સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.4

અથાતો ભગન્દરાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તાઃ શતપોનકોષ્ટ્રગ્રીવપરિસ્રાવિશમ્બૂકાવર્તોન્માર્ગિણો યથાસંખ્યં પઞ્ચ ભગન્દરા ભવન્તિ। તે તુ ભગગુદબસ્તિપ્રદેશદારણાચ્ચ ભગન્દરા ઇત્યુચ્યન્તે। અભિન્નાઃ પિડકાઃ, ભિન્નાસ્તુ ભગન્દરાઃ॥

તત્રાપથ્યસેવિનાં વાયુઃ પ્રકુપિતઃ સન્નિવૃત્તઃ સ્થિરીભૂતો ગુદમભિતોઽઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલે વા માંસશોણિતે પ્રદૂષ્યારુણવર્ણાં પિડકાં જનયતિ, સાસ્ય તોદાદીન્ વેદનાવિશેષાઞ્જનયતિ, અપ્રતિક્રિયમાણા ચ પાકમુપૈતિ, મૂત્રાશયાભ્યાસગતત્વાચ્ચ વ્રણઃ પ્રક્લિન્નઃ શતપોનકવદણુમુખૈશ્છિદ્રૈરાપૂર્યતે, તાનિ ચ છિદ્રાણ્યજસ્રમચ્છં ફેનાનુવિદ્ધમધિકમાસ્રાવં સ્રવન્તિ, વ્રણશ્ચ તાડ્યતે ભિદ્યતે છિદ્યતે સૂચીભિરિવ નિસ્તુદ્યતે, ગુદં ચાવદીર્યતે, ઉપેક્ષિતે ચ વાતમૂત્રપુરીષરેતસામપ્યાગમશ્ચ તૈરેવ છિદ્રૈર્ભવતિ; તં ભગન્દરં શતપોનકમિત્યાચક્ષતે॥

પિત્તં તુ પ્રકુપિતમનિલેનાધઃ પ્રેરિતં પૂર્વવદવસ્થિતં રક્તાં તન્વીમુચ્છ્રિતામુષ્ટ્રગ્રીવાકાઆં પિડકાં જનયતિ; સાસ્ય ચોષાદીન્ વેદનાવિશેષાઞ્જનયતિ; અપ્રતિક્રિયમાણા ચ પાકમુપૈતિ; વ્રણશ્ચાગ્નિક્ષારાભ્યામિવ દહ્યતે, દુર્ગન્ધમુષ્ણમાસ્રાવં સ્રવતિ, ઉપેક્ષિતશ્ચ વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસિ વિસૃજતિ; તં ભગન્દરમુષ્ટ્રગ્રીવમિત્યાચક્ષતે॥

શ્લેષ્મા તુ પ્રકુપિતઃ સમીરણેનાધઃ પ્રેરિતઃ પૂર્વવદવસ્થિતઃ શુક્લાવભાસાં સ્થિરાં કણ્ડૂમતીં પિડકાં જનયતિ, સાસ્ય કણ્ડ્વાદીન્ વેદનાવિશેષાઞજનયતિ, અપ્રતિક્રિયમાણા ચ પાકમુપૈતિ, વ્રણશ્ચ કઠિનઃ સંરમ્ભી કણ્ડૂપ્રાયઃ પિચ્છિલમજસ્રમાસ્રાવં સ્રવતિ, ઉપેક્ષિતશ્ચ વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસિ વિસૃજતિ; તં ભગન્દરં પરીસ્રાવિણમિત્યાચક્ષતે॥

વાયુઃ પ્રકુપિતઃ પ્રકુપિતૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્યાધો ગત્વા પૂર્વવદવસ્થિતઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રપ્રમાણાં સર્વલિઙ્ગાં પિડકાં જનયતિ, સાસ્ય તોદદાહકણ્ડ્વાદીન્ વેદનાવિશેષાઞ્જનયતિ, અપ્રતિક્રિયમાણા ચ પાકમુઅપૈતિ, વ્રણશ્ચ નાનાવિધવર્ણમાસ્રાવં સ્રવતિ, પૂર્ણનદીશમ્બૂકાવર્તવચ્ચાત્ર સમુત્તિષ્ઠન્તિ વેદનાવિશેષાઃ; તં ભગન્દરં શમ્બૂકાવર્તમિત્યાચક્ષતે॥

મૂઢેન માંસલુબ્ધેન યદસ્થિશલ્યમન્નેન સહાભ્યવહૃતં યદાવગાઢપુરીષોન્મિશ્રમપાનેનાધઃપ્રેરિતમસમ્યગાગતં ગુદમપક્ષિણોતિ તદા ક્ષતનિમિત્તઃ કોથ ઉપજાયતે, તસ્મિંશ્ચ ક્ષતે પૂયરુધિરાવકીર્ણમાંસકોથે ભૂમાવિવ જલપ્રક્લિન્નાયાં ક્રિમયઃ સંજાયન્તે, તે ભક્ષયન્તો ગુદમનેકધા પાર્શ્વતો દારયન્તિ, તસ્ય તૈર્માર્ગૈઃ કૃમિકૃતૈર્વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસ્યભિનિઃસરન્તિઃ; તં ભગન્દરમુન્માર્ગિણમિત્યાચક્ષતે॥

ભવન્તિ ચાત્ર --- ઉત્પદ્યતેઽલ્પરુક્ શોફાત્ ક્ષિપ્રં ચાપ્યુપશામયતિ। પાય્વન્તદેશે પિડકા સા જ્ઞેયાન્યા ભગન્દરાત્॥

પાયોઃ સ્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે દેશે ગૂડમૂલા સરુગ્જ્વરા। ભાગન્દરીતિ વિજ્ઞેયા પિડકાતો વિપર્યયાત્॥

યાનયાનાન્મલોત્સર્ગાત્ કણ્ડૂરુગ્દાહશોફવાન્। પાયુર્ભવેદ્રુજઃ કટ્યાં પૂર્વરૂપં ભગન્દરે॥

ઘોરાઃ સાધયિતું દુઃખાઃ સર્વ એવ ભગન્દરાઃ। તેષ્વસાધ્યસ્ત્રિદોષોત્થઃ ક્ષતજશ્ચ ભગન્દરઃ॥