિ સક્રિમીણિ ચ ભવન્તિ, ઉત્સન્નતસ્તુ દોષગ્રહણમભિભવાત્॥

તત્ર વાતેનારુણં, પિત્તેનોદુમ્બરર્ષ્ય(ર્ક્ષ)જિહ્વકપાલકાકણકાનિ, સ્લેષ્મણા પુણ્ડરીકં દદ્રુકુષ્ઠં ચેતિ। તેષાં મહત્ત્વં ક્રિયાગુરુત્વમુત્તરોત્તરં ધાત્વનુપ્રવેશાદસાધ્યત્વં ચેતિ॥

તત્ર, વાતેનારુણાભાનિ તનૂનિ વિસર્પીણિ તોદભેદસ્વાપયુક્તાન્યરુણાનિ। પિત્તેન પક્વોદુમ્બરફલાકૃતિવર્ણાન્યૌદુમ્બરાણિ, ઋષ્ય(ક્ષ)જિહ્વાપ્રકાશાનિ ખરાણિ ઋષ્ય(ક્ષ)જિહ્વાનિ, કૃષ્ણકપાલિકાપ્રકાશાનિ કપાલકુષ્ઠાનિ, કાકણન્તિકાફલસદૃશાન્યતીવ રક્તકૃષ્ણાનિ કાકણકાનિ; તેષાં ચતુર્ણામપ્યોષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકભેદિત્વાનિ ક્રિમિજન્મ ચ સામાન્યાનિ લિઙ્ગાનિ। શ્લેષ્મણા પુણ્ડરીકપત્રપ્રકાશાનિ પૌણ્ડરીકાણિ, અતસીપુષ્પવર્ણાનિ તામ્રાણિ વા વિસર્પીણિ પિડકાવન્તિ ચ દદ્રુકુષ્ઠાનિ; તયોર્દ્વયોરપ્યુત્સન્નતા પરિમણ્ડલતા કણ્ડૂશ્ચિરોત્થાનત્વં ચેતિ સામાન્યાનિ રૂપાણિ॥

ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ --- સ્થૂલાનિ સન્ધિષ્વતિદારુણાનિ સ્થૂલારુષિ સ્યુઃ કઠિનાન્યરૂંષિ। ત્વક્કોચભેદસ્વપનાઙ્ગસાદાઃ કુષ્ઠે મહત્પૂર્વયુતે ભવન્તિ॥

કૃષ્ણારુણં યેન ભવેચ્છરીરં તદેકકુષ્ઠં પ્રવદન્તિ કુષ્ઠમ્। સ્યુર્યેન કણ્ડૂવ્યથનૌષચોષાસ્તલેષુ તચ્ચર્મદલં વદન્તિ॥

વિસર્પવત્ સર્પતિ સર્વતો યસ્ત્વગ્રક્તમાંસાન્યભિભૂય શીઘ્રમ્। મૂર્ચ્છાવિદાહારતિતોદપાકામ્ કૃત્વા વિસર્પઃ સ ભવેદ્વિકારઃ॥

શનૈઃ શરીરે પિડકાઃ સ્રવન્ત્યઃ સર્પન્તિ યાસ્તં પરિસર્પમાહુઃ। કણ્ડ્વન્વિતં શ્વેતમપાયિ સિધ્મ વિદ્યાત્તનુ પ્રાયશ ઊર્ધ્વકાયે॥

રાજ્યોઽતિકણ્ડ્વર્તિરુજઃ સરૂક્ષા ભવન્તિ ગાત્રેષુ વિચર્ચિકાયામ્। કણ્ડૂમતી દાહરુજોપપન્ના વિપાદિકા પાદગતેયમેવ॥

યત્ સ્રાવિ વૃત્તં ઘનમુગ્રકણ્ડુ તત્ સ્નિગ્ધકૃષ્ણં કિટિભં(મં) વદન્તિ। સાસ્રાવકણ્ડૂપરિદાહકાભિઃ પામાણુકાભિઃ પિડકાભિરૂહ્યા॥

સ્ફોટૈઃ સદાહૈરતિ સૈવ કચ્છૂઃ સ્ફિક્પાણિપાદપ્રભવૈર્નિરૂપ્યા। કણ્ડ્વન્વિતા યા પિડકા શરીરે સંસ્રાવહીના રકસોચ્યતે સા॥

અરુઃ સસિધ્મં રકસા મહચ્ચ યચ્ચૈકકુષ્ઠં કફજાન્યમૂનિ। વાયોઃ પ્રકોપાત્ પરિસર્પમેકં શેષાણિ પિત્તપ્રભવાણિ વિદ્યાત્॥

કિલાસમપિ કુષ્ઠવિકલ્પ એવ; તત્ત્રિવિધં વાતેન, પિત્તેન, શ્લેષ્મણા ચેતિ। કુષ્ઠકિલાસયોરન્તરં ત્વગ્ગતમેવ કિલાસમપરિસ્રાવિ ચ। તદ્વાતેન મણ્ડલમરુણં પરુષં પરિધ્વંસિ ચ, પિત્તેન પદ્મપત્રપ્રતીકાશં સપરિદાહં ચ, શ્લેષ્મણા શ્વેતં સ્નિગ્ધં બહલં કણ્ડૂમચ્ચ। તેષુ સંબદ્ધમણ્ડલમન્તેજાતં રક્તરોમ ચાસાધ્યમગ્નિદગ્ધં ચ॥

કુષ્ઠેષુ તુ ત્વક્સંકોચસ્વાપસ્વેદશોફભેદકૌણ્યસ્વરોપઘાતા વાતેન, પાકાવદરણાઙ્ગુલિપતનકર્ણનાસાભઙ્ગાક્ષિરાગસત્ત્વોત્પત્તયઃ પિત્તેન, કણ્ડૂવર્ણભેદશોફાસ્રાવગૌરવાણિ શ્લેષ્મણા॥

તત્રાદિબલપ્રવૃત્તં પૌણ્ડરીકં કાકણં ચાસાધ્યમ્॥

ભવન્તિ ચાત્ર --- યથા બનસ્પતિર્જાતઃ પ્રાપ્ય કાલપ્રકર્ષણમ્। અન્તર્ભૂમિં વિગાહેત મૂલૈર્વૃષ્ટિવિવર્ધિતૈઃ॥

એવં કુષ્ઠં સમુત્પન્નં ત્વચિ કાલપ્રકર્ષતઃ। ક્રમેણ ધાતૂન્ વ્યાપ્નોતિ નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ॥

સ્પર્શહાનિઃ સ્વેદનત્વમીષત્કણ્ડૂશ્ચ જાયતે। વૈવર્ણ્યં રૂક્ષભાવશ્ચ કુષ્ઠે ત્વચિ સમાશ્રિતે॥

ત્વક્સ્વાપો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાભિપ્રવર્તનમ્। કણ્ડૂર્વિપૂયકશ્ચૈવ કુષ્ઠે શોણિતસંશ્રિતે॥

બાહુલ્યં વક્ત્રશોષશ્ચ કાર્કશ્યં પિડકોદ્ગમઃ। તોદઃ સ્ફોટઃ સ્થિરત્વં ચ કુષ્ઠે માંસસમાશ્રિતે॥

દૌર્ગન્ધ્યમુપદેહશ્ચ પૂયોઽથ ક્રિમયસ્તથા। ગાત્રાણાં ભેદનં ચાપિ કુષ્ઠે મેદઃસમાશ્રિતે॥

નાસાભઙ્ગોઽક્ષિરાગશ્ચ ક્ષતે ચ ક્રિમિસંભવઃ। ભવેત્ સ્વરોપઘાતશ્ચ હ્યસ્થિમજ્જસમાશ્રિતે॥

કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં સંભેદઃ ક્ષતસર્પણમ્। શુક્રસ્થાનગતે લિઙ્ગં પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચ॥

સ્ત્રીપુંસયોઃ કુષ્ઠદોષાદ્દુષ્ટશોણિતશુક્રયોઃ। યદપત્યં તયોર્જાતં જ્ઞેયં તદપિ કુષ્ઠિતમ્॥

કુષ્ઠમાત્મવતઃ સાધ્યં ત્વગ્રક્તપિશિતાશ્રિતમ્। મેદોગતં ભવેદ્યાપ્યમસાધ્યમત ઉત્તરમ્॥

બ્રહ્મસ્ત્રીસજ્જનવધપરસ્વહરણાદિભિઃ। કર્મભિઃ પાપરોગસ્ય પ્રાહુઃ કુષ્ઠસ્ય સંભવમ્॥

મ્રિયતે યદિ કુષ્ઠેન પુનર્જાતેઽપિ ગચ્છતિ। ગાતઃ કષ્ટરતો રોગો યથા કુષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્॥

આહારાચારયોઃ પ્રોક્તામાસ્થાય મહતીં ક્રિયામ્। ઔષધીનાં વિશિષ્ટાનાં તપસશ્ચ નિષેવણાત્। યસ્તેન મુચ્યતે જન્તુઃ સ પુણ્યાં ગતિમાપ્નુયાત્॥

પ્રસઙ્ગાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાન્નિશ્વાસાત્ સહભોજનાત્। સહશય્યાસનાચ્ચાપિ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનાત્॥

કુષ્ઠં જ્વરશ્ચ શોષશ્ચ નેત્રાભિષ્યન્દ એવ ચ। ઔપસર્ગિકરોગાશ્ચ સંક્રામન્તિ નરાન્નરમ્॥