સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.15

અથાતો ભગ્નાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

પતનપીડનપ્રહારક્ષેપણવ્યાલમૃગદશનપ્રભૃતિભિરભિઘાતવિશેષૈરનેકવિધમસ્થ્નાં ભઙ્ગમુપદિશન્તિ॥

તત્ર ભઙ્ગ(ગ્ન)જાતમનેકવિધમનુસાર્યમાણં દ્વિવિધમેવોપપદ્યતે સન્ધિમુકતં કાણ્ડભગ્નં ચ। તત્ર ષડ્વિધં સન્ધિમુક્તં દ્વાદશવિધં કાણ્ડભગ્નં ભવતિ॥

તત્ર સન્ધિમુક્તમ્ ઉત્પિષ્ટં વિશ્લિષ્ટં વિવર્તિતમ્ અવક્ષિપ્તમ્ અતિક્ષિપ્તં તિર્યક્ક્ષિપ્તમિતિ ષડ્વિધમ્॥

તત્ર પ્રસારણાકુઞ્ચનવિવર્તનાક્ષેપણાશક્તિરુગ્રરુજત્વં સ્પર્શાસહત્વં ચેતિ સામાન્યં સન્ધિમુક્તલક્ષણમુક્તમ્॥

વૈશેષિકં તૂત્પિષ્ટે સન્ધાવુમયતઃ શોફો વેદનાપ્રાદુર્ભાવો વિશેષતશ્ચ નાનાપ્રકારા વેદના રાત્રૌ પ્રાદુર્ભવન્તિ; વિશ્લિષ્ટેઽલ્પઃ શોફો વેદનાસાતત્યં સન્ધિવિક્રિયા ચ; વિવર્તિતે તુ સન્ધિપાર્શ્વાપગમનાદ્વિષમાઙ્ગતા વેદના ચ; અવક્ષિપ્તે સન્ધિવિશ્લેષસ્તીવ્રરુજત્વં ચ; અતિક્ષિપ્તે દ્વયોઃ સન્ધ્યસ્થ્નોરતિક્રાન્તતા વેદના ચ; તિર્યક્ક્ષિપ્તે ત્વેકાસ્થિપાર્શ્વાપગમનમત્યર્થં વેદના ચેતિ॥

કાણ્ડભગ્નમત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ કર્કટકમ્ અશ્વકર્ણં ચૂર્ણિતં પિચ્ચિતમ્ અસ્થિચ્છલ્લિતં કાણ્ડભગ્નં મજ્જાનુગતમ્ અતિપાતિતં વક્રં છિન્નં પાટિતં સ્ફુટિતમિતિ દ્વાદશવિધમ્॥

શ્વયથુબાહુલ્યં સ્પન્દનવિવર્તનસ્પર્શાસહિષ્ણુત્વમવપીડ્યમાને શબ્દઃ સ્રસ્તાઙ્ગતા વિવિધવેદનાપ્રાદુર્ભાવઃ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન શર્મલાભ ઇતિ સમાસેન કાણ્ડભગ્નલક્ષણમુક્તમ્॥

વિશેષસ્તુ સંમૂઢમુભયતોઽસ્થિ મધ્યે ભ(લ)ગ્નં ગ્રન્થિરિવોન્નતં કર્કટકમ્ અશ્વકર્ણવદુદ્ગતમશ્વકર્ણકં, સ્પૃશ્યમાનં શબ્દવચ્ચૂર્ણિતમવગચ્છેત્, પિચ્ચિતં પૃથુતાં ગતમનલ્પશોફં, પાર્શ્વયોરસ્થિ હીનોદ્ગતમસ્થિચ્છલિતં, વેલ્લતે પ્રકમ્પમાનં કાણ્ડભગ્નમ્, અસ્થ્યવયવોઽસ્થિમધ્યમનુપ્રવિશ્ય મજ્જાનમુન્નહ્યતીતિ મજ્જાનુગતમ્, અસ્થિ નિઃશેષતશ્છિન્નમતિપાતિતમ્, આભુગ્નમવિમુક્તાસ્થિ વક્રમ્, અન્યતરપાર્શ્વાવશિષ્ટં છિન્નં, પાટિતમણુબહુવિદારિતં વેદનાવચ્ચ, શૂકપૂર્ણમિવાધ્માતં વિપુલં વિસ્ફુટિતં સ્ફુટિતમિતિ॥

તેષુ ચૂર્ણિતચ્છિન્નાતિપાતિતમજ્જાનુગતાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ કૃશવૃદ્ધબાલાનાં ક્ષતક્ષીણકુષ્ઠિશ્વાસિનાં સન્ધ્યુપગતં ચેતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ભિન્નં કપાલં કઠ્યાં તુ સન્ધિમુક્તં તથા ચ્યુતમ્। જઘનં પ્રતિ પિષ્ટં ચ વર્જયેત્તચ્ચિકિત્સકઃ॥

અસંશ્લિષ્ટં કપાલં તુ લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યત્। ભગ્નં સ્તનાન્તરે શઙ્ખે પૃષ્ઠે મૂર્ધ્નિ ચ વર્જયેત્॥

આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમસ્થિ સન્ધિરથાપિ વા। સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ દુર્ન્યાસાદ્દુર્નિબન્ધનાત્॥

સઙ્ખોભાદ્વાપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તચ્ચ વર્જયેત્। મધ્યસ્ય વયસોઽવસ્થાસ્તિસ્રો યાઃ પરિકીર્તિતાઃ॥

તત્ર સ્થિરો ભવેજ્જન્તુરુપક્રાન્તો વિજાનતા। તરુણાસ્થીનિ નમ્યન્તે ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ॥

કપાલાન્ વિભિદ્યન્તે સ્ફુટન્તિ રુચકાનિ ચ॥