સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.13

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સમાસેન ચતુશ્ચત્વારિંશત્ ક્ષુદ્રરોગા ભવન્તિ। તદ્યથા અજગલ્લિકા યવપ્રખ્યા અન્ધાલજી વિવૃતા કચ્છપિકા વલ્મીઅકં ઇન્દ્રવૃદ્ધા પનસિકા પાષાણગર્દભઃ જાલગર્દભઃ કક્ષા વિસ્ફોટકઃ અગ્નિરોહિણી ચિપ્પં કુનખઃ અનુશયી વિદારિકા શર્કરાર્બુદં પામા વિચર્ચિકા રકસા પાદદારિકા કદરં અલસેન્દ્રલુપ્તૌ દારુણકઃ અરુંષિકા પલિતં મસૂરિકા યૌવનપિડકા પદ્મિનીકણ્ટકઃ જતુમણિઃ મશકઃ ચર્મકીલઃ તિલકાલકઃ ન્યચ્છં વ્યઙ્ગઃ પરિવર્તિકા અવપાટિકા નિરુદ્ધપ્રકશઃ સંનિરુદ્ધગુદઃ અહિપૂતનં વૃષણકચ્છ્રઃ ગુદભ્રંશશ્ચેતિ॥

સ્નિગ્ધા સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજાઅ મુદ્રસન્નિભા। કફવાતોત્થિતા જ્ઞેયા બાલાનામજગલ્લિકા॥

યવાકારા સુકઠિના ગ્રથિતા માંસસંશ્રિતા। પિડકા શ્લેષ્મવાતાભ્યાં યવપ્રખ્યેતિ સોચ્યતે॥

ઘનમવક્ત્રાં પિડકામુન્નતાં પરિમણ્ડલામ્। અન્ધાલજીમલ્પપૂયાં તાં વિદ્યાત્ કફવાતજામ્॥

વિવૃતાસ્યાં મહાદાહાં પક્વોદુમ્બરસન્નિભામ્। વિવૃતામિતિ તાં વિદ્યાત્ પિત્તોત્થાં પરિમણ્ડલામ્॥

ગ્રથિતાઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા દારુણાઃ કચ્છપોન્નતાઃ। કફાનિલાભ્યાં પિડકા જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ॥

પાણિપાદતલે સન્ધૌ ગ્રીવાયામૂર્ધ્વજત્રુણિ। ગ્રન્થિર્વલ્મીકવદ્યસ્તુ શનૈઃ સમુપચીયતે॥

તોદક્લેદપરીદાહકણ્ડૂમદ્ભિર્મુખૈર્વૃતઃ। વ્યાધિર્વલ્મીક ઇત્યેષ કફપિત્તાનિલિદ્ભવઃ॥

પદ્માપુષ્કરવન્મધ્યે પિડકાભિઃ સમાચિતામ્। ઇન્દ્રવૃદ્ધાં તુ તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તોત્થિતાં ભિષક્॥

મણ્ડલં વૃત્તમુત્સન્નં સરક્તં પિડકાચિતમ્। રુજાકરીં ગદર્ભિકાં તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તજામ્। કર્ણૌ પરિ સમન્તાદ્વા પૃષ્ઠે વા પિડકોગ્રરુક્। શાલૂકવત્પનસિકાં તાં વિદ્યાચ્છ્લેષ્મવાતજામ્॥

હનુસન્ધૌ સમુદ્ભૂતં શોફમલ્પરુજં સ્થિરમ્। પાષાણગર્દભં વિદ્યાદ્બલાસપવનાત્મકમ્॥

વિસર્પવત્ સર્પતિ યો દાહજ્વરકરસ્તનુઃ। અપાકઃ શ્વયથુઃ પિત્તાત્ સ જ્ઞેયો જાલગર્દભઃ॥

પિડિકામુત્તમાઙ્ગસ્થાં વૃત્તામુગ્રરુજાજ્વરામ્। સર્વાત્મકાં સર્વલિઙ્ગાં જાનીયાદિરિવેલ્લિકામ્॥

બાહુપાર્શ્વાંસકક્ષાસુ કૃષ્ણસ્ફોટાં સવેદનામ્। પિત્તપ્રકોપસંભૂતાં કક્ષામિતિ વિનિર્દિશેત્॥

એકામેવંવિધાં દૃષ્ટ્વા પિટિકાં સ્ફોટસન્નિભામ્। ત્વગ્ગતાં પિત્તકોપેન ગન્ધનામાં પ્રચક્ષતે॥

અગ્નિદગ્ધનિભાઃ સ્ફોટાઃ સજ્વરાઃ પિત્તરક્તતઃ। ક્વચિત્ સર્વત્ર વા દેહે સ્મૃતા વિસ્ફોટકા ઇતિ॥

કક્ષાભાગેષુ યે સ્ફોટા જાયન્તે માંસદારુ(ર)ણાઃ। અન્તર્દાહજ્વરકરા દીપ્તપાવકસન્નિભાઃ॥

સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા પક્ષાદ્વા ઘ્નન્તિ માનવમ્। તામગ્નિરોહિણીં વિદ્યાદસાધ્યાં સન્નિપાતતઃ॥

નખમાંસમધિષ્ઠાય પિત્તં વાતશ્ચ વેદનામ્। કરોતિ દાહપાકૌ ચ તં વ્યાધિં ચિપ્પમાદિશેત્॥

તદેવાક્ષતરોગાખ્યં તથોપનખમિત્યપિ। અભિઘાતાત્ પ્રદુષ્ટો યો નખો રૂક્ષોઽસિતઃ ખરઃ॥

ભવેત્તં કુનખં વિદ્યાત્ કુલીનમિતિ સંજ્ઞિતમ્। ગમ્ભીરામલ્પસંરમ્ભાં સવર્ણામુપરિસ્થિતામ્॥

કફાદન્તઃપ્રપાકાં તાં વિદ્યાદનુશયીં ભિષક્। વિદારીકન્દવદ્વૃત્તાં કક્ષાવઙ્ક્ષણસન્ધિષુ॥

રક્તાં વિદારિકાં વિદ્યાત્ સર્વજાં સર્વલક્ષણામ્। પ્રાપ્ય માંસસિરાસ્નાયુ શ્લેષ્મા મેદસ્તથાનિલઃ॥

ગ્રન્થિં કુર્વન્તિ ભિન્નોઽસૌ મધુસર્પિર્વસાનિમમ્। સ્રવત્યાસ્રાવમત્યર્થં તત્ર વૃદ્ધિં ગતોઽનિલઃ॥

માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરાં જનયેત્ પુનઃ। દુર્ગન્ધં ક્લિન્નમત્ય્ર્થં નાનાવર્ણં તતઃ સિરાઃ॥

સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તદ્વિદ્યાચ્છર્કરાર્બુદમ્। પામાવિચર્ચ્યૌ કુષ્ઠેષુ રકસા ચ પ્રકીર્તિતા॥

પરિક્રમણશીલસ્ય વાયુરત્યર્થરૂક્ષયોઃ। પાદયોઃ કુરુતે દારીં સરુજાં તલસંશ્રિતઃ॥

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ। મેદોરક્તાનુગૈશ્ચૈવ દોષૈર્વા જાયતે નૃણામ્॥

સકીલકઠિનો ગ્રન્થિર્નિમ્નમધ્યોન્નતોઽપિ વા। કોલમાત્રઃ સરુક્ સ્રાવી જાયતે કદરસ્તુ સઃ॥

ક્લિન્નાઙ્ગુલ્યન્તરૌ પાદૌ કણ્ડૂદાહરુગન્વિતૌ। દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાદલસં તં વિનિર્દિશેત્॥

રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્। પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ॥

રુણદ્ધિ રોમકૂપાંસ્તુ તતોઽન્યેષામસંભવઃ। તદિન્દ્રલુપ્તં ખાલિત્યં રુજ્યેતિ ચ વિભાવ્યતે॥

દારુણા કણ્ડુરા રૂક્ષા કેશભૂમિઃ પ્રપાટ્યતે। કફવાતપ્રકોપેણ વિદ્યાદ્દારુણકં તુ તમ્॥

અરૂંષિ બહુવક્ત્રાણિ બહુક્લેદીનિ મૂર્ધનિ। કફાસૃક્કૃમિકોપેન નૃણાં વિદ્યાદરુંષિકામ્॥

ક્રોધશોકશ્રમકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ। પિત્તં ચ કેશાન્ પચતિ પલિતં તેન જાયતે॥

દાહજ્વરરુજાવન્તસ્તામ્રાઃ સ્ફોટાઃ સપીતકાઃ। ગાત્રેષુ વદને ચાન્તર્વિજ્ઞેયાસ્તા મસૂરિકાઃ॥

શાલ્મલીકણ્ટકપ્રખ્યાઃ કફમારુતશોણિતૈઃ। જાયન્તે પિડકા યૂનં વક્ત્રે યા મુખદૂષિકાઃ॥

કણ્ટકૈરાચિતં વૃત્તં કણ્ડૂમત્ પાણ્ડુમણ્ડલમ્। પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈસ્તદાખ્યં કફવાતજમ્॥

નીરુજં સમમુત્સન્નં મણ્ડલં કફરક્તજમ્। સહજં રક્તમીષચ્ચ શ્લક્ષ્ણં જતુમણિં વિદુઃ॥

અવેદનં સ્થિરં ચૈવ યસ્ય ગાત્રેષુ દૃશ્યતે। માષવત્કૃષ્ણમુત્સન્નમનિલાન્મષકં વદેત્॥

કૃષ્ણાનિ તિલમાત્રાણિ નીરુજાનિ સમાનિ ચ। વાતપિત્તકફોચ્છોષાત્તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્॥

મણ્ડલં મહદલ્પં વા યદિ વા સિતમ્। સહજં નીરુજં ગાત્રે ન્યચ્છમિત્યભિધીયતે॥

સમુત્થાનનિદાનાભ્યાં ચર્મકીલં પ્રકીર્તિતમ્। ક્રોધાયાસપ્રકુપિતો વાયુઃ પિત્તેન સંયુતઃ॥

સહસા મુખમાગત્ય મણ્ડલં વિસૃજત્યતઃ। નીરુજં તનુકં શ્યાવં મુખે વ્યઙ્ગં તમાદિશેત્॥

કૃષ્ણમેવંગુણં ગાત્રે મુખે વા નીલિકાં વિદુઃ। મર્દનાત્ પીડનાચ્ચાતિ તથૈવાપ્યભિઘાતતઃ। મેઢ્રચર્મ યદા વાયુર્ભજતે સર્વતશ્ચરઃ॥

તદા વાતોપસૃષ્ટં તુ ચર્મ પ્રતિનિવર્તતે। મણેરધસ્તાત્ કોશશ્ચ ગ્રન્થિરૂપેણ લમ્બતે॥

સવેદનઃ સદાહશ્ચ પાકં ચ વ્રજતિ ક્વચિત્। મારુતાગન્તુસંભૂતાં વિદ્યાત્તાં પ્રિવર્તિકામ્॥

સકણ્ડૂઃ કઠિના ચાપિ સૈવ શ્લેષ્મસમુત્થિતા। અલ્પીયઃખાં યદા હર્ષાદ્બાલાં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયં નરઃ॥

હસ્તાભિઘાતાદથવા ચર્મણ્યુદ્વર્તિતે બલાત્। મર્દનાત્પીડનાદ્વાપિ શુક્રવેગવિઘાતતઃ॥

યસ્યાવપાઠ્યતે ચર્મ તાં વિદ્યાદવપાટિકામ્। વાતોપસૃષ્ટમેવં તુ ચર્મ સંશ્રયતે મણિમ્॥

મણિશ્ચર્મોપનદ્ધસ્તુ મૂત્રસ્રોતો રુણદ્ધિ ચ। નિરુદ્ધપ્રકશે તસ્મિન્મન્દઘારમવેદનમ્॥

મૂત્રં પ્રવર્તતે જન્તોર્મણિર્ન ચ વિદીર્યતે। નિરુદ્ધપ્રકશં વિદ્યાદ્દુરૂઢાં ચાવપાટિકામ્॥

વેગસંઘારણાદ્વાયુર્વિહતો ગુદમાશ્રિતઃ। નિરુણદ્ધિ મહત્સ્રોતઃ સૂક્ષ્મદ્વારં કરોતિ ચ॥

માર્ગસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્ કૃચ્છ્રેણ પુરીષં તસ્ય ગચ્છતિ। સન્નિરુદ્ધગુદં વ્યાધિમેનં વિદ્યાત્ સુદુસ્તરમ્॥

શકૃન્મૂત્રસમાયુક્તેઽધૌતેઽપાને શિશોર્ભવેત્। સ્વિન્નસ્યાસ્નાપ્યમાનસ્ય કણ્ડૂ રક્તકફોદ્ભવા॥

કણ્ડૂયનાત્તતઃ ક્ષિપ્રં સ્ફોટાઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે। એકીભૂતં વ્રણૈર્ઘોરં તં વિદ્યાદહિપૂતનમ્॥

સ્નાનોત્સાદનહીનસ્ય મલો વૃષ્ણસંશ્રિતઃ। યદા પ્રક્લિદ્યતે સ્વેદાત્ કણ્ડૂં સંજનયેત્તદા॥

તત્ર કણ્ડૂયનાત્ ક્ષિપ્રં સ્ફોટાઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે। પ્રાહુર્વૃષણકચ્છૂં તાં શ્લેષ્મરક્તપ્રકોપજામ્॥

પ્રવાહણાતિસારાભ્યાં નિર્ગચ્છતિ ગુદં બહિઃ। રૂક્ષદુર્બલદેહસ્ય તં ગુદભ્રંશમાદિશેત્॥