સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.14

અથાતઃ શૂકદોષનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

લિઙ્ગવૃદ્ધિમિચ્છતામક્રમપ્રવૃત્તાનાં શૂકદોષનિમિત્તા દશ ચાષ્ટૌ ચ વ્યાધયો જાયન્તે। તદ્યથા સર્ષપિકા અષ્ઠીલિકા ગ્રથિતં કુમ્ભીકા અલજી મૃદિતં સંમૂઢપિડકા અવમન્થઃ પુષ્કરિકા સ્પર્શહાનિઃ ઉત્તમા શતપોનકઃ ત્વક્પાકઃ શોણિતાર્બુદં માંસાર્બુદં માંસપાકઃ વિદ્રધિઃ તિલકાલકશ્ચેતિ॥

ગૌરસર્ષપતુલ્યા તુ શૂકદુર્ભગ્નહેતુકા। પિડકા કફરક્તાભ્યાં જ્ઞેયા સર્ષપિકા બુધૈઃ॥

કઠિના વિષમૈરન્તૈર્મારુતસ્ય પ્રકોપતઃ। શૂકૈસ્તુ વિષસંભુગ્નૈઃ પિડકાષ્ઠીલિકા ભવેત્॥

શૂકૈર્યત્ પૂરિતં શશ્વદ્ગ્રથિતં તત્ કફોત્થિતમ્। કુમ્ભીકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાશુભા॥

અલજીલક્ષણૈર્યુક્તામલજીં ચ વિતર્કયેત્। મૃદિતં પીડિતં યત્તુ સંરબ્ધં વાયુકોપતઃ॥

પાણિભ્યાં ભૃશસંમૂઢે સંમૂઢપિડકા ભવેત્। દીર્ઘા બહ્વ્યશ્ચ પિડકા દીર્યન્તે મધ્યતસ્તુ યાઃ॥

સોઽવમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષકૃત્। પિત્તશોણિતસંભૂતા પિડકા પિડકાચિતા॥

પદ્મપુષ્કરસ્ંસ્થાના જ્ઞેયા પુષ્કરિકેતિ સા। જનયેત્ સ્પર્શહાનિં તુ શોણિતં શૂકદૂપિતમ્॥

મુદ્ગમાષોપમા રક્તા પિડકા રક્તપિત્તજા। ઉત્તમૈષા તુ વિજ્ઞેયા શૂકાજીર્ણનિમિત્તજા॥

છિદ્રૈરણુમુખૈર્વસ્તુ ચિતં યસ્ય સમન્તતઃ। વાતશોણિતજો વ્યાધિર્વિજ્ઞેયઃ શતપોનકઃ॥

પિત્તરક્તકૃતો જ્ઞેયસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહવાન્। કૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈઃ સરક્તૈશ્ચ પિડકાભિશ્ચ પીડિતમ્। યસ્ય વસ્તુ રુજશ્ચોગ્રા જ્ઞેયં તચ્છોણિતાર્બુદમ્॥

માંસદોષેણ જાનીયાદર્બુદં માંસસંભવમ્। શીર્યન્તે યસ્ય માંસાનિ યત્ર સર્વાશ્ચ વેદનાઃ॥

વિદ્યાત્તં માંસપાકં તુ સર્વદોષકૃતં ભિષક્। વિદ્રધિં સન્નિપાતેન યથોક્તમભિનિર્દિશેત્॥

કૃષ્ણાનિ ચિત્રાણ્યથવા શૂકાનિ સવિષાણિ ચ। પાતિતાનિ પચન્ત્યાશુ મેઢ્રં નિરવશેષતઃ॥

કાલાનિ ભૂત્વા માંસાનિ શીર્યન્તે યસ્ય દેહિનઃ। સન્નિપાતસમુત્થાનં તં વિદ્યાત્તિલકાલકમ્॥

તત્ર માંસાર્બુદઃ યચ્ચ માંસપાકશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ। વિદ્રધિશ્ચ ન સિધ્યન્તિ યે ચ સ્યુસ્તિલકાલકાઃ॥