સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.46
અથાતોઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥
ધન્વન્તરિમભિવાદ્ય સુશ્રુત ઉવાચ પ્રાગભિહિતઃ પ્રાણિનાં પુનર્મૂલમાહારો બલવર્ણૌજસાં ચ સ ષટ્સુ રસેષ્વાયત્તઃ રસાઃ પુનર્દ્રવ્યાશ્રયિણઃ દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકનિમિત્તે ચ ક્ષયવૃદ્ધી દોષાણાં સામ્યં ચ બ્રહ્માદેરપિ ચ લોકસ્યાહારઃ સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશહેતુઃ આહારાદેવાભિવૃદ્ધિર્બલમારોગ્યં વર્ણેન્દ્રિયપ્રસાદશ્ચ તથા હ્યાહારવૈષમ્યાદસ્વાસ્થ્યં તસ્યાશિતપીતલીઢખાદિતસ્ય નાનાદ્રવ્યાત્મકસ્યાનેકવિધવિકલ્પસ્યાનેકવિધપ્રભાવસ્ય પૃથક્ પૃથગ્દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકપ્રભાવકર્માણીચ્છામિ જ્ઞાતું ન હ્યનવબુદ્ધસ્વભાવા ભિષજઃ સ્વસ્થાનુવૃત્તિં રોગનિગ્રહણં ચ કર્તું સમર્થાઃ આહારાયત્તાશ્ચ સર્વપ્રાણિનો યસ્માત્તસ્માદન્નપાનવિધિમુપદિશતુ મે ભગવાન્ ઇત્યુક્તઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ અથ ખલુ વત્સ સુશ્રુત યથાપ્રશ્નમુચ્યમાનમુપધારયસ્વ ॥
તત્ર લોહિતશાલિકલમકર્દમકપાણ્ડુકસુગન્ધકશકુનાહૃતપુષ્પાણ્ડકપુણ્ડરીકમહાશાલિશીતભીરુકરોધ્રપુષ્પકદીર્ઘશૂકકાઞ્ચનકમહિષમહાશૂકહાયનકદૂષકમહાદૂષકપ્રભૃતયઃ શાલયઃ ॥
મધુરા વીર્યતઃ શીતા લઘુપાકા બલાવહાઃ ।
પિત્તઘ્નાલ્પાનિલકફાઃ સ્નિગ્ધા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ ॥
તેષાં લોહિતકઃ શ્રેષ્ઠો દોષઘ્નઃ શુક્રમૂત્રલઃ ।
ચક્ષુષ્યો વર્ણબલકૃત્ સ્વર્યો હૃદ્યસ્તૃષાપહઃ ॥
વ્રણ્યો જ્વરહરશ્ચૈવ સર્વદોષવિષાપહઃ ।
તસ્માદલ્પાન્તરગુણાઃ ક્રમશઃ શાલયોઽવરાઃ ॥
ષષ્ટિકકાઙ્ગુકમુકુન્દકપીતકપ્રમોદકકાકલકાસનપુષ્પકમહાષષ્ટિકચૂર્ણકકુરવકકેદારપ્રભૃતયઃ ષષ્ટિકાઃ ॥
રસે પાકે ચ મધુરાઃ શમના વાતપિત્તયોઃ ।
શાલીનાં ચ ગુણૈસ્તુલ્યા બૃંહણાઃ કફશુક્રલાઃ ॥
ષદ્ષ્તિકઃ પ્રવર્સ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ ।
મૃદુઃ સ્નિગ્ધસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થૈર્યકૃદ્વલવર્ધનઃ ॥
વિપાકે મધુરો ગ્રાહી તુલ્યો લોહિતશાલિભિઃ ।
શેષાસ્ત્વલ્પાન્તરગુણાઃ ષષ્ટિકાઃ ક્રમશો ગુણૈઃ ॥
કૃષ્ણવ્રીહિશાલામુખજતુમુખનન્દીમુખલાવાક્ષકત્વરિતકકુક્કુટાણ્ડકપારાવતકપાટકપ્રભૃતયો વ્રીહયઃ ॥
કષાયમધુરાઃ પાકેઽમધુરા વીર્યતોઽહિમાઃ ।
અલ્પાભિષ્યન્દિનસ્તુલ્યાઃ ષષ્ટિકરિબદ્ધવર્ચસઃ ॥
કૃષ્ણવ્રીહિર્વરસ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ ।
તસ્માદલ્પાન્તરગુણાઃ ક્રમશો વ્રીહયોઽપરે ॥
દગ્ધાયામવનૌ જાતાઃ શાલયો લઘુપાકિનઃ ।
કષાયા બદ્ધવિણ્મૂત્રા રૂક્ષાઃ શ્લેષ્માપકર્ષણાઃ ॥
સ્થલજાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ કષાયાઃ કટુકાન્વયાઃ ।
કિંચિત્સતિક્તમધુરાઃ પવનાનલવર્ધનાઃ ॥
કૈદારા મધુરા વૃષ્યા બલ્યાઃ પિત્તનિબર્હણાઃ ।
ઈષત્કષાયાલ્પમલા ગુરવઃ કફશુક્રલાઃ ॥
રોપ્યાતિરોપ્યા લઘવઃ શીઘ્રપાકા ગુણોત્તરાઃ ।
અદાહિનો દોષહરા બલ્યા મૂત્રવિવર્ધનાઃ ॥
શાલયશ્છિન્નરૂઢા યે રૂક્ષાસ્તે બદ્ધવર્ચસઃ ।
તિક્તાઃ કષાયાઃ પિત્તઘ્ના લઘુપાકાઃ કફાપહાઃ ॥
વિસ્તરેણાયમુદ્દિષ્ટઃ શાલિવર્ગો હિતાહિતઃ ।
તદ્વત્ કુધાન્યમુદ્ગાદિમાષાદીનાં ચ વક્ષ્યતે ॥
અથ કુધાન્યવર્ગઃ । કોરદૂષકશ્યામાકનીવારશાન્તનુવરકોદ્દાલકપ્રિયઙ્ગુમધૂલિકાનાન્દીમુખીકુરુવિન્દગવેધુકસરબરુકતોદ(ય)પર્ણીમુકુન્દકવેણુયવપ્રભૃતયઃ કુધાન્યવિશેષાઃ ॥
ઉષ્ણાઃ કષાયમધુરા રૂક્ષાઃ કટુવિપાકિનઃ ।
શ્લેષમઘ્ના બદ્ધનિસ્યન્દા વાતપિત્તપ્રકોપણાઃ ॥
કાષયમધુરસ્તેષાં શીતઃ પિત્તાપહઃ સ્મૃતઃ ।
કોદ્રવશ્ચ સનીવારઃ શ્યામાકશ્ચ સશાન્તનુઃ ॥
કૃષ્ણા રક્તાશ્ચ પીતાશ્ચ શ્વેતાશ્ચૈવ પ્રિયઙ્ગવઃ ।
યથોત્તરમ્ પ્રધાનાઃ સ્યૂ રૂક્ષાઃ કફહરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
મધૂલી મધુરા શીતા સ્નિગ્ધા નન્દીમુખી તથા ।
વિશોષી તત્ર ભૂયિષ્ઠં વરુકઃ સમુકુન્દકઃ ॥
રૂક્ષા વેણુયવા જ્ઞેયા વીર્યોષ્ણાઃ કટુપાકિનઃ ।
બદ્ધમૂત્રાઃ કફહરાઃ કષાયા વાતકોપનાઃ ॥
મુદ્ગવનમુદ્ગકલાયમકુષ્ઠમસૂરમઙ્ગલ્યચણકસતીનત્રિપુટકહરેણ્વાઢકીપ્રભૃતયો વૈદલાઃ ॥
કષાયમધુરાઃ શીતાઃ કટુપાકા મરુત્કરાઃ ।
બદ્ધમૂત્રપુરીષાશ્ચ પિત્તશ્લેષ્મહરાસ્તથા ॥
નાત્યર્થં વાતલાસ્તેષુ મુદ્ગા દૃષ્ટિપ્રસાદનઃ ।
પ્રધાના હરિતાસ્તત્ર વન્યા મુદ્ગસમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
વિપાકે મધુરાઃ પ્રોક્તા મસૂરા બદ્ધવર્ચસઃ ।
મકુષ્ઠકાઃ કૃમિકરાઃ કલાયાઃ પ્રચુરાનિલાઃ ॥
આઢકી કફપિત્તઘ્ની નાતિવાતપ્રકોપણી ।
વાતલાઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ ॥
કફશોણિતપિત્તઘ્નાશ્ચણકાઃ પુંસ્ત્વનાશનાઃ ।
ત એવ ઘૃતસંયુક્તાસ્ત્રિદોષશમનાઃ પરમ્ ॥
હરેણવઃ સતીનાશ્ચ વિજ્ઞેયા બદ્ધવર્ચસઃ ।
ઋતે મુદ્ગમસૂરાભ્યામન્યે ત્વાધ્માનકારકાઃ ॥
માષો ગુરુર્ભિન્નપુરીષમૂત્રઃ સ્નિગ્ધોષ્ણવૃષ્યો મધુરોઽનિલઘ્નઃ ।
સન્તર્પણઃ સ્ત્નયકરો વિશેષાદ્બલપ્રદઃ શુક્રકફાવહશ્ચ ॥
કષાયભાવાન્ન પુરીષભેદી ન મૂત્રલો નૈવ કફસ્ય કર્તા ।
સ્વાદુર્વિપાકે મધુરોઽલસાન્દ્રઃ સન્તર્પણઃ સ્તન્યરુચિપ્રદશ્ચ ॥
માષૈઃ સમાનં ફલમાત્મગુપ્તમુક્તં ચ કાકાણ્ડફલં તથૈવ ।
આરણ્યમાષા ગુણતઃ પ્રદિષ્ટા રૂક્ષાઃ કષાયા અવિદાહિનશ્ચ ॥
ઉષ્ણઃ કુલત્થો રસતઃ કષાયઃ કટુર્વિપાકે કફમારુતઘ્નઃ ।
શુક્રાશ્મરીગુલ્મનિષૂદનશ્ચ સાંગ્રાહિકઃ પીનસકાસહારી ॥
આનાહમેદોગુદકીલહિક્કાશ્વાસાપહઃ શોણિતપિત્તકૃચ્ચ ।
કફસ્ય હન્તા નયનામયઘ્નો વિશેષતો વન્યકુલત્થ ઉક્તઃ ॥
ઈષત્કષાયો મધુરઃ સતિક્તઃ સાંગ્રાહિકઃ પિત્તરકરસ્તથોષ્ણઃ ।
તિલો વિપાકે મધુરો બલિષ્ઠઃ સ્નિગ્ધો વ્રણાલેપન એવ પથ્યઃ ॥
દન્ત્યોઽગ્નિમેધાજનનોઽલ્પમૂત્રસ્ત્વચ્યોઽથ કેશ્યોઽનિલહા ગુરુશ્ચ ।
તિલેષુ સર્વેષ્વસિતઃ પ્રધાનો મધ્યઃ સિતો હીનતરાસ્તથાન્યે ॥
યવઃ કષાયો મધુરો હિમશ્ચ કટુર્વિપાકે કફપિત્તહારી ।
વ્રણેષુ પથ્યસ્તિલવચ્ચ નિત્યં પ્રબદ્ધમૂત્રો બહુવાતવર્ચાઃ ॥
સ્થૈર્યાગ્નિમેધાસ્વરવર્ણકૃચ્ચ સપિચ્છિલઃ સ્થૂલવિલેખનશ્ચ ।
મેદોમરુત્તૃડ્{ં.-}હરણોઽતિરૂક્ષઃ પ્રસાદનઃ શોણિતપિત્તયોશ્ચ ॥
એભિર્ગુણૈર્હીનતરૈસ્તુ કિંચિદ્વિદ્યાદ્યવેભ્યોઽતિયવાનશેષૈઃ ।
ગોધૂમ ઉક્તો મધુરો ગુરુશ્ચ બલ્યઃ સ્થિરઃ શુક્રરુચિપ્રદશ્ચ ॥
સ્નિગ્ધોઽતિશીતોઽનિલપિત્તહન્તા સન્ધાનકૃત્ શ્લેષ્મકરઃ સરશ્ચ ।
રૂક્ષઃ કષાયો વિષશોષશુક્રબલાસદૃષ્ટિક્ષયકૃદ્વિદાહી ॥
કટુર્વિપાકે મધુરસ્તુ શિમ્બઃ પ્રબન્ધવિણ્મારુતપિત્તલશ્ચ ।
સિતાસિતાઃ પીતકરક્તવર્ણા ભવન્તિ યેઽનેકવિધાસ્તુ શિમ્બાઃ ॥
યથોદિતાસ્તે ગુણતઃ પ્રધાના જ્ઞેયાઃ કટૂષ્ણા રસપાકયોશ્ચ ।
સહાદ્વયં મૂલકજાશ્ચ શિમ્બાઃ કુશિમ્બિવલ્લીપ્રભવાસ્તુ શિમ્બાઃ ॥
જ્ઞેયા વિપાકે મધુરા રસે ચ બલપ્રદાઃ પિત્તનિબર્હણાશ્ચ ।
વિદાહવન્તશ્ચ ભૃશં વિરૂક્ષા વિષ્ટભ્ય જીર્યન્ત્યનિલપ્રદાશ્ચ ॥
રુચિપ્રદાશ્ચૈવ સુદુર્જરાશ્ચ સર્વે સ્મૃતા વૈદલિકાસ્તુ શિમ્બાઃ ।
કટુર્વિપાકે કટુકઃ કફઘ્નો વિદાહિભાવાદહિતઃ કુસુમ્બઃ ॥
ઉષ્ણાતસી સ્વાદુરસાનિલઘ્ની પિત્તોલ્બણા સ્યાત્ કટુકા વિપાકે ।
પાકે રસે ચાપિ કટુઃ પ્રદિષ્ટઃ સિદ્ધાર્થકઃ શોણિતપિત્તકોપી ।
તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષઃ કફમારુતઘ્નસ્તથાગુણશ્ચાસિતસર્ષપોઽપિ ॥
અનાર્તવં વ્યાધિહતમપર્યાગતમેવ ચ ।
અભૂમિજં નવં ચાપિ ન ધાન્યં ગુણવત્ સ્મૃતમ્ ॥
નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ લઘુ સંવત્સરોષિતમ્ ।
વિદાહિ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ વિરૂઢં દૃષ્ટિદૂષણમ્ ॥
શાલ્યાદેઃ સર્ષપાન્તસ્ય વિવિધસ્યાસ્ય ભાગશઃ ।
કાલપ્રમાણસંસ્કારમાત્રાઃ સંપરિકીર્તિતાઃ ॥
અથોર્ધ્વં માંસવર્ગાનુપદેક્ષ્યામઃ ॥
તદ્યથા જલેશયા આનૂપા ગ્રામ્યાઃ ક્રવ્યભુજ એકશફા જાઙ્ગલાશ્ચેતિ ષણ્માંસવર્ગાઃ । એતેષાં વર્ગાણામુત્તરોત્તરં પ્રધાનતમાઃ । તે પુનર્દ્વિવિધાજાઙ્ગલા આનૂપાશ્ચેતિ । તત્ર જાઙ્ગલવર્ગોઽષ્ટવિધઃ । તદ્યથા જઙ્ઘાલા વિષ્કિરાઃ પ્રતુદા ગુહાશયાઃ પ્રસહાઃ પર્ણમૃગા બિલેશયા ગ્રામ્યાશ્ચેતિ । તેષં જઙ્ઘાલવિષ્કિરૌ પ્રધાનતમૌ ॥
તાવેણહરિણર્ક્ષકુરઙ્ગકરાલકૃતમાલશરભશ્વદંષ્ટ્રાપૃષતચારુષ્કરમૃગમાતૃકાપ્રભૃતયો જઙ્ઘાલા મૃગાઃ કષાયા મધુરા લઘવો વાતપિત્તહરાસ્તીક્ષ્ણા હૃદ્યા બસ્તિશોધનાશ્ચ ॥
કષાયો મધુરો હૃદ્યઃ પિત્તાસૃક્કફરોગહા ।
સંગ્રાહી રોચનો બલ્યસ્તેષામેણો જ્વરાપહઃ ॥
મધુરો મધુરઃ પાકે દોષઘ્નોઽનલદીપનઃ ।
શીતલો બદ્ધવિણ્મૂત્રઃ સુગન્ધિર્હરિણો લઘુઃ ॥
એણઃ કૃષ્ણસ્તયોર્જ્ઞેયો હરિણસ્તામ્ર ઉચ્યતે ।
યો ન કૃષ્ણો ન તામ્રશ્ચ કુરઙ્ગઃ સોઽભિધીયતે ॥
શીતાસૃક્પિત્તશમની વિજ્ઞેયા મૃગમાતૃકા ।
સન્નિપાતક્ષયશ્વાસકાસહિક્કારુચિપ્રણુત્ ॥
લાવતિત્તિરિકપિઞ્જલવર્તીરવર્તિકાવર્તકનપ્તૃકાવાર્તીકચકોરકલવિઙ્કમયૂરક્રકરોપચક્રકુક્કુટસારઙ્ગશતપત્રકુતિત્તિરિકુરુવાહકયવાલકપ્રભૃતયસ્ત્ર્યાહલા વિષ્કિરાઃ ॥
લઘવઃ શીતમધુરાઃ કષાયા દોષનાશનાઃ ।
સંગ્રાહી દીપનશ્ચૈવ કષાયમધુરો લઘુઃ ।
લાવઃ કટુવિપાકશ્ચ સન્નિપાતે ચ પૂજિતઃ ॥
ઈષદ્ગુરૂષ્ણમધુરો વૃષ્યો મેધાગ્નિવર્ધનઃ ।
તિત્તિરિઃ સર્વદોષઘ્નો ગ્રાહી વર્ણપ્રસાદનઃ ॥
રક્તપિત્તહરઃ શીતો લઘુશ્ચાપિ કપિઞ્જલઃ ।
કફોત્થેષુ ચ રોગેષુ મન્દવાતે ચ શસ્યતે ॥
હિક્કાશ્વાસાનિલહરો વિશેષાદ્ગૌરતિત્તિરિઃ ।
વાતપિત્તહરા વૃષ્યા મેધાગ્નિબલવર્ધનાઃ ॥
લઘવઃ ક્રકરા હૃદ્યાસ્તથા ચૈવોપચક્રકાઃ ।
કષાયઃ સ્વાદુલવણસ્ત્વચ્યઃ કેશ્યોઽરુચૌ હિતઃ ॥
મયૂરઃ સ્વરમેધાગ્નિદૃક્શ્રોત્રેન્દિર્યદાર્ઢ્યકૃત્ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણોઽનિલહા વૃષ્યઃ સ્વેદસ્વરબલાવહઃ ॥
બૃંહણઃ કુક્કુટો વન્યસ્તદ્વદ્ગ્રામ્યો ગુરુસ્તુ સઃ ।
વાતરોગક્ષયવમીવિષમજ્વરનાશનઃ ॥
કપોતપારાવતભૃઙ્ગરાજપરભૃતકોયષ્ટિકકુલિઙ્ગગૃહકુલિઙ્ગગોક્ષ્વેડકડિણ્ડિમાણવકશતપત્રકમાતૃનિન્દકભેદાશિશુકસારિકાવલ્ગુલીગિરિશાલટ્વાલટ્ટૂષકસુગૃહાખઞ્જરીટહારીતદાત્યૂહપ્રભૃતયઃ પ્રતુદાઃ ॥
કષાયમધુરા રૂક્ષાઃ ફલાહારા મરુત્કરાઃ ।
પિત્તશ્લેષ્મહરાઃ શીતા બદ્ધમૂત્રાલ્પવર્ચસઃ ॥
સર્વદોષકરસ્તેષાં ભેદાશી મલદૂષકઃ ।
કષાયસ્વાદુલવણો ગુરુઃ કાણકપોતકઃ ॥
રક્તપિત્તપ્રશમનઃ કષાયવિશદોઽપિ ચ ।
વિપાકે મધુરશ્ચાપિ ગુરુઃ પારાવતઃ સ્મૃતઃ ॥
કુલિઙ્ગો મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ કફશુક્રવિવર્ધનઃ ।
રક્તપિત્તહરો વેશ્મકુલિઙ્ગસ્ત્વતિશુક્રલઃ ॥
સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષ્વૃક્ષદ્વીપિમાર્જારશૃગાલમૃગેર્વારુકપ્રભૃતયો ગુહાશયાઃ ॥
મધુરા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા બલ્યા મારુતનાશનાઃ ।
ઉષ્ણવીર્યા હિતા નિત્યં નેત્રગુહ્યવિકારિણામ્ ॥
કાકકઙ્કકુરરચાષભાસશશઘાત્યુલૂકચિલ્લિશ્યેનગૃધ્રપ્રભૃતયઃ પ્રસહાઃ ॥
એતે સિંહાદિભિઃ સર્વે સમાના વાયસાદયઃ ।
રસવીર્યવિપાકેષુ વિશેષાચ્છોષિણે હિતાઃ ॥
મદ્ગુમૂષિકવૃક્ષશાયિકાવકુશપૂતિઘાસવાનરપ્રભૃતયઃ પર્ણમૃગાઃ ॥
મધુરા ગુરવો વૃષ્યાશ્ચક્ષુષ્યાઃ શોષિણે હિતાઃ ।
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ કાસાર્શઃશ્વાસનાશનાઃ ॥
શ્વાવિચ્છલ્યકગોધાશશવૃષદંશલોપાકલોમશકર્ણકદલીમૃગપ્રિયકાજગરસર્પમૂષિકનકુલમહાબભ્રુપ્રભૃતયો વિલેશયાઃ ॥
વર્ચોમૂત્રં સંહતં કુર્યુરેતે વીર્યે ચોષ્ણાઃ પૂર્વવત્ સ્વાદુપાકાઃ ।
વાતં હન્યુઃ શ્લેષ્મપિત્તે ચ કુર્યુઃ સ્ન્ગિધાઃ કાસશ્વાસકાર્શ્યાપહાશ્ચ ॥
કષાયમધુરસ્તેષાં શશઃ પિત્તકફાપહઃ ।
નાતિશીતલવીર્યત્વાદ્વાતસાધારણો મતઃ ॥
ગોધા વિપાકે મધુરા કષાયકટુકા સ્મૃતા ।
વાતપિત્તપ્રશમની બૃંહણી બલવર્ધની ॥
શલ્યકઃ સ્વાદુપિત્તઘ્નો લઘુઃ શીતો વિષાપહઃ ।
પ્રિયકો મારુતે પથ્યોઽજગરસ્ત્વર્શસાં હિતઃ ॥
દુર્નામાનિલદોષઘ્નાઃ કૃમિદૂષીવિષાપહાઃ ।
ચક્ષુષ્યા મધુરાઃ પાકે સર્પા મેધાગ્નિવર્ધનાઃ ॥
દર્વીકરા દીપકાશ્ચ તેષૂક્તાઃ કટુપાકિનઃ ।
મધુરાશ્ચાતિચક્ષુષ્યાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ ॥
અશ્વાશ્વતરગોખરોષ્ટ્રબસ્તોરભ્રમેદઃપુચ્છકપ્રભૃતયો ગ્રામ્યાઃ ॥
ગ્રામ્યા વાતહરાઃ સર્વે બૃંહણાઃ કફપિત્તલાઃ ।
મધુરા રસપાકાભ્યાં દીપના બલવર્ધનાઃ ॥
નાતિશીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો મન્દપિત્તકફઃ સ્મૃતઃ ।
છગલસ્ત્વનભિષ્યન્દી તેષાં પીનસનાશનઃ ॥
બૃંહણં માંસમૌરભ્રં પિત્તશ્લેષ્માવહં ગુરુ ।
મેદઃપુચ્છોદ્ભવં વૃષ્યમૌરભ્રસદૃશં ગુણૈઃ ॥
શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયવિષમજ્વરનાશનમ્ ।
શ્રમાત્યગ્નિહિતં ગવ્યં પવિત્રમનિલાપહમ્ ॥
ઔરભ્રવત્સલવણં માંસમેકશફોદ્ભવમ્ ।
અલ્પાભિષ્યન્દ્યયં વર્ગો જાઙ્ગલઃ સમુદાહૃતઃ ॥
દૂરે જનાન્તનિલયા દૂરે પાનીયગોચરાઃ ।
યે મૃગાશ્ચ વિહઙ્ગાશ્ચ તેઽલ્પાભિષ્યન્દિનો મતાઃ ॥
અતીવાસન્નનિલયાઃ સમીપોદકગોચરાઃ ।
યે મૃગાશ્ચ વિહઙ્ગાશ્ચ મહાભિષ્યન્દિનસ્તુ તે ॥
આનૂપવર્ગસ્તુ પઞ્ચવિધઃ । તદ્યથા કૂલચરાઃ પ્લવાઃ કોષસ્થાઃ પાદિનો મત્સ્યાશ્ચેતિ ॥
તત્ર ગજગવયમહિષરુરુચમરસૃમરરોહિતવરાહખઙ્ગિગોકર્ણકાલપુચ્છકોદ્રન્યઙ્ક્વરણ્યગવયપ્રભૃતયઃ કૂલચરાઃ પશવઃ ॥
વાતપિત્તહરા વૃષ્યા મધુરા રસપાકયોઃ ।
શીતલા બલિનઃ સ્નિગ્ધા મૂત્રલાઃ કફવર્ધનાઃ ॥
વિરૂક્ષણો લેખનશ્ચ વીર્યોષ્ણઃ પિત્તદૂષણઃ ।
સ્વાદ્વમ્લલવણસ્તેષાં ગજઃ શ્લેષ્માનિલાપહઃ ॥
ગવયસ્ય તુ માંસં હિ સ્નિગ્ધં મધુરકાસજિત્ ।
વિપાકે મધુરં ચાપિ વયવાયસ્ય તુ વર્ધનમ્ ॥
સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરો વૃષ્યો મહિષસ્તર્પણો ગુરુઃ ।
નિદ્રાપુંસ્ત્વબલસ્તન્યવર્ધનો માંસદાર્ઢ્યકૃત્ ॥
રુરોર્માંસં સમધુરં કષાયાનુરસં સ્મૃતમ્ ।
વાતપિત્તોપશમનં ગુરુ શુક્રવિવર્ધનમ્ ॥
તથા ચમરમાંસં તુ સ્નિગ્ધં મધુરકાસજિત્ ।
વિપાકે મધુરં ચાપિ વાતપિત્તપ્રણાશનમ્ ॥
સૃમરસ્ય તુ માંસં ચ કષાયાનુરસં સ્મૃતમ્ ।
વાતપિત્તોપશમનં ગુરુ શુક્રવિવર્ધનમ્ ॥
સ્વેદનં બૃંહણં વૃષ્યં શીતલં તર્પણં ગુરુ ।
શ્રમાનિલહરં સ્નિગ્ધં વારાહં બલવર્ધનમ્ ॥
કફઘ્નમ્ ખઙ્ગિપિશિતં કષાયમનિલાપહમ્ ।
પિત્ર્યં પવિત્રમાયુષ્યં બદ્ધમૂત્રં વિરૂક્ષણમ્ ॥
ગોકર્ણમાંસં મધુરં સ્નિગ્ધં મૃદુ કફાવહમ્ ।
વિપાકે મધુરં ચાપિ રક્તપિત્તવિનાશનમ્ ॥
હંસસારસક્રૌઞ્ચચક્રવાકકુરરકાદમ્બકારણ્ડવજીવઞ્જીવકબકબલાકાપુણ્ડરીકપ્લવશરારીમુખનન્દીમુખમદ્ગૂત્ક્રોશકાચાક્ષમલ્લિકાક્ષશુક્લાક્ષપુષ્કરશાયિકાકોનાલકામ્બુકુક્કુટિકામેઘરાવશ્વેતવારલપ્રભૃતયઃ પ્લવાઃ સંઘાતચારિણઃ ॥
રક્તપિત્તહરાઃ શીતાઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા મરુજ્જિતઃ ।
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ મધુરા રસપાકયોઃ ॥
ગુરૂષ્ણમધુરઃ સ્નિગ્ધઃ સ્વરવર્ણબલપ્રદઃ ।
બૃંહણઃ શુક્રલસ્તેષાં હંસો વાતવિકારનુત્ ॥
શઙ્ખશઙ્ખનખશુક્તિશમ્બૂકભલ્લૂકપ્રભૃતયઃ કોશસ્થાઃ ॥
કૂર્મકુમ્ભીરકર્કટકકૃષ્ણકર્કટકશિશુમારપ્રભૃતયઃ પાદિનઃ ॥
શઙ્કકૂર્માદયઃ સ્વાદુરસપાકા મરુન્નુદઃ ।
શીતાઃ સ્નિગ્ધા હિતાઃ પિત્તે વર્ચસ્યાઃ શ્લેષ્મવર્ધનાઃ ॥
કૃષ્ણકર્કટકસ્તેષાં બલ્યઃ કોષ્ણોઽનિલાપહઃ ।
શુક્લઃ સન્ધાનકૃત્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રોઽનિલપિત્તહા ॥
મત્સ્યાસ્તુ દ્વિવિધા નાદેયાઃ સામુદ્રાશ્ચ ॥
તત્ર નાદેયાઃ રોહિતપાઠીનપાટલારાજીવવર્મિગોમત્સ્યકૃષ્ણમત્સ્યવાગુઞ્જારમુરલસહસ્રદંષ્ટ્રપ્રભૃતયો નાદેયાઃ ॥
નાદેયા મધુરા મત્સ્યા ગુરવો મારુતાપહાઃ ।
રક્ત્રપિત્તકરાશ્ચોષ્ણા વૃષ્યાઃ સ્નિગ્ધાલ્પવર્ચસઃ ॥
કષાયાનુરસસ્તેષાં શષ્પશૈવાલભોજનઃ ।
રોહિતો મારુતહરો નાત્યર્થં પિત્તકોપનઃ ॥
પાઠીનઃ શ્લેષ્મલો વૃષ્યો નિદ્રાલુઃ પિશિતાશનઃ ।
દૂષયેદ્રક્તપિત્તં તુ કુષ્ઠરોગં કરોત્યસૌ ।
મુરલો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્તન્યશ્લેષ્મકરસ્તથા ॥
સરસ્તડાગસંભૂતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્વાદુરસાઃ સ્મૃતાઃ ।
મહાહ્રદેષુ બલિનઃ સ્વલ્પેઽમ્ભસ્યબલાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તિમિતિમિઙ્ગિલકુલિશપાકમત્સ્યનિરુલરુનન્દિવારલકમકરગર્ગરકચન્દ્રકમહામીનરાજીવપ્રભૃતયઃ સામુદ્રાઃ ॥
સામુદ્રા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા મધુરા નાતિપિત્તલાઃ ।
ઉષ્ણા વાતહરા વૃષ્યા વર્ચસ્યાઃ શ્લેષ્મવર્ધનાઃ ॥
બલાવહા વિશેષેણ માંસાશિત્વાત્ સમુદ્રજાઃ ।
સમુદ્રજેભ્યો નાદેયા બૃંહણત્વાદ્ગુણોત્તરાઃ ॥
તેષામપ્યનિલઘ્નત્વાચ્ચૌણ્ટ્યકૌપ્યૌ ગુણોત્તરાઃ ।
સ્નિગ્ધત્વાત્ સ્વાદુપાકત્વાત્તયોર્વાપ્યા ગુણાધિકાઃ ॥
નાદેયા ગુરવો મધ્યે યસ્માત્ પુચ્છાસ્યચારિણઃ ।
સરસ્તડાગજાનાં તુ વિશેષેણ શિરો લઘુ ॥
અદૂરગોચરા યસ્માત્તસ્માદુત્સોદપાનજાઃ ।
કિંચિન્મુક્ત્વા શિરોદેશમત્યર્થં ગુરુવસ્તુ તે ॥
અધસ્તાદ્ગુરવો જ્ઞેયા મત્સ્યાઃ સરસિજાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઉરોવિચરણાત્તેષાં પૂર્વમઙ્ગં લઘુ સ્મૃતમ્ ॥
ઇત્યાનૂપો મહાભિષ્યન્દિમાંસવર્ગો વ્યાખ્યાતઃ ॥
તત્ર શુષ્કપૂતિવ્યાધિતવિષસર્પહતદિગ્ધવિદ્ધજીર્ણકૃશબાલાનામસાત્મ્યચારિણાં ચ માંસાન્યભક્ષ્યાણિ યસ્માદ્વિગતવ્યાપન્નાપહતપરિણતાલ્પાસંપૂર્ણવીર્યત્વાદ્દોષકરાણિ ભવન્તિ એભ્યોઽન્યેષામુપાદેયં માંસમિતિ ॥
અરોચકં પ્રતિશ્યાયં ગુરુ શુષ્કં પ્રકીર્તિતમ્ ।
વિષવ્યાધિહતં મૃત્યું બાલં છર્દિં ચ કોપયેત્ ॥
કાસશ્વાસકરં વૃદ્ધં ત્રિદોષં વ્યાધિદૂષિતમ્ ।
ક્લિન્નમુત્ક્લેશજનનં કૃશં વાતપ્રકોપણમ્ ॥
સ્ત્રિયશ્ચતુષ્પાત્સુ પુમાંસો વિહઙ્ગેષુ મહાશરીરેષ્વલ્પશરીરા અલ્પશરીરેષુ મહાશરીરાઃ પ્રધાનતમાઃ એવમેકજાતીયાનાં મહાશરીરેભ્યઃ કૃશશરીરાઃ પ્રધાનતમાઃ ॥
સ્થાનાદિકૃતં માંસસ્ય ગુરુલાઘવમુપદેક્ષ્યામઃ । તદ્યથા રક્તાદિષુ શુક્રાન્તેષુ ધતુષૂત્તરોત્તરા ગુરુતરાસ્તથા સક્થિસ્કન્ધક્રોડશિરઃપાદકરકટીપૃષ્ઠચર્મકાલેયકયકૃદન્ત્રાણિ ॥
શિરઃ સ્કન્ધં કટી પૃષ્ઠં સક્થિની ચાત્મપક્ષયોઃ ।
ગુરુપૂર્વં વિજાનીયાદ્ધાતવસ્તુ યથોત્તરમ્ ॥
સર્વસ્ય પ્રાણિનો દેહે મધ્યો ગુરુરુદાહૃતઃ ।
પૂર્વભાગો ગુરુઃ પુંસામધોભાગસ્તુ યોષિતામ્ ॥
ઉરોગ્રીવં વિહઙ્ગાનાં વિશેષેણ ગુરુ સ્મૃતમ્ ।
પક્ષોત્ક્ષેપાત્સમો દૃષ્ટો મધ્યભાગસ્તુ પક્ષિણામ્ ॥
અતીવ રૂક્ષં ંઆંસં તુ વિહઙ્ગાનાં ફલાશિનામ્ ।
બૃંહણં માંસમત્યર્થં ખગાનાં પિશિતાશિનામ્ ॥
મત્સ્યાશિનાં પિત્તકરં વાતઘ્નં ધાન્યચારિણામ્ ।
જલજાનૂપજા ગ્રામ્યા ક્રવ્યાદૈકશફાસ્તથા ॥
પ્રસહા બિલવાસાશ્ચ યે ચ જઙ્ઘાલસંજ્ઞિતાઃ ।
પ્રતુદા વિષ્કિરાશ્ચૈવ લઘવઃ સ્યુર્યથોત્તરમ્ ।
અલ્પાભિષ્યન્દિનશ્ચૈવ યથાપૂર્વમતોઽન્યથા ॥
પ્રમાણાધિકાસ્તુ સ્વજાતૌ ચાલ્પસારા ગુરવશ્ચ । સર્વપ્રાણિનાં સર્વશરીરેષુ યે પ્રધાનતમા ભવન્તિ યકૃત્પ્રદેશવર્તિનસ્તાનાદદીત પ્રધાનાલાભે મધ્યમવયસ્કં સદ્યસ્કમક્લિષ્ટમુપાદેયં માંસમિતિ ॥
ભવતિ ચાત્ર ।
ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયાઃ ।
લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે ॥
તદ્યથા દાડિમામલકબદરકોલકર્કન્ધુસૌવીરસિઞ્ચિતિકાફલકપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્રામ્રાતકકરમર્દપ્રિયાલનારઙ્ગજમ્બીરલકુચભવ્યપારાવતવેત્રફલપ્રાચીનામલકતીન્તિડીકનીપકોશામ્રામ્લીકાપ્રભૃતીનિ ॥
અમ્લાનિ રસતઃ પાકે ગુરૂણ્યુષ્ણાનિ વીર્યતઃ ।
પિત્તલાન્યનિલઘ્નાનિ કફોત્ક્લેશકરાણિ ચ ॥
કષાયાનુરસં તેષાં દાડિમં નાતિપિત્તલમ્ ।
દીપનીયં રુચિકરં હૃદ્યં વર્ચોવિબન્ધનમ્ ॥
દ્વિવિધં તત્તુ વિજ્ઞેયં મધુરં ચામ્લમેવ ચ ।
ત્રિદોષઘ્નં તુ મધુરમમ્લં વાતકફાપહમ્ ॥
અમ્લં સમધુરં તિક્તં કષાયં કટુકં સરમ્ ।
ચક્ષુષ્યં સર્વદોષઘ્નં વૃષ્યમામલકીફલમ્ ॥
હન્તિ વાતં તદમ્લત્વાદ્પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ ।
કફં રૂક્ષકષાયત્વાત્ ફલેભ્યોઽભ્યધિકં ચ તત્ ॥
કર્કન્ધુકોલબદરમામં પિત્તકફાવહમ્ ।
પક્વં પિત્તાનિલહરં સ્નિગ્ધં સમધુરં સરમ્ ॥
પુરાતનં તૃટ્શમનં શ્રમઘ્નં દીપનં લઘુ ।
સૌવીરં બદરં સ્નિગ્ધં મધુરં વાતપિત્તજિત્ ॥
કષાયં સ્વાદુ સંગ્રાહિ શીતં શિઞ્ચિતિકાફલમ્ ।
આમં કપિત્થમસ્વર્યં કફઘ્નં ગ્રાહિ વાતલમ્ ॥
કફાનિલહરં પક્વં મધુરામ્લરસં ગુરુ ।
શ્વાસકાસારુચિહરં તૃષ્ણાઘ્નં કણ્ઠશોધનમ્ ॥
લઘ્વમ્લં દીપનં હૃદ્યં માતુલુઙ્ગમુદાહૃતમ્ ।
ત્વક્ તિક્તા દુર્જરા તસ્ય વાતક્રિમિકફાપહા ॥
સ્વાદુ શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધં માંસં મારુતપિત્તજિત્ ।
મેધ્યં શૂલાનિલચ્છર્દિકફારોચકનાશનમ્ ॥
દીપનં લઘુ સંગ્રાહિ ગુલ્માર્શોઘ્નં તુ કેસરમ્ ।
શૂલાજીર્ણવિબન્ધેષુ મન્દેઽગ્નૌ કફમારુતે ॥
અરુચૌ ચ વિશેષેણ રસસ્તસ્યોપદિશ્યતે ।
પિત્તાનિલકરં બાલં પિત્તલં બદ્ધકેસરમ્ ॥
હૃદ્યં વર્ણકરં રુચ્યં રક્તમાંસબલપ્રદમ્ ।
કષાયાનુરસં સ્વાદુ વાતઘ્નં બૃંહણં ગુરુ ॥
પિત્તાવિરોધિ સંપક્વમામ્રં શુક્રવિવર્ધનમ્ ।
બૃંહણં મધુરં બલ્યં ગુરુ વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ ॥
આમ્રાતકફલં વૃષ્યં સસ્નેહં શ્લેષ્મવર્ધનમ્ ।
ત્રિદોષવિષ્ટમ્ભકરં લકુચં શુક્રનાશનમ્ ॥
અમ્લં તૃષાપહં રુચ્યં પિત્તકૃત્ કરમર્દકમ્ ।
વાતપિત્તહરં વૃષ્યં પ્રિયાલં ગુરુ શીતલમ્ ॥
હૃદ્યં સ્વાદુ કષાયામ્લં ભવ્યમાસ્યવિશોધનમ્ ।
પિત્તશ્લેષ્મહરં ગ્રાહિ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ॥
પારાવતં સમધુરં રુચ્યમત્યગ્નિવાતનુત્ ।
ગરદોષહરં નીપં પ્રાચીનામલકં તથા ॥
વાતાપહં તિન્તિડીકમામં પિત્તબલાસકૃત્ ।
ગ્રાહ્યુષ્ણં દીપનં રુચ્યં સંપક્વં કફવાતનુત્ ॥
તસ્માદલ્પાન્તરગુણં કોશામ્રફલમુચ્યતે ।
અમ્લીકાયાઃ ફલં પક્વં તદ્વદ્ભેદિ તુ કેવલમ્ ॥
અમ્લં સમધુરં હૃદ્યં વિશદં ભક્તરોચનમ્ ।
વાતઘ્નં દુર્જરં પ્રોક્તં નારઙ્ગસ્ય ફલં ગુરુ ॥
તૃષ્ણાશૂલકફોત્ક્લેશચ્છર્દિશ્વાસનિવારણમ્ ।
વાતશ્લેષ્મવિબન્ધઘ્નં જમ્બીરં ગુરુ પિત્તકૃત્ ।
ઐરાવતં દન્તશઠમમ્લં શોણિતપિત્તકૃત્ ॥
ક્ષીરવૃક્ષાફલજામ્બવરાજાદનતોદનશીતફલતિન્દુકબકુલધન્વનાશ્મન્તકાશ્વકર્ણફલ્ગુપરૂષકગાઙ્ગેરુકીપુષ્કરવર્તિબિલ્વબિમ્બીપ્રભૃતીનિ ॥
ફલાન્યેતાનિ શીતાનિ કફપિત્તહરાણિ ચ ।
સંગ્રાહકાણિ રૂક્ષાણિ કષાયમધુરાનિ ચ ॥
ક્ષીરવૃક્ષફલં તેષાં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ।
કષાયં મધુરં સામ્લં નાતિમારુતકોપનમ્ ॥
અત્યર્થં વાતલં ગ્રાહિ જામ્બવં કફપિત્તજિત્ ।
સ્નિગ્ધં સ્વાદુ કષાયં ચ રાજાદનફલં ગુરુ ॥
કષાયં મધુરં રૂક્ષં તોદનં કફવાતજિત્ ।
અમ્લોષ્ણં લઘુ સંગ્રાહિ સ્નિગ્ધં પિત્તાગ્નિવર્ધનમ્ ॥
આમં કષાયં સંગ્રાહિ તિન્દુકં વાતકોપનમ્ ।
વિપાકે ગુરુ સંપક્વં મધુરં કફપિત્તજિત્ ॥
મધુરં ચ કષાયં ચ સ્નિગ્ધં સંગ્રાહિ બાકુલમ્ ।
સ્થિરીકરં ચ દન્તાનાં વિશદં ફલમુચ્યતે ॥
સકષાયં હિમં સ્વાદુ ધાન્વનં કફવાતજિત્ ।
તદ્વદ્ગાઙ્ગેરુકં વિદ્યાદશ્મન્તકફલાનિ ચ ॥
વિષ્ટમ્ભિ મધુરં સ્નિગ્ધં ફલ્ગુજં તર્પણં ગુરુ ।
અત્યમ્લમીષન્મધુરં કષાયાનુરસં લઘુ ॥
વાતઘ્નં પિત્તજનનમામં વિદ્યાત્ પરૂષકમ્ ।
તદેવ પક્વં મધુરં વાતપિત્તનિબર્હણમ્ ॥
વિપાકે મધુરં શીતં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ ।
પૌષ્કરં સ્વાદુ વિષ્ટમ્ભિ બલ્યં કફકરં ગુરુ ॥
કફાનિલહરં તીક્ષ્ણં સ્નિગ્ધં સંગ્રાહિ દીપનમ્ ।
કટુતિક્તકષાયોષ્ણં બાલં બિલ્વમુદાહૃતમ્ ॥
વિદ્યાત્તદેવ સંપક્વં મધુરાનુરસં ગુરુ ।
વિદાહિ વિષ્ટમ્ભકરં દોષકૃત્ પૂતિમારુતમ્ ॥
બિમ્બીફલં સાશ્વકર્ણં સ્તન્યકૃત્ કફપિત્તજિત્ ।
તૃડ્દાહજ્વરપિત્તાસૃક્કાસશ્વાસક્ષયાપહમ્ ॥
તાલનારિકેલપનસમૌચપ્રભૃતીનિ ॥
સ્વાદુપાકરસાન્યાહુર્વાતપિત્તહરાણિ ચ ।
બલપ્રદાનિ સ્નિગ્ધાનિ બૃંહણાનિ હિમાનિ ચ ॥
ફલં સ્વાદુરસં તેષાં તાલજં ગુરુ પિત્તજિત્ ।
તદ્બીજં સ્વાદુપાકં ચ મૂત્રલં વાતપિત્તજિત્ ॥
નાલિકેરં ગુરુ સ્નિગ્ધં પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
બલમાંસપ્રદં હૃદ્યં બૃંહણં બસ્તિશોધનમ્ ॥
પનસં સકષાયં તુ સ્નિગ્ધં સ્વાદુરસં ગુરુ ।
મૌચં સ્વાદુરસં પ્રોક્તં કષાયં નાતિશીતલમ્ ।
રક્તપિત્તહરં વૃષ્યં રુચ્યં શ્લેષ્મકરં ગુરુ ॥
દ્રાક્ષાકાશ્મર્યખર્જૂરમધૂકપુષ્પપ્રભૃતીનિ ॥
રક્તપિત્તહરાણ્યાહુર્ગુરૂણિ મધુરાણિ ચ ।
તેષાં દ્રાક્ષા સરા સ્વર્યા મધુરા સ્નિગ્ધશીતલા ॥
રક્તપિત્તજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાદાહક્ષયાપહા ।
હૃદ્યં મૂત્રવિબન્ધઘ્નં પિત્તાસૃગ્વાતનાશનમ્ ॥
કેશ્યં રસાયનં મેધ્યં કાશ્મર્યં ફલમુચ્યતે ।
ક્ષતક્ષયાપહં હૃદ્યં શીતલં તર્પણં ગુરુ ॥
રસે પાકે ચ મુધુરં સ્વાર્જૂરં રક્તપિત્તજિત્ ।
બૃંહણીયમહૃદ્યં ચ મધૂકકુસુમં ગુરુ ।
વાતપિત્તોપશમનં ફલં તસ્યોપદિશ્યતે ॥
વાતામાક્ષોડાભિષુકનિચુલપિચુનિકોચકોરુમાણપ્રભૃતીનિ ॥
પિત્તશ્લેષ્મહરાણ્યાહુઃ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ ગુરૂણિ ચ ।
બૃંહણાન્યનિલઘ્નાનિ બલ્યાનિ મધુરાણિ ચ ॥
કષાયં કફપિત્તઘ્નં કિંચિત્તિક્તં રુચિપ્રદમ્ ।
હૃદ્યં સુગન્ધિ વિશદં લવલીફલમુચ્યતે ॥
વસિરં શીતપાક્યં ચ સારુષ્કરનિબન્ધનમ્ ।
વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં શીતલં વાતકોપનમ્ ॥
વિપાકે મધુરં ચાપિ રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ । (
ઐરાવતં દન્તશઠમમ્લં શોણિતપિત્તકૃત્ ॥)
શીતં કષાયં મધુરં ટઙ્કં મારુતકૃદ્ગુરુ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણં તિક્તમધુરં વાતશ્લેષ્મઘ્નમૈઙ્ગુદમ્ ॥
શમીફલં ગુરુ સ્વાદુ રૂક્ષોષ્ણં કેશનાશનમ્ ।
ગુરુ શ્લેષ્માતકફલં કફકૃન્મધુરં હિમમ્ ॥
કરીરાક્ષિકપીલૂનિ તૃણશૂન્યફલાનિ ચ ।
સ્વાદુતિક્તકટૂષ્ણાનિ કફવાતહરાણિ ચ ॥
તિક્તં પિત્તકરં તેષાં સરં કટુવિપાકિ ચ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુકં પીલુ સસ્નેહં કફવાતજિત્ ॥
આરુષ્કરં તૌવરકં કષાયં કટુપાકિ તથૈવ ચ ।
ઉષ્ણં કૃમિજ્વરાનાહમેહોદાવર્તનાશનમ્ ।
કુષ્ઠગુલ્મોદરાર્શોઘ્નં કટુપાકિ તથૈવ ચ ॥ (
અઙ્કોલસ્ય ફલં વિસ્રં ગુરુ શ્લેષ્મહરં હિમમ્ ।)
કરઞ્જકિંશુકારિષ્ટફલં જન્તુપ્રમેહનુત્ ॥
રૂક્ષોષ્ણં કટુકં પાકે લઘુ વાતકફાપહમ્ ।
તિક્તમીષદ્વિષહિતં વિડઙ્ગં કૃમિનાશનમ્ ॥
વ્રણ્યમુષ્ણં સરં મેધ્યં દોષઘ્નં શોફકુષ્ઠનુત્ ।
કષાયં દીપનં ચામ્લં ચક્ષુષ્યં ચાભયાફલમ્ ॥
ભેદનં લઘુ રૂક્ષોષ્ણં વૈસ્વર્યં ક્રિમિનાશનમ્ ।
ચક્ષુષ્યં સ્વાદુપાક્યાક્ષં કષાયં કફપિત્તજિત્ ॥
કફપિત્તહરં રૂક્ષં વક્ત્રક્લેદમલાપહમ્ ।
કષાયમીષન્મધુરં કિંચિત્ પૂગફલં સરમ્ ॥
જાતીકોશોઽથ કર્પૂરં જાતીકટુકયોઃ ફલમ્ ।
કક્કોલકં લવઙ્ગં ચ તિક્તં કટુ કફાપહમ્ ॥
લઘુ તૃષ્નાપહં વક્ત્રક્લેદદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્ ।
સતિક્તઃ સુરભિઃ શીતઃ કર્પૂરો લઘુ લેખનઃ ॥
તૃષ્ણાયાં મુખશોષે ચ વૈરસ્યે ચાપિ પૂજિતઃ ।
લતાકસ્તૂરિકા તદ્વચ્છીતા બસ્તિવિશોધની ॥
પ્રિયાલમજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ ।
બૈભીતકો મદકરઃ કફમારુતનાશનઃ ॥
કષાયમધુરો મજ્જા કોલાનાં પિત્તનાશનઃ ।
તૃષ્ણાચ્છર્દ્યનિલઘ્નશ્ચ તદ્વદામલકસ્ય ચ ॥
બીજપૂરકશમ્યાકમજ્જા કોશામ્રસંભવઃ ।
સ્વાદુપાકોઽગ્નિબલકૃત્ સ્નિગ્ધઃ પિત્તાનિલાપહઃ ॥
યસ્ય યસ્ય ફલસ્યેહ વીર્યં ભવતિ યાદૃશમ્ ।
તસ્ય તસ્યૈવ વીર્યેણ મજ્જાનમપિ નિર્દિશેત્ ॥
ફલેષુ પરિપક્વં યદ્ગુણવત્તદુદાહૃતમ્ ।
બિલ્વાદન્યત્ર વિજ્ઞેયમામં તદ્ધિ ગુણોત્તરમ્ ।
ગ્રાહ્યુષ્ણં દીપનં તદ્ધિ કષાયં કટુ તિક્તકમ્ ॥
વ્યાધિતં કૃમિજુષ્ટં ચ પાકાતીતમકાલજમ્ ।
વર્જનીયં ફલં સર્વમપર્યાગતમેવ ચ ॥
શાકાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ । તત્ર પુષ્પફલાલાબુકાલિન્દકપ્રભૃતીનિ ॥
પિત્તઘ્નાન્યનિલં કુર્યુસ્તથા મન્દકફાનિ ચ ।
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ સ્વાદુપાકરસાનિ ચ ॥
પિત્તઘ્નં તેષુ કૂષ્માણ્ડં બાલં મધ્યં કફાવહમ્ ।
શુક્લં લઘૂષ્ણં સક્ષારં દીપનં બસ્તિશોધનમ્ ॥
સર્વદોષહરં હૃદ્યં પથ્યં ચેતોવિકારિણામ્ ।
દૃષ્ટિશુક્રક્ષયકરં કાલિન્દં કફવાતકૃત્ ॥
અલાબુર્ભિન્નવિટ્કા તુ રૂક્ષા ગુર્વ્યતિશીતલા ।
તિક્તાલાબુરહૃદ્યા તુ વામિની વાતપિત્તજિત્ ॥
ત્રપુસૈર્વારુકર્કારુકશીર્ણવૃન્તપ્રભૃતીનિ ॥
સ્વાદુતિત્કરસાન્યાહુઃ કફવાતકરાણિ ચ ।
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ॥
બાલં સુનીલં ત્રપુસં તેષાં પિત્તહરં સ્મૃતમ્ ।
તત્પાણ્ડુ કફકૃજ્જીર્ણમમ્લં વાતકફાપહમ્ ॥
એર્વારુકં સકર્કારુ સંપક્વં કફવાતકૃત્ ।
સક્ષારં મધુરં રુચ્યં દીપનં નાતિપિત્તલમ્ ॥
સક્ષારં મધુરં ચૈવ શીર્ણવૃન્તં કફાપહમ્ ।
ભેદનં દીપનં હૃદ્યમાનાહાષ્ઠીલનુલ્લઘુ ॥
પિપ્પલીમરિચશૃઙ્ગવેરાર્દ્રકહિઙ્ગુજીરકકુસ્તુમ્બુરુજમ્બીરસુમુખસુરસાર્જકભૂસ્તૃણસુગન્ધકકાસમર્દકકાલમાલકુઠેરકક્ષવકખરપુષ્પશિગ્રુમધુશિગ્રુફણિજ્જ્ઞકસર્ષપરાજિકાકુલાહલાવગુત્થગણ્ડીરતિલપર્ણિકાવર્ષાભૂચિત્રકમૂલકલશુનપલાણ્ડુકલાયપ્રભૃતીનિ ॥
કટૂન્યુષ્ણાનિ રુચ્યાનિ વાતશ્લેષ્મહરાણિ ચ ।
કૃતાન્નેષૂપયુજ્યન્તે સંસ્કારાર્થમનેકધા ॥
તેષાં ગુર્વી સ્વાદુશીતા પિપ્પલયાર્દ્રા કફાવહા ।
શુષ્કા કફાનિલઘ્ની સા વૃષ્યા પિત્તાવિરોધિની ॥
સ્વાદુપાક્યાર્દ્રમરિચં ગુરુ શ્લેષ્મપ્રસેકિ ચ ।
કટૂષ્ણં લઘુ તચ્છુષ્કમવૃષ્યં કફવાતજિત્ ॥
નાત્યુષ્ણં નાતિશીતં ચ વીર્યતો મરિચં સિતમ્ ।
ગુણવન્મરિચેભ્યશ્ચ ચક્ષુષ્યં ચ વિશેષતઃ ॥
નાગરં કફવાતઘ્નં વિપાકે મધુરં કટુ ।
વૃષ્યોષ્ણં રોચનં હૃદ્યં સસ્નેહં લઘુ દીપનમ્ ॥
કફાનિલહરં સ્વર્યં વિબન્ધાનાહશૂલનુત્ ।
કટૂષ્ણં રોચનમ્ હૃદ્યં વૃષ્યં ચૈવાર્દ્રકં સ્મૃતમ્ ॥
લઘૂષ્ણં પાચનમ્ હિઙ્ગુ દીપનં કફવાતજિત્ ।
કટુ સ્નિગ્ધં સરં તીક્ષ્ણં શૂલાજીર્ણવિબન્ધનુત્ ॥
તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુકં પાકે રુચ્યં પિત્તાગ્નિવર્ધનમ્ ।
કટુ શ્લેષ્માનિલહરં ગન્ધાઢ્યં જીરકદ્વયમ્ ॥
કારવી કરવી તદ્વદ્વિજ્ઞેયા સોપકુઞ્ચિકા ।
ભક્ષ્યવ્યઞ્જનભોજ્યેષુ વિવિધેષ્વવચારિતા ॥
આર્દ્રા કુસ્તુમ્બરી કુર્યાત્ સ્વાદુસૌગન્ધ્યહૃદ્યતામ્ ।
સા શુષ્કા મધુરા પાકે સ્નિગ્ધા તૃડ્દાહનાશની ॥
દોષઘ્ની કટુકા કિંચિત્ તિક્તા સ્રોતોવિશોધની ।
જમ્બીરઃ પાચનસ્તીક્ષ્ણઃ કૃમિવાતકફાપહઃ ॥
સુરભિર્દીપનો રુચ્યો મુખવૈશદ્યકારકઃ ।
કફાનિલવિષશ્વાસકાસદૌર્ગન્ધ્યનાશનઃ ॥
પિત્તકૃત્ પાર્શ્વશૂલઘ્નઃ સુરસઃ સમુદાહૃતઃ ।
તદ્વત્તુ સુમુખો જ્ઞેયો વિશેષાદ્ગરનાશનઃ ॥
કફઘ્ના લઘવો રૂક્ષાસ્તિક્ષ્ણોષ્ણાઃ પિત્તવર્ધનાઃ ।
કટુપાકરસાશ્ચૈવ સુરસાર્જકભૂસ્તૃણાઃ ॥
મધુરઃ કફવાતઘ્નઃ પાચનઃ કણ્ઠશોધનઃ ।
વિશેષતઃ પિત્તહરઃ સતિક્તઃ કાસમર્દકઃ ॥
કટુઃ સક્ષારમધુરઃ શિગ્રુસ્તિક્તોઽથ પિચ્છિલઃ ।
મધુશિગ્રુઃ સરસ્તિક્તઃ શોફઘ્નો દીપનઃ કટુઃ ॥
વિદાહિ બદ્ધવિણ્મૂત્રં રૂક્ષં તીક્ષ્ણોષ્ણમેવ ચ ।
ત્રિદોષં સાર્ષપં શાકં ગાણ્ડીરં વેગનામ ચ ॥
ચિત્રકસ્તિલપર્ણી ચ કફશોફહરે લઘૂ ।
વર્ષાભૂઃ કફવાતઘ્ની હિતા શોફોદરાર્શસામ્ ॥
કટુતિક્તરસા હૃદ્યા રોચની વહ્નિદીપની ।
સર્વદોષહરા લઘ્વી કણ્ઠ્યા મૂલકપોતિકા ॥
મહત્તદ્ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ તીક્ષ્ણમામં ત્રિદોષકૃત્ ।
તદેવ સ્નેહસિદ્ધં તુ પિત્તનુત્ કફવાતજિત્ ॥
ત્રિદોષશમનં શુષ્કં વિષદોષહરં લઘુ ।
વિષ્ટમ્ભિ વાતલં શાકં શુષ્કમન્યત્ર મૂલકાત્ ॥
પુષ્પં ચ પત્રં ચ ફલં તથૈવ યથોત્તરમ્ તે ગુરવઃ પ્રદિષ્ટાઃ ।
તેષાં તુ પુષ્પં કફપિત્તહન્તૃ ફલં નિહન્યાત્ કફમારુતૌ ચ ॥
સ્નિગ્ધોષ્ણતીક્ષ્ણઃ કટુપિચ્છિલશ્ચ ગુરુઃ સરઃ સ્વાદુરસશ્ચ બલ્યઃ ।
વૃષ્યશ્ચ મેધાસ્વરવર્ણચક્ષુર્ભગ્નાસ્થિસન્ધાનકરો રસોનઃ ॥
હૃદ્રોગજીર્ણજ્વરકુક્ષિશૂલવિબન્ધગુલ્મારુચિકાસશોફાન્ ।
દુર્નામકુષ્ઠાનલસાદજન્તુસમીરણશ્વાસકફાંશ્ચ હન્તિ ॥
નાત્યુષ્ણવીર્યોઽનિલહા કટુશ્ચ તીક્ષ્ણો ગુરુર્નાતિકફાવહશ્ચ ।
બલાવહઃ પિત્તકરોઽથ કિંચિત્ પલાણ્ડુરગ્નિં ચ વિવર્ધયેત્તુ ॥
સ્નિગ્ધો રુચિષ્યઃ સ્થિરધાતુકર્તા બલ્યોઽથ મેધાકફપુષ્ટિદશ્ચ ।
સ્વાદુર્ગુરુઃ શોણિતપિત્તશસ્તઃ સ પિચ્છિલઃ ક્ષીરપલાણ્ડુરુક્તઃ ॥
કલાયશાકં પિત્તઘ્નં કફઘ્નં વાતલં ગુરુ ।
કષાયાનુરસં ચૈવ વિપાકે મધુરં ચ તત્ ॥
ચુચ્ચૂયૂથિકાતરુણીજીવન્તીબિમ્બીતિકાનદી(આ.ન્દી)ભલ્લાતકચ્છગલાન્ત્રીવૃક્ષાદનીફઞ્જીશાલ્મલીશલુવનસ્પતિપ્રસવશણકર્બુદારકોવિદારપ્રભૃતીનિ ॥
કષાયસ્વાદુતિક્તાનિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ।
કફઘ્નાન્યનિલં કુર્યુઃ સંગ્રાહીણિ લઘૂનિ ચ ॥
લઘુઃ પાકે ચ જન્તુઘ્નઃ પિચ્છિલો વ્રણિનાં હિતઃ ।
કષાયમધુરો ગ્રાહી ચુચ્ચૂસ્તેષાં ત્રિદોષહા ॥
ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી સમુદાહૃતા ।
વૃક્ષાદની વાતહરા ફઞ્જી ત્વલ્પબલા મતા ॥
ક્ષીરવૃક્ષોત્પલાદીઅનાં કષાયાઃ પલ્લવાઃ સ્મૃતાઃ ।
શીતાઃ સંગ્રાહિણઃ શસ્તા રક્તપિત્તાતિસારિણામ્ ॥
પુનર્નવાવરુણતર્કાર્યુરુબૂકવત્સાદનીબિલ્વશાકપ્રભૃતીનિ ॥
ઉષ્ણાનિ સ્વાદુતિક્તાનિ વાતપ્રશમનાનિ ચ ।
તેષુ પૌનર્નવં શાકં વિશેષાચ્છોફનાશનમ્ ॥
તણ્ડુલીયકોપોદિકાશ્વબલાચિલ્લીપાલઙ્ક્યાવાસ્તૂકપ્રભૃતીનિ ॥
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ સક્ષારમધુરાણિ ચ ।
મન્દવાતકફાન્યાહૂ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ॥
મધુરો રસપાકાભ્યાં રક્તપિત્તમદાપહઃ ।
તેષાં શીતતમો રૂક્ષસ્તણ્ડુલીયો વિષાપહઃ ॥
સ્વાદુપાકરસા વૃષ્યા વાતપિત્તમદાપહા ।
ઉપોદિકા સરા સ્નિગ્ધા બલ્યા શ્લેષ્મકરી હિમા ॥
કટુર્વિપાકે કૃમિહા મેધાગ્નિબલવર્ધનઃ ।
સક્ષારઃ સર્વદોષઘ્નો વાસ્તૂકો રોચનઃ સરઃ ॥
ચિલ્લી વાસ્તૂકવજ્જ્ઞેયા પાલઙ્ક્યા તણ્ડુલીયવત્ ।
વાતકૃદ્બદ્ધવિણ્મૂત્રા રૂક્ષા પિત્તકફે હિતા ।
શાકમાશ્વબલં રૂક્ષં બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતમ્ ॥
મણ્ડૂકપર્ણીસપ્તલાસુનિષણ્ણકસુર્વચલાપિપ્પલીગુડૂચીગોજિહ્વાકાકમાચીપ્રપુન્નાડાવલ્ગુજસતીનબૃહતીકણ્ટકારિકાફલપટોલવાર્તાકુકારવેલ્લકકટુકિકાકેવુકોરુબૂકપર્પટકકિરાતતિક્તકર્કોટકારિષ્ટકોશાતકીવેત્રકરીરાટરૂષકાર્કપુષ્પીપ્રભૃતીનિ ॥
રક્તપિત્તહરાણ્યાહુર્હૃદ્યાનિ સુલઘૂનિ ચ ।
કુષ્ઠમેહજ્વરશ્વાસકાસારુચિહરાણિ ચ ॥
કષાયા તુ હિતા પિત્તે સ્વાદુપાકરસા હિમા ।
લઘ્વી મણ્ડૂકપર્ણી તુ તદ્વદ્ગોજિહ્વિકા મતા ॥
અવિદાહી ત્રિદોષઘ્નઃ સંગ્રાહી સુનિષણ્ણકઃ ।
અવલ્ગુજઃ કટુઃ પાકે તિક્તઃ પિત્તકફાપહઃ ॥
ઈષત્તિક્તં ત્રિદોષઘ્નં શાકં કટુ સતીનજમ્ ।
નાત્યુષ્ણશીતં કુષ્ઠઘ્નં કાકમાચ્યાસ્તુ તદ્વિધમ્ ॥
કણ્ડુકુષ્ઠકૃમિઘ્નાનિ કફવાતહરાણિ ચ ।
ફલાનિ બૃહતીનાં તુ કટુતિક્તલઘૂનિ ચ ॥
કફપિત્તહરં વ્રણ્યમુષ્ણં તિક્તમવાતલમ્ ।
પટોલં કટુકં પાકે વૃષ્યં રોચનદીપનમ્ ॥
કફવાતહરં તિક્તં રોચનં કટુકં લઘુ ।
વાર્તાકં દીપનં પ્રોક્તં જીર્ણં સક્ષારપિત્તલમ્ ।
તદ્વત્ કર્કોટકં વિદ્યાત્ કારવેલ્લકમેવ ચ ॥
અટરૂષકવેત્રાગ્રગુડૂચીનિમ્બપર્પટાઃ ।
કિરાતતિક્તસહિતાસ્તિક્તાઃ પિત્તકફાપહાઃ ॥
કફાપહં શાકમુક્તં વરુણપ્રપુનાડયોઃ ।
રૂક્ષં લઘુ ચ શીતં ચ વાતપિત્તપ્રકોપણમ્ ॥
દીપનં કાલશાકં તુ ગરદોષહરં કટુ ।
કૌસુમ્ભં મધુરં રૂક્ષમુષ્ણં શ્લેષ્મહરં લઘુ ॥
વાતલં નાલિકાશાકં પિત્તઘ્નં મધુરં ચ તત્ ।
ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્ની સામ્લા વાતકફે હિતા ।
ઉષ્ણા કષાયમધુરા ચાઙ્ગેરી ચાગ્નિદીપની ॥
લોણિકાજાતુકત્રિપર્ણિકાપત્તૂરજીવકસુવર્ચલાડુડુરકકુતુમ્બકકુઠિઞ્જરકુન્તલિકાકુરણ્ટિકાપ્રભૃતયઃ ॥
સ્વાદુપાકરસાઃ શીતાઃ કફઘ્ના નાતિપિત્તલાઃ ।
લવણાનુરસા રૂક્ષાઃ સક્ષારા વાતલાઃ સરાઃ ॥
સ્વાદુતિક્તા કુન્તલિકા કષાયા સકુરણ્ટિકા ।
સંગ્રાહિ શીતલં ચાપિ લઘુ દોષાપહં તથા ।
રાજક્ષવકશાકં તુ શટીશાકં ચ તદ્વિધમ્ ॥
સ્વાદુપાકરસં શાકં દુર્જરં હરિમન્થજમ્ ।
ભેદનં મધુરં રૂક્ષં કાલાયમતિવાતલમ્ ॥
સ્રંસનં કટુકં પાકે લઘુ વાતકફાપહમ્ ।
શોફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ પત્રં પૂતિકરઞ્જજમ્ ॥
તામ્બૂલપત્રં તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુ પિત્તપ્રકોપણમ્ ।
સુગન્ધિ વિશદં તિક્તં સ્વર્યં વાતકફાપહમ્ ॥
સ્રંસનં કટુકં પાકે કષાયં વહ્નિદીપનમ્ ।
વક્ત્રકણ્ડૂમલક્લેદદૌર્ગન્ધ્યાદિવિશોધનમ્ ॥
અથ પુષ્પવર્ગઃ ।
કોવિદારશણશાલ્મલીપુષ્પાણિ મધુરાણિ મધુરવિપાકાનિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ વૃષાગસ્ત્યયોઃ પુષ્પાણિ તિક્તાનિ કટુવિપાકાનિ ક્ષયકાસાપહાનિ ચ ॥
આગસ્ત્યં નાતિશીતોષ્ણં નક્તાન્ધાનાં પ્રશસ્યતે ॥
કરીરમધુશિગ્રુકુસુમાનિ કટુવિપાકાનિ વાતહરાણિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચ ॥
રક્તવૃક્ષસ્ય નિમ્બસ્ય મુષ્કકાર્કાસનસ્ય ચ ।
કફપિત્તહરં પુષ્પં કુષ્ઠઘ્નં કુટજસ્ય ચ ॥
સતિક્તં મધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાપહમ્ ।
મધુરં પિચ્છિલં સ્નિગ્ધં કુમુદં હ્લાદિ શીતલમ્ ।
તસ્માદલ્પાન્તરગુણે વિદ્યાત્ કુવલયોત્પલે ॥
સિન્ધુવારં વિજાનીયાદ્ધિમં પિત્તવિનાશનમ્ ।
માલતીમલ્લિકે તિક્તે સૌરભ્યાત્ પિત્તનાશને ॥
સુગન્ધિ વિશદં હૃદ્યં બાકુલં પાટલાનિ ચ ।
શ્લેષ્મપિત્તવિષઘ્નં તુ નાગં તદ્વચ્ચ કુઙ્કુમમ્ ॥
ચમ્પકં રક્તપિત્તઘ્નં શીતોષ્ણં કફનાશનમ્ ।
કિંશુકં કફપિત્તઘ્નં તદ્વદેવ કુરણ્ટકમ્ ॥
યથાવૃક્ષં વિજાનીયાત્ પુષ્પં વૃક્ષોચિતં તથા ।
મધુશિગ્રુકરીરાણિ કટુશ્લેષ્મહરાણિ ચ ॥
ક્ષવકકુલેવ(આ.ચ)રવંશકરીરપ્રભૃતીનિ કફહરાણિ સૃષ્ટમૂત્રપુરિષાણિ ચ ॥
ક્ષવકં કૃમિલં તેષુ સ્વાદુપાકં સપિચ્છલમ્ ।
વિસ્યન્દિ વાતલં નાતિપિત્તશ્લેષ્મકરં ચ તત્ ॥
વેણોઃ કરીરાઃ કફલા મધુરા રસપાકતઃ ।
વિદાહિનો વાતકરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ ॥
ઉદ્ભિદાનિ પલાલેક્ષુકરીષવેણુક્ષિતિજાનિ । તત્ર પલાલજાતં મધુરં મધુરવિપાકં રૂક્ષં દોષપ્રશમનં ચ ઇક્ષુજં મધુરં કષાયાનુરસં કટુકં શીતલં ચ તદ્વદેવોષ્ણં કારીષં કષાયં વાતકોપનં ચ વેણુજાતં કષાયં વાતકોપનં ચ ભૂમિજં ગુરુ નાતિવાતલં ભૂમિતશ્ચાસ્યાનુરસઃ ॥
પિણ્યાકતિલકલ્કસ્થૂણિકાશુષ્કશાકાણિ સર્વદોષપ્રકોપણાનિ ॥
વિષ્ટમ્ભિનઃ સ્મૃતાઃ સર્વે વટકા વાતકોપનાઃ ।
સિણ્ડાકી વાતલા સાર્દ્રા રુચિષ્યાનલદીપની ॥
વિડ્ભેદિ ગુરુ રૂક્ષં ચ પ્રાયો વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરમ્ ।
સકષાયં ચ સર્વં હિ સ્વાદુ શાકમુદાહૃતમ્ ।
પુષ્પં પત્રં ફલં નાલં કન્દાશ્ચ ગુરવઃ ક્રમાત્ ॥
કર્કશં પરિજીર્ણં ચ કૃમિજુષ્ટમદેશજમ્ ।
વર્જયેત્ પત્રશાકં તદ્યદકાલવિરોહિ ચ ॥
કન્દાનત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ વિદારીકન્દશતાવરીબિસમૃણાલશૃઙ્ગાટકકશેરુકપિણ્ડાલુકમધ્વાલુકહસ્ત્યાલુકકાષ્ઠાલુકશઙ્ખાલુકરક્તાલુકેન્દીવરોત્પલકન્દપ્રભૃતીનિ ॥
રક્તપિત્તહરાણ્યાહુઃ શીતાનિ મધુરાણિ ચ ।
ગુરૂણિ બહુશુક્રાણિ સ્તન્યવૃદ્ધિકરાણિ ચ ॥
મધુરો બૃંહણો વૃષ્યઃ શીતઃ સ્વર્યોઽતિમૂત્રલઃ ।
વિદારીકન્દો બલ્યસ્તુ પિત્તવાતહરશ્ચ સઃ ॥
વાતપિત્તહરી વૃષ્યા સ્વાદુતિક્તા શતાવરી ।
મહતી ચૈવ હૃદ્યા ચ મેધાગ્નિબલવર્ધિની ॥
ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્ની વૃષ્યા શીતા રસાયની ।
કફપિત્તહરાસ્તિક્તાસ્તસ્યા એવાઙ્કુરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
અવિદાહિ બિસં પ્રોક્તં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ ।
વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં વિરસં મારુતાવહમ્ ॥
ગુરૂ વિષ્ટમ્ભિશીતૌ ચ શૃઙ્ગાટ્કકશેરુકૌ ।
પિણ્ડાલુકં કફકરં ગુરુ વાતપ્રકોપણમ્ ॥
સુરેન્દ્રકન્દઃ શ્લેષ્મઘ્નો વિપાકે કટુ પિત્તકૃત્ ।
વેણોઃ કરીરા ગુરવઃ કફમારુતકોપનાઃ ॥
સ્થૂલસૂરણમાણકપ્રભૃતયઃ કન્દા ઈષત્કષાયાઃ કટુકા રૂક્ષા વિષ્ટમ્ભિનો ગુરવઃ કફવાતલાઃ પિત્તહરાશ્ચ ॥
માનકં સ્વાદુ શીતં ચ ગુરુ ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
સ્થૂલકન્દસ્તુ નાત્યુષ્ણઃ સૂરણો ગુદકીલહા ॥
કુમુદોત્પલપદ્માનાં કન્દા મારુતકોપનાઃ ।
કષાયાઃ પિત્તશમના વિપાકે મધુરા હિમાઃ ॥
વરાહકન્દઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ કટુકો રસપાકતઃ ।
મેહકુષ્ઠકૃમિહરો બલ્યો વૃષ્યો રસાયનઃ ॥
તાલનારિકેલખર્જૂરપ્રભૃતીનાં મસ્તકમજ્જાનઃ ॥
સ્વાદુપાકરસાનાહૂ રક્તપિત્તહરાંસ્તથા ।
શુક્રલાનનિલઘ્નાંશ્ચ કફવૃદ્ધિકરાનપિ ॥
બાલં હ્યનાર્તવં જીર્ણં વ્યાધિતં ક્રિમિભક્ષિતમ્ ।
કન્દં વિવર્જયેત્ સર્વં યો વા સમ્યઙ્ન રોહતિ ॥
(આ.અથ લવણાનિ) સૈન્ધવસામુદ્રવિડસૌવર્ચલરોમકૌદ્ભિદપ્રભૃતીનિ લવણાનિ યથોત્તરમુષ્ણાનિ વાતહરાણિ કફપિત્તકરાણિ યથાપૂર્વં સ્નિગ્ધાનિ સ્વાદૂનિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચેતિ ॥
ચક્ષુષ્યં સૈન્ધવં હૃદ્યં રુચ્યં લઘ્વગ્નિદીપનમ્ ।
સ્નિગ્ધં સમધુરં વૃષ્યં શીતં દોષઘ્નમુત્તમમ્ ॥
સામુદ્રં મધુરં પાકે નાત્યુષ્ણમવિદાહિ ચ ।
ભેદનં સ્નિગ્ધમીષચ્ચ શૂલઘ્નં નાતિપિત્તલમ્ ॥
સક્ષારં દીપનં સૂક્ષ્મં શૂલહૃદ્રોગનાશનમ્ ।
રોચનં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ વિડં વાતાનુલોમનમ્ ॥
લઘુ સૌવર્ચલં પાકે વીર્યોષ્ણં વિશદં કટુ ।
ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નં હૃદ્યં સુરભિ રોચનમ્ ॥
રોમકં તીક્ષ્ણમત્યુષ્ણં વ્યવાયિ કટુપાકિ ચ ।
વાતઘ્નં લઘુ વિસ્યન્દિ સૂક્ષ્મં વિડ્ભેદિ મૂત્રલમ્ ॥
લઘુ તીક્ષ્ણોષ્ણમુત્ક્લેદિ સૂક્ષ્મં વાતાનુલોમનમ્ ।
સતિક્તં કટુ સક્ષારં વિદ્યાલ્લવણમૌદ્ભિદમ્ ॥
કફવાતક્રિમિહરં લેખનં પિત્તકોપનમ્ ।
દીપનં પાચનં ભેદિ લવણં ગુટિકાહ્વયમ્ ॥
ઊષસૂતં વાલુકૈલં શૈલમૂલાકરોદ્ભવમ્ ।
લવણં કટુકં છેદિ વિહિતં કટુ ચોચ્યતે ॥
યવક્ષારસ્વર્જિકાક્ષારોષક્ષારપાકિમટઙ્કણક્ષારપ્રભૃતયઃ ।
ગુલ્માર્શોગ્રહણીદોષપ્રતિશ્યાયવિનાશનાઃ ।
ક્ષારાસ્તુ પાચનાઃ સર્વે રક્તપિત્તકરાઃ સરાઃ ॥
જ્ઞેયૌ વહ્નિસમૌ ક્ષારૌ સ્વર્જિકાયાવશૂકજૌ ।
શુક્રશ્લેષ્મવિબન્ધાર્શોગુલ્મપ્લીહવિનાશનૌ ॥
ઉષ્ણોઽનિલઘ્નઃ પ્રક્લેદી ચોષક્ષારો બલાપહઃ ।
મેદોઘ્નઃ પાકિમઃ ક્ષારસ્તેષાં બસ્તિવિશોધનઃ ॥
વિરૂક્ષણોઽનિલકરઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ પિત્તદૂષણઃ ।
અગ્નિદીપ્તિકરસ્તીક્ષ્ણષ્ટઙ્કણઃ ક્ષાર ઉચ્યતે ॥
સુવર્ણં સ્વાદુ હૃદ્યં ચ બૃંહણીયં રસાયનમ્ ।
દોષત્રયાપહં શીતં ચક્ષુષ્યં વિષસૂદનમ્ ॥
રૂપ્યમમ્લં સરં શીતં સસ્નેહં પિત્તવાતનુત્ ।
તામ્રં કષાયં મધુરં લેખનં શીતલં સરમ્ ॥
સતિક્તં લેખનં કાંસ્યં ચક્ષુષ્યં કફવાતજિત્ ।
વાતકૃચ્છીતલં લોહં તૃષ્ણાપિત્તકફાપહમ્ ॥
કટુ ક્રિમિઘ્નં લવણં ત્રપુસીસં વિલેખનમ્ ।
મુક્તાવિદ્રુમવજ્રેન્દ્રવૈદૂરયસ્ફટિકાદયઃ ॥
ચક્ષુષ્યા મણયઃ શીતા લેખના વિષસૂદનાઃ ।
પવિત્રા ધારણીયાશ્ચ પાપ્માલક્ષ્મીમલાપહાઃ ॥
ધાન્યેષુ માંસેષુ ફલેષુ ચૈવ શાકેષુ ચાનુક્તમિહાપ્રમેયાત્ ।
આસ્વાદતો ભૂતગુણૈશ્ચ મત્વા તદાદિશેદ્દૃવ્યમનલ્પબુદ્ધિઃ ॥
ષષ્ટિકા યવગોધૂમા લોહિતા યે ચ શાલયઃ ।
મુદ્ગાઢકીમસૂરાશ્ચ ધન્યેષુ પ્રવરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
લાવતિત્તિરિસારઙ્ગકુરઙ્ગૈણકપિઞ્જલાઃ ।
મયૂરવર્મિકૂર્માશ્ચ શ્રેષ્ઠા માંસગણેષ્વિહ ॥
દાઢિમામલકં દ્રાક્ષા ખર્જૂરં સપરૂષકમ્ ।
રાજાદનં માતુલુઙ્ગં ફલવર્ગે પ્રશસ્યતે ॥
સતીનો વાસ્તુકશ્ચુચ્ચૂચિલ્લીમૂલકપોતિકાઃ ।
મણ્ડૂકપર્ણી જીવન્તી શાકવર્ગે પ્રશસ્યતે ॥
ગવ્યં ક્ષીરં ઘૃતં શ્રેષ્ઠં સૈન્ધવં લવણેષુ ચ ।
ધાત્રીદાડિમમમ્લેષુ પિપ્પલી નાગરં કટૌ ॥
તિત્કે પટોલવાર્તાકે મધુરે ઘૃતમુચ્યતે ।
ક્ષૌદ્રં પૂગફલં શ્રેષ્ઠં કષાયે સપરૂષકમ્ ॥
શર્કરેક્ષુવિકારેષુ પાને મધ્વાસવૌ તથા ।
પરિસંવત્સરં ધાન્યં માંસં વયસિ મધ્યમે ॥
અપર્યુષિતમન્નં તુ સંસ્કૃતં માત્રયા શુભમ્ ।
ફલં પર્યાગતં શાકમશુષ્કં તરુણં નવમ્ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કૃતાન્નગુણવિસ્તરમ્ ॥
લાજમણ્ડો વિશુદ્ધાનાં પથ્યઃ પાચનદીપનઃ ।
વાતાનુલોમનો હૃદ્યઃ પિપ્પલીનાગરાયુતઃ ॥
સ્વેદાગ્નિજનની લઘ્વી દીપની બસ્તિશોધની ।
ક્ષુત્તૃટ્શ્રમગ્લાનિહરી પેયા વાતાનુલોમની ॥
વિલેપી તર્પણી હૃદ્યા ગ્રાહિણી બલવર્ધની ।
પથ્યા સ્વાદુરસા લઘ્વી દીપની ક્ષુત્તૃષાપહા ॥
હૃદ્યા સન્તર્પણી વૃષ્યા બૃંહણી બલવર્ધની ।
શાકમાંસફલૈર્યુક્તા વિલેપ્યમ્લા ચ દુર્જરા ॥
સિક્થૈર્વિરહિતો મણ્ડઃ પેયા સિક્થસમન્વિતા ।
વિલેપી બહુસિક્થા સ્યાદ્યવાગૂર્વિરલદ્રવા ॥
વિષ્ટમ્ભી પાયસો બલ્યો મેદઃકફકરો ગુરુઃ ।
કફપિત્તકરી બલ્યા કૃશરાનિલનાશની ॥
ધૌતસ્તુ વિમલઃ શુદ્ધો મનોજ્ઞઃ સુરભિઃ સમઃ ।
સ્વિન્નઃ સુપ્રસ્રુતસ્તૂષ્ણો વિશદસ્ત્વોદનો લઘુઃ ॥
અધૌતોઽપ્રસ્રુતોઽસ્વિન્નઃ શીતશ્ચાપ્યોદનો ગુરુઃ ।
લઘુઃ સુગન્ધિઃ કફહા વિજ્ઞેયો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ ॥
સ્નેહૈર્માંસૈઃ ફલૈઃ કન્દૈર્વૈદલામ્લૈશ્ચ સંયુતાઃ ।
ગુરુવો બૃંહણા બલ્યા યે ચ ક્ષીરોપસાધિતાઃ ॥
સુસ્વિન્નો નિસ્તુષો ભૃષ્ટ ઈષત્સૂપો લઘુર્હિતઃ ।
સ્વિન્નં નિષ્પીડિતં શાકં હિતં સ્યાત્ સ્નેહસંસ્કૃતમ્ ॥
અસ્વિન્નં સ્નેહરહિતમપીડિતમતોઽન્યથા ।
માંસં સ્વભાવતો વૃષ્યં સ્નેહનં બલવર્ધનમ્ ॥
સ્નેહગોરસધાન્યામ્લફલામ્લકટુકૈઃ સહ ।
સિદ્ધં માંસં હિતં બલ્યં રોચનં બૃંહણં ગુરુ ॥
તદેવ ગોરસાદાનં સુરભિદ્રવ્યસંસ્કૃતમ્ ।
વિદ્યાત્પિત્તકફોદ્રેકિ બલમાંસાગ્નિવર્ધનમ્ ॥
પરિશુષ્કં સ્થિરં સ્નિગ્ધં હર્ષણં પ્રીણનં ગુરુ ।
રોચનં બલમેધાગ્નિમાંસૌજઃશુક્રવર્ધનમ્ ॥
તદેવોલ્લુપ્તપિષ્ટત્વાદુલ્લુપ્તમિતિ પાચકાઃ ।
પરિશુષ્કગુણૈર્યુક્તં વહ્નૌ પક્વમતો લઘુ ॥
તદેવ શૂલિકાપ્રોતમઙ્ગારપરિપાચિતમ્ ।
જ્ઞેયં ગુરુતરં કિંચિત્ પ્રદિગ્ધં ગુરુપાકતઃ ॥
ઉલ્લુપ્તં ભર્જિતં પિષ્ટં પ્રતપ્તં કન્દુપાચિતમ્ ।
પરિશુષ્કં પ્રદિગ્ધં ચ શૂલ્યં યચ્ચાન્યદીદૃશમ્ ॥
માંસં યત્તૈલસિદ્ધં તદ્વીર્યોષ્ણં પિત્તકૃદ્ગુરુ ।
લઘ્વગ્નિદીપનં હૃદ્યં રુચ્યં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્ ॥
અનુષ્ણવીર્યં પિત્તઘ્નં મનોજ્ઞં ઘૃતસાધિતમ્ ।
પ્રીણનઃ પ્રાણજનનઃ શ્વાસકાસક્ષયાપહઃ ॥
વાતપિત્તશ્રમહરો હૃદ્યો માંસરસઃ સ્મૃતઃ ।
સ્મૃત્યોજઃસ્વરહીનાનાં જ્વરક્ષીણક્ષતોરસામ્ ॥
ભગ્નવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં કૃશાનામલ્પરેતસામ્ ।
આપ્યાયનઃ સંહનનઃ શુક્રદો બલવર્ધનઃ ॥
સ દાડિમયુતો વૃષ્યઃ સંસ્કૃતો દોષનાશનઃ ।
પ્રીણનઃ સર્વભૂતાનાં વિશેષાન્મુખશોષિણામ્ ॥
ક્ષુત્તૃષ્ણાપહરઃ શ્રેષ્ઠઃ સૌરાવઃ સ્વાદુશીતલઃ ।
યન્માંસમુદ્ધૃતરસં ન તત્ પુષ્ટિબલાવહમ્ ॥
વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં વિરસં મારુતાવહમ્ ।
દીપ્તાગ્નીનાં સદા પથ્યઃ ખાનિષ્કસ્તુ પરં ગુરુઃ ॥
માંસં નિરસ્થિ સુસ્વિન્નં પુનર્દૃષદિ પેષિતમ્ ।
પિપ્પલીશુણ્ઠિમરિચગુડસર્પિઃસમન્વિતમ્ ॥
ઐકધ્યં પાચયેત્સમ્યગ્વેસવાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
વેસવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલ્યો વાતરુજાપહઃ ॥
કફઘ્નો દીપનો હૃદ્યઃ શુદ્ધાનાં વ્રણિનામપિ ।
જ્ઞેયઃ પથ્યતમશ્ચૈવ મુદ્ગયૂષઃ કૃતાકૃતઃ ॥
સ તુ દાડિમમૃદ્વીકાયુક્તઃ સ્યાદ્રાગખાડવઃ ।
રિચિષ્યો લઘુપાકશ્ચ દોષાણાં ચાવિરોધકૃત્ ॥
મસૂરમુદ્ગગોધૂમકુલત્થલવણૈઃ કૃતઃ ।
કફપિત્તાવિરોધી સ્યાદ્વાતવ્યાદૌ ચ શસ્યતે ॥
મૃદ્વીકાદાડિમૈર્યુક્તઃ સ ચાપ્યુક્તોઽનિલાર્દિતે ।
રોચનો દીપનો હૃદ્યો લઘુપાક્યુપદિશ્યતે ॥
પટોલનિમ્બયૂષૌ તુ કફમેદોવિશોષિણૌ ।
પિત્તઘ્નૌ દીપનૌ હૃદ્યૌ કૃમિકુષ્ઠજ્વરાપહૌ ॥
શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયપ્રસેકારોચકજ્વરાન્ ।
હન્તિ મૂલકયૂષસ્તુ કફમેદોગલામયાન્ ।
કુલત્થયૂષોઽનિલહા શ્વાસપીનસનાશનઃ ॥
તૂણીપ્રતૂણીકાસાર્શોગુલ્મોદાવર્તનાશનઃ ।
દાડિમામલકૈર્યૂષો હૃદ્યઃ સંશમનો લઘુઃ ॥
પ્રાણાગ્નિજનનો મૂર્ચ્છામેદોઘ્નઃ પિત્તવાતજિત્ ।
મુદ્ગામલકયૂષસ્તુ ગ્રાહી પિત્તકફે હિતઃ ॥
યવકોલકુલત્થાનાં યૂષઃ કણ્ઠ્યોઽનિલાપહઃ ।
સર્વધાન્યકૃતસ્તદ્વદ્બૃંહણઃ પ્રાણવર્ધનઃ ॥
ખડકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ તથા વાતકફે હિતૌ ।
બલ્યઃ કફાનિલૌ હન્તિ દાડિમામ્લોઽગ્નિદીપનઃ ॥
દધ્યમ્લઃ કફકૃદ્બલ્યઃ સ્નિગ્ધો વાતહરો ગુરુઃ ।
તક્રામ્લઃ પિત્તકૃત્ પ્રોક્તો વિષરક્તપ્રદૂષણઃ ॥
ખડાઃ ખડયવાગ્વશ્ચ ષા(આ.ખા)ડવાઃ પાનકાનિ ચ ।
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ ક્રિયન્તે વૈદ્યવાક્યતઃ ॥
અસ્નેહલવણં સર્વમકૃતં કટુકૈર્વિના ।
વિજ્ઞેયં લવણસ્નેહકટુકૈઃ સંયુતં કૃતમ્ ॥
અથ ગોરસધાન્યામ્લફલામ્લૈરન્વિતં ચ યત્ ।
યથોત્તરં લઘુ હિતં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં રસમ્ ॥
દધિમસ્ત્વમ્લસિદ્ધસ્તુ યૂષઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ ।
તિલપિણ્યાકવિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકમ્ ॥
સિણ્ડાકી ચ ગુરૂણિ સ્યુઃ કફપિત્તકરાણિ ચ ।
તદ્વચ્ચ વટકાન્યાહુર્વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ ॥
લઘવો બૃંહણા વૃષ્યા હૃદ્યા રોચનદીપનાઃ ।
તૃષ્ણામૂર્ચ્છાભ્રમચ્છર્દિશ્રમઘ્ના રાગષાડવાઃ ॥
રસાલા બૃંહણી બલ્યા સ્નિગ્ધા વૃષ્યા ચ રોચની ।
સ્નેહનં ગુડસંયુક્તં હૃદ્યં દધ્યનિલાપહમ્ ॥
સક્તવઃ સર્પિષાભ્યક્તાઃ શીતવારિપરિપ્લુતાઃ ।
નાતિદ્રવા નાતિસાન્દ્રા મન્થ ઇત્યુપદિશ્યતે ॥
મન્થઃ સદ્યોબલકરઃ પિપાસાશ્રમનાશનઃ ।
સામ્લસ્નેહગુડો મૂત્રકૃચ્છ્રોદાવર્તનાશનઃ ॥
શર્કરેક્ષુરસદ્રાક્ષાયુક્તઃ પિત્તવિકારનુત્ ।
દ્રાક્ષામધૂકસંયુક્તઃ કફરોગનિબર્હણઃ ॥
વર્ગત્રયેણોપહિતો મલદોષાનુલોમનઃ ।
ગૌડમમ્લમનમ્લં વા પાનકં ગુરુ મૂત્રલમ્ ॥
તદેવ ખણ્ડમૃદ્વીકાશર્કરાસહિતં પુનઃ ।
સામ્લં સતીક્ષ્ણં સહિમં પાનકં સ્યાન્નિરત્યયમ્ ॥
માર્દ્વીકં તુ શ્રમહરં મૂર્ચ્છાદાહતૃષાપહમ્ ।
પરૂષકાણાં કોલાનાં હૃદ્યં વિષ્ટમ્ભિ પાનકમ્ ॥
દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારં જ્ઞાત્વા માત્રાં ચ સર્વતઃ ।
પાનકાનાં યથાયોગં ગુરુલાઘવમાદિશેત્ ॥
વક્ષ્યામ્યતઃ પરં ભક્ષ્યાન્ રસવીર્યવિપાકતઃ ॥
ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરકૃતા બલ્યા વૃષ્યા હૃદ્યાઃ સુગન્ધિનઃ ।
અદાહિનઃ પુષ્ટિકરા દીપનાઃ પિત્તનાશનાઃ ॥
તેષાં પ્રાણકરા હૃદ્યા ઘૃતપૂરાઃ કફાવહાઃ ।
વાતપિત્તહરા વૃષ્યા ગુરવો રક્તમાંસલાઃ ॥
બૃંહણા ગૌડિકા ભક્ષ્યા ગુરવોઽનિલનાશનાઃ ।
અદાહિનઃ પિત્તહરાઃ શુક્રલાઃ કફવર્ધનાઃ ॥
મધુમસ્તકસંયાવાઃ પૂપા યે તે વિશેષતઃ ।
ગુરવો બૃંહણાશ્ચૈવ મોદકાસ્તુ સુદુર્જરાઃ ॥
રોચનો દીપનઃ સ્વર્યઃ પિત્તઘ્નઃ પવનાપહઃ ।
ગુરુર્મૃષ્ટતમશ્ચૈવ સટ્ટકઃ પ્રાણવર્ધનઃ ॥
હૃદ્યઃ સુગન્ધિર્મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ કફકરો ગુરુઃ ।
વાતાપહસ્તૃપ્તિકરો બલ્યો વિષ્યન્દનઃ સ્મૃતઃ ॥
બૃંહણા વાતપિત્તઘ્ના ભક્ષ્યા બલ્યાસ્તુ સામિતાઃ ।
હૃદ્યાઃ પથ્યતમાસ્તેષાં લઘવઃ ફેનકાદયઃ ॥
મુદ્ગાદિવેસવારાણાં પૂર્ણા વિષ્ટમ્ભિનો મતાઃ ।
વેસવારૈઃ સપિશિતૈઃ સંપૂર્ણા ગુરુબૃંહણાઃ ॥
પાલલાઃ શ્લેષ્મજનનાઃ શષ્કુલ્યઃ કફપિત્તલાઃ ।
વીર્યોષ્ણાઃ પૈષ્ટિકા ભક્ષ્યાઃ કફપિત્તપ્રકોપણાઃ ॥
વિદાહિનો નાતિબલા ગુરવશ્ચ વિશેષતઃ ।
વૈદલા લઘવો ભક્ષ્યાઃ કષાયાઃ સૃષ્તમારુતાઃ ॥
વિષ્ટમ્ભિનઃ પિત્તસમાઃ શ્લેષ્મઘ્ના ભિન્નવર્ચસઃ ।
બલ્યા વૃષ્યાસ્તુ ગુરવો વિજ્ઞેયા માષસાધિતાઃ ॥
કૂર્ચિકાવિકૃતા ભક્ષ્યા ગુરવો નાતિપિત્તલાઃ ।
વિરૂઢકકૃતા ભક્ષ્યા ગુરવોઽનિલપિત્તલાઃ ॥
વિદાહોત્ક્લેશજનના રૂક્ષા દૃષ્ટિપ્રદૂષણાઃ ।
હૃદ્યાઃ સુગન્ધિનો ભક્ષ્યા લઘવો ઘૃતપાચિતાઃ ॥
વાતપિત્તહરા બલ્યા વર્ણદૃષ્ટિપ્રસાદનાઃ ।
વિદાહિનસ્તૈલકૃતા ગુરવઃ કટુપાકિનઃ ॥
ઉષ્ણા મારુતદૃષ્ટિઘ્નાઃ પિત્તલાસ્ત્વક્પ્રદૂષણાઃ ।
ફલમાંસેક્ષુવિકૃતિતિલમાષોપસંસ્કૃતાઃ ॥
ભક્ષ્યા બલ્યાશ્ચ ગુરવો બૃંહણા હૃદયપ્રિયાઃ ।
કપાલાઙ્ગારપક્વાસ્તુ લઘવો વાતકોપનાઃ ॥
સુપક્વાસ્તનવશ્ચૈવ ભૂયિષ્ઠં લઘવો મતાઃ ।
સકિલાટાદયો ભક્ષ્યા ગુરવઃ કફવર્ધનાઃ ॥
કુલ્માષા વાતલા રૂક્ષા ગુરવો ભિન્નવર્ચસઃ ।
ઉદાવર્તહરો વાટ્યઃ કાસપીનસમેહનુત્ ।
ધાનોલુમ્બાસ્તુ લઘવઃ કફમેદોવિશોષણાઃ ॥
શક્તવો બૃંહણા વૃષ્યાસ્તૃષ્ણાપિત્તકફાપહાઃ ।
પીતાઃ સદ્યોબલકરા ભેદિનઃ પવનાપહાઃ ॥
ગુર્વી પિણ્ડી ખરાત્યર્થં લઘ્વી સૈવ વિપર્યયાત્ ।
શક્તૂનામાશુ જીર્યેત મૃદુત્વાદવલેહિકા ॥
લાજાશ્છર્દ્યતિસારઘ્ના દીપનાઃ કફનાશનાઃ ।
બલ્યાઃ કષાયમધુરા લઘવસ્તૃણમલાપહાઃ ॥
તૃટ્છર્દિદાહઘર્માર્તિનુદસ્તત્સક્તવો મતાઃ ।
રક્તપિત્તહરાશ્ચૈવ દાહજ્વરવિનાશનાઃ ॥
પૃથુકા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા બૃંહણાઃ કફવર્ધનાઃ ।
બલ્યાઃ સક્ષીરભાવાત્તુ વાતઘ્ના ભિન્નવર્ચસઃ ॥
સંધાનકૃત્પિષ્ટમામં તાણ્ડુલં કૃમિમેહનુત્ ।
સુદુર્જરઃ સ્વાદુરસો બૃંહણસ્તણ્ડુલો નવઃ ।
સન્ધાનકૃન્મેહહરઃ પુરાણસ્તન્ડુલઃ સ્મૃતઃ ॥
દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારવિકારાન્ સમવેક્ષ્ય તુ ।
યથાકારણમાસાદ્ય ભોક્ત્ણ્ણાં છન્દતોઽપિ વા ।
અનેકદ્રવ્યયોનિત્વાચ્છાસ્ત્રતસ્તાન્ વિનિર્દિશેત્ ॥
અતઃ સર્વાનુપાનાન્યુપદેક્ષ્યામઃ ।
અમ્લેન કેચિદ્વિહતા મનુષ્યા માધુર્યયોગે પ્રણયીભવન્તિ ।
તથામ્લયોગે મધુરેણ તૃપ્તાસ્તેષાં યથેષ્ટં પ્રવદન્તિ પથ્યમ્ ॥
શીતોષ્ણતોયાસવમદ્યયૂષફલામ્લધાન્યામ્લપયોરસાનામ્ ।
યસ્યાનુપાનં તુ હિતં ભવેદ્યત્તસ્મૈ પ્રદેયં ત્વિહ માત્રયા તત્ ॥
વ્યાધિં ચ કાલં ચ વિભાવ્ય ધીરૈર્દ્રવ્યાણિ ભોજ્યાનિ ચ તાનિ તાનિ ।
સર્વાનુપાનેષુ વરં વદન્તિ મેધ્યં યદમ્ભઃ શુચિભાજનસ્થમ્ ॥
લોકસ્ય જન્મપ્રભૃતિ પ્રશસ્તં તોયાત્મકાઃ સર્વરસાશ્ચ દૃષ્ટાઃ ।
સઙ્ક્ષેપ એષોઽભિહિતોઽનુપાનેષ્વતઃ પરં વિસ્તરતોઽભિધાસ્યે ॥
ઉષ્ણોદકાનુપાનં તુ સ્નેહાનામથ શસ્યતે ।
ઋતે ભલ્લાતકસ્નેહાત્ સ્નેહાત્તૌવરકાત્તથા ॥
અનુપાનં વદન્ત્યેકે તૈલે યૂષામ્લકાઞ્જિકમ્ ।
શીતોદકં માક્ષિકસ્ય પિષ્ટાન્નસ્ય ચ સર્વશઃ ॥
દધિપાયસમદ્યાર્તિવિષજુષ્ટે તથૈવ ચ ।
કેચિત્ પિષ્ટમયસ્યાહુરનુપાનં સુખોદકમ્ ॥
પયો માંસરસો વાપિ શાલિમુદ્ગાદિભોજિનામ્ ।
યુદ્ધાધ્વાતપસન્તાપવિષમદ્યરુજાસુ ચ ॥
માષાદેરનુપાનં તુ ધાન્યામ્લં દધિમસ્તુ વા ।
મદ્યં મદ્યોચિતાનાં તુ સર્વમાંસેષુ પૂજિતમ્ ॥
અમદ્યપાનામુદકં ફલામ્લં વા પ્રશસ્યતે ।
ક્ષીરં ઘર્માધ્વભાષ્યસ્ત્રીક્લાન્તાનામમૃતોપમમ્ ॥
સુરા કૃશાનાં સ્થૂલાનામનુપાનં મધૂદકમ્ ।
નિરામયાનાં ચિત્રં તુ ભુ(આ.ભ)ક્તમધ્યે પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સ્નિગ્ધોષ્ણં મારુતે પથ્યં કફે રૂક્ષોષ્ણમિષ્યતે ।
અનુપાનં હિતં ચાપિ પિત્તે મધુરશીતલમ્ ॥
હિતં શોણિતપિત્તિભ્યઃ ક્ષીરમિક્ષુરસસ્તથા ।
અર્કશેલુશિરીષાણામાસવાસ્તુ વિષાર્તિષુ ॥
અતઃ પરં તુ વર્ગાણામનુપાનં પૃઠક્ પૃથક્ ।
પ્રવક્ષ્યામ્યાનુપૂર્વ્યેણ સર્વેષામેવ મે શૃણુ ॥
તત્ર પૂર્વશસ્યજાતીનાં બદરામ્લં વૈદલાનાં ધાન્યામ્લં જઙ્ઘાલાનાં ધન્વજાનાં ચ પિપ્પલ્યાસવઃ વિષ્કિરાણાં કોલબદરાસવઃ પ્રતુદાનાં ક્ષીરવૃક્ષાસવઃ ગુહાશયાનાં ખર્જૂરનાલિકેરાસવઃ પ્રસહાનામશ્વગન્ધાસવઃ પર્ણમૃગાણાં કૃષ્ણગન્ધાસવઃ બિલેશયાનાં ફલસારાસવઃ એકશફાનાં ત્રિફલાસવઃ અનેકશફાનાં ખદિરાસવઃ કૂલચરાણાં શૃઙ્ગાટકકશેરુકાસવઃ કોશવાસિનાં પાદિનાં ચ સ એવ પ્લવાનામિક્ષુરસાસવઃ નાદેયાનાં મત્સ્યાનાં મૃણાલાસવઃ સામુદ્રાણાં તુ માતુલુઙ્ગાસવઃ અમ્લાનાં ફલાનાં પદ્મોત્પલકન્દાસવઃ કષાયાણાં દાડિમવેત્રાસવઃ મધુરાણાં ત્રિકટુકયુક્તઃ ખણ્ડાસવઃ તાલફલાદીનાં ધન્યામ્લં કટુકાનાં દૂર્વાનલવેત્રાસવઃ પિપ્પલ્યાદીનાં શ્વદંષ્ટ્રાવસુકાસવઃ કૂષ્માણ્ડાદીનાં દાર્વીકરીરાસવઃ ચુચ્ચુપ્રભૃતીનાં લોધ્રાસવઃ જીવન્ત્યાદીનાં ત્રિફલાસવઃ કુસુમ્ભશાકસ્ય સ એવ મણ્ડૂકપર્ણ્યાદીનાં મહાપઞ્ચમૂલાસવઃ તાલમસ્તકાદીનામમ્લફલાસવઃ સૈન્ધવાદીનાં સુરાસવ આરનાલં ચ તોયં વા સર્વત્રેતિ ॥
ભવન્તિ ચાત્ર ।
સર્વેષામનુપાનાનાં માહેન્દ્રં તોયમુત્તમમ્ ।
સાત્મ્યં વા યસ્ય યત્તોયં તત્તસ્મૈ હિતમુચ્યતે ॥
ઉષ્ણં વાતે કફે તોયં પિત્તે રક્તે ચ શીતલમ્ ।
દોષવદ્ગુરુ વા ભુક્તમતિમાત્રમથાપિ વા ॥
યથોક્તેનાનુપાનેન સુખમન્નં પ્રજીર્યતિ ।
રોચનમ્ બૃંહણં વૃષ્યં દોષસંઘાતભેદનમ્ ॥
તર્પણં માર્દવકરં શ્રમક્લમહરં સુખમ્ ।
દીપનં દોષશમનં પિપાસાચ્છેદનં પરમ્ ॥
બલ્યં વર્ણકરં સમ્યગનુપાનં સદોચ્યતે ।
તદાદૌ કર્શયેત્પીતં સ્થાપયેન્મધ્યસેવિતમ્ ॥
પશ્ચાત્પીતં બૃંહયતિ તસ્માદ્વીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્ ।
સ્થિરતાં ગતમક્લિન્નમન્નમદ્રવપાયિનામ્ ॥
ભવત્યાબાધજનનમનુપાનમતઃ પિબેત્ ।
ન પિબેચ્છ્વાસકાસાર્તો રોગે ચાપ્યૂર્ધ્વજત્રુગે ॥
ક્ષતોરસ્કઃ પ્રસેકી ચ યસ્ય ચોપહતઃ સ્વરઃ ।
પીત્વાધ્વભાષ્યાધ્યયનગેયસ્વપ્નાન્ન શીલયેત્ ॥
પ્રદૂષ્યામાશયં તદ્ધિ તસ્ય કણ્ઠોરસિ સ્થિતમ્ ।
સ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાઞ્જનયેદ્બહૂન્ ॥
ગુરુલાઘવચિન્તેયં સ્વભાવં નાતિવર્તતે ।
તથા સંસ્કારમાત્રાન્નકાલાંશ્ચાપ્યુત્તરોત્તરમ્ ॥
મન્દકર્માનલારોગ્યાઃ સુકુમારાઃ સુખોચિતાઃ ।
જન્તવો યે તુ તેષાં હિ ચિન્તેયં પરિકીર્ત્યતે ॥
બલિનઃ ખરભક્ષ્યા યે યે ચ દીપ્તાગ્નયો નરાઃ ।
કર્મનિત્યાશ્ચ યે તેષાં નાવશ્યં પરિકીર્ત્યતે ॥
અથાહારવિધિં વત્સ વિસ્તરેણાખિલં શૃણુ ।
આપ્તાસ્થિ(આ.ન્વિ)તમસંકીર્ણં શુચિ કાર્યં મહાનસમ્ ॥
તત્રાપ્તૈર્ગુણસંપન્નમન્નં ભક્ષ્યં સુસંસ્કૃતમ્ ।
શુચૌ દેશે સુસંગુપ્તં સમુપસ્થાપયેદ્ભિષક્ ॥
વિષઘ્નૈરગદૈઃ સ્પૃષ્ટં પ્રોક્ષિતં વ્યજનોદકૈઃ ।
સિદ્ધૈર્મન્ત્રૈર્હતવિષં સિદ્ધમન્નં નિવેદયેત્ ॥
વક્ષ્યામ્યતઃ પરં કૃત્સ્નામાહારસ્યોપકલ્પનામ્ ।
ઘૃતં કાર્ષ્ણાયસે દેયં પેયા દેયા તુ રાજતે ॥
ફલાનિ સર્વભક્ષ્યાંશ્ચ પ્રદદ્યાદ્વૈ દલેષુ ચ ।
પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધાનિ સૌવર્ણેષુ પ્રકલ્પયેત્ ॥
પ્રદ્રવાણિ રસાંશ્ચૈવ રાજતેષૂપહારયેત્ ।
કટ્વરાણિ ખડાંશ્ચૈવ સર્વાન્ શૈલેષુ દાપયેત્ ॥
દદ્યાત્તામ્રમયે પાત્રે સુશીતં સુશૃતં પયઃ ।
પાનીયં પાનકં મદ્યં મૃન્મયેષુ પ્રદાપયેત્ ॥
કાચસ્ફટિકપાત્રેષુ શીતલેષુ શુભેષુ ચ ।
દદ્યાદ્વૈદૂર્યચિત્રેષુ{ઓ.પાત્રેષુ} રાગષાડવસટ્ટકાન્ ॥
પુરસ્તાદ્વિમલે પાત્રે સુવિસ્તીર્ણે મનોરમે ।
સૂદઃ સૂપૌદનં દદ્યાત્ પ્રદેહાંશ્ચ સુસંસ્કૃતાન્ ॥
ફલાનિ સર્વભક્ષ્યાંશ્ચ પરિશુષ્કાણિ યાનિ ચ ।
તાનિ દક્ષિણપાર્શ્વે તુ ભુઞ્જાનસ્યોપકલ્પયેત્ ॥
પ્રદ્રવાણિ રસાંશ્ચૈવ પાનીયં પાનકં પયઃ ।
ખડાન્ યૂષાંશ્ચ પેયાંશ્ચ સવ્યે પાર્શ્વે પ્રદાપયેત્ ॥
સર્વાન્ ગુડવિકારાંશ્ચ રાગષાડવસટ્ટકાન્ ।
પુરસ્તાત્ સ્થાપયેત્ પ્રાજ્ઞો દ્વયોરપિ ચ મધ્યતઃ ॥
એવં વિજ્ઞાય મતિમાન્ ભોજનસ્યોપકલ્પનામ્ ।
ભોક્તારં વિજને રમ્યે નિઃસંપાતે શુભે શુચૌ ॥
સુગન્ધપુષ્પરચિતે સમે દેશેઽથ ભોજયેત્ ।
વિશિષ્ટમિષ્ટસંસ્કારૈઃ પથ્યૈરિષ્ટૈ રસાદિભિઃ ॥
મનોજ્ઞં શુચિ નાત્યુષ્ણં પ્રત્યગ્રમશનં હિતમ્ ।
પૂર્વં મધુરમશ્નીયાન્મધ્યેઽમ્લલવણૌ રસૌ ॥
પશ્ચાચ્છેષાન્ રસાન્ વૈદ્યો ભોજનેષ્વવચારયેત્ ।
આદૌ ફલાનિ ભુઞ્જીત દાડિમાદીનિ બુદ્ધિમાન્ ॥
તતઃ પેયાંસ્તતો ભોજ્યાન્ ભક્ષ્યાંશ્ચિત્રાંસ્તતઃ પરમ્ ।
ઘનં પૂર્વં સમશ્નીયાત્ કેચિદાહુર્વિપર્યયમ્ ॥
આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ ભોજનસ્ય તુ શસ્યતે ।
નિરત્યયં દોષહરં ફલેષ્વામલકં નૃણામ્ ॥
મૃણાલબિસશાલૂકકન્દેક્ષુપ્રભૃતીનિ ચ ।
પૂર્વં યોજ્યાનિ ભિષજા ન તુ ભુક્તે કદાચન ॥
સુખમુચ્ચૈઃ સમાસીનઃ સમદેહોઽન્નતત્પરઃ ।
કાલે સાત્મ્યં લઘુ સ્નિગ્ધં ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવોત્તરમ્ ॥
બુભુક્ષિતોઽન્નમશ્નીયાન્માત્રાવદ્વિદિતાગમઃ ।
કાલે ભુક્તં પ્રીણયતિ સાત્મ્યમન્નં ન બાધતે ॥
લઘુ શીઘ્રં વ્રજેત્ પાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં બલવહ્નિદમ્ ।
ક્ષિપ્રં ભુક્તં સમં પાકં યાત્યદોષં દ્રવોત્તરમ્ ॥
સુખં જીર્યતિ માત્રાવદ્ધાતુસામ્યં કરોતિ ચ ।
અતીવાયતયામાસ્તુ ક્ષપા યેષ્વૃતુષુ સ્મૃતાઃ ॥
તેષુ તત્પ્રત્યનીકાઢ્યં ભુઞ્જીત પ્રાતરેવ તુ ।
યેષુ ચાપિ ભવેયુશ્ચ દિવસા ભૃશમાયતાઃ ॥
તેષુ તત્કાલવિહિતમપરાહ્ણે પ્રશસ્યતે ।
રજન્યો દિવસાશ્ચૈવ યેષુ ચાપિ સમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
કૃત્વા સમમહોરાત્રં તેષુ ભુઞ્જીત ભોજનમ્ ।
નાપ્રાપ્તાતીતકાલં વા હીનાધિકમથાપિ વા ॥
અપ્રાપ્તકાલં ભુઞ્જાનઃ શરીરે હ્યલઘૌ નરઃ ।
તાંસ્તાન્ વ્યાધીનવાપ્નોતિ મરણા વા નિ(આ.વિ)યચ્છતિ ॥
અતીતકાલં ભુઞ્જાનો વાયુનોપહતેઽનલે ।
કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે ભુક્તં દ્વિતીતં ચ ન કાઙ્ક્ષતિ ॥
હીનમાત્રમસન્તોષં કરોતિ ચ બલક્ષયમ્ ।
આલસ્યગૌરવાટોપસાદાંશ્ચ કુરુતેઽધિકમ્ ॥
તસ્માત્ સુસંસ્કૃતં યુક્ત્યા દોષૈરેતૈર્વિવર્જિતમ્ ।
યથોક્તગુણસંપન્નમુપસેવેત ભોજનમ્ ॥
વિભજ્ય દોષકાલાદીન્ કાલયોરુભયોરપિ ।
અચોક્ષં દુષ્ટમુત્સૃષ્ટં પાષાણતૃણલોષ્ટવત્ ॥
દ્વિષ્ટં વ્યુષિતમસ્વાદુ પૂતિ ચાન્નં વિવર્જયેત્ ।
ચિરસિદ્ધં સ્થિરં શીતમન્નમુષ્ણીકૃતં પુનઃ ॥
અશાન્તમુપદગ્ધં ચ તથા સ્વાદુ ન લક્ષ્યતે ।
યદ્યત્ સ્વાદુતરં તત્તદ્વિદધ્યાદુત્તરોત્તરમ્ ॥
પ્રક્ષાલયેદદ્ભિરાસ્યં ભુઞ્જાનસ્ય મુહુર્મુહુઃ ।
વિશુદ્ધરસને તસ્મૈ રોચતેઽન્નમપૂર્વવત્ ॥
સ્વાદુના તસ્ય રસનં પ્રથમેનાતિતર્પિતમ્ ।
ન તથા સ્વાદયેદન્યત્તસ્માત્ પ્રક્ષાલ્યમન્તરા ॥
સૌમનસ્યં બલં પુષ્ટિમુત્સાહં હર્ષણં સુખમ્ ।
સ્વાદુ સંજનયત્યન્નમસ્વાદુ ચ વિપર્યયમ્ ॥
ભુક્ત્વાપિ યત્ પ્રાર્થયતે ભૂયસ્તત્ સ્વાદુ ભોજનમ્ ।
અશિતશ્ચોદકં યુક્ત્યા ભુઞ્જાનશ્ચાન્તરા પિબેત્ ॥
દન્તાન્તરગતં ચાન્નં શોધનેનાહરેચ્છનૈઃ ।
કુર્યાદનિર્હૃતં તદ્ધિ મુખસ્યાનિષ્ટગન્ધતામ્ ॥
જીર્ણેઽન્ને વર્ધતે વાયુર્વિદગ્ધે પિત્તમેવ તુ ।
ભુક્તમાત્રે કફશ્ચાપિ તસ્માદ્ભુક્તેરિતં કફમ્ ॥
ધૂમેનાપોહ્ય હૃદ્યૈર્વા કષાયકટુતિક્તકૈઃ ।
પૂગકઙ્કોલકર્પૂરલવઙ્ગસુમનઃફલૈઃ ॥
ફલૈઃ કટુકષાયૈર્વા મુખવૈશદ્યકારકૈઃ ।
તામ્બૂલપત્રસહિતૈઃ સુગન્ધૈર્વા વિચક્ષણઃ ॥
ભુક્ત્વા રાજવદાસીત યાવદન્નક્લમો ગતઃ ।
તતઃ પાદશતં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્ ॥
શબ્દરૂપરસાન્ ગન્ધાન્ સ્પર્શાંશ્ચ મનસઃ પ્રિયાન્ ।
ભુક્તવાનુપસેવેત તેનાન્નં સાધુ તિષ્ઠતિ ॥
શબ્દરૂપરસાઃ સ્પર્શા ગન્ધાશ્ચાપિ જુગુપ્સિતાઃ ।
અશુચ્યન્નં તથા ભુક્તમતિહાસ્યં ચ વામયેત્ ॥
શયનં ચાસનં ચાપિ નેચ્છેદ્વાપિ દ્રવોત્તરમ્ ।
નાગ્ન્યાતપૌ ન પ્લવનં ન યાનં નાપિ વાહનમ્ ॥
ન ચૈકરસસેવાયાં પ્રસજ્યેત કદાચન ।
શાકાવરાન્નભૂયિષ્ઠમમ્લં ચ ન સમાચરેત્ ॥
એકૈકશઃ સમસ્તાન્ વા નાધ્ય(આ.ત્ય)શ્નીયાદ્રસાન્ સદા ।
પ્રાગ્ભુક્તે ત્વવિવિક્તેઽગ્નૌ દ્વિરન્નં ન સમાચરેત્ ॥
પૂર્વભુક્તે વિદગ્ધેઽન્ને ભુઞ્જાનો હન્તિ પાવકમ્ ।
માત્રાગુરું પરિહરેદાહારં દ્રવ્યતશ્ચ યઃ ॥
પિષ્ટાન્નં નૈવ ભુઞ્જીત માત્રયા વા બુભુક્ષિતઃ ।
દ્વિગુણં ચ પિબેત્તોયં સુખં સમ્યક્ પ્રજીર્યતિ ।
પેયલેહ્યાદ્યભક્ષ્યાણાં ગુરુ વિદ્યાદ્યથોત્તરમ્ ॥
ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યતે ।
દ્રવોત્તરો દ્રવશ્ચાપિ ન માત્રાગુરુરિષ્યતે ॥
દ્રવાઢ્યમપિ શુષ્કં તુ સમ્યગેવોપપદ્યતે ।
વિશુષ્કમન્નમભ્યસ્તં ન પાકં સાધુ ગચ્છતિ ॥
પિણ્ડીકૃતમસંક્લિન્નં વિદાહમુપગચ્છતિ ।
સ્રોતસ્યન્નવહે પિત્તં પક્તૌ વા યસ્ય તિષ્ઠતિ ॥
વિદાહિ ભુક્તમન્યદ્વા તસ્યાપ્યન્નં વિદહ્યતે ।
શુષ્કં વિરુદ્ધં વિષ્ટમ્ભિ વહ્નિવ્યાપદમાવહેત્ ॥
આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈસ્ત્રિભિઃ ।
અજીર્ણં કેચિદિચ્છન્તિ ચતુર્થં રસશેષતઃ ॥
અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાશનાદ્વા સન્ધારણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ ।
કાલેઽપિ સાત્મ્યં લઘુ ચાપિ ભુક્તમન્નં ન પાકં ભજતે નરસ્ય ॥
ઈર્ષ્યાભયક્રોધપરિક્ષતેન લુબ્ધેન રુગ્દૈન્યનિપીડિતેન ।
પ્રદ્વેષયુક્તેન ચ સેવ્યમાનમન્નં ન સમ્યક્ પરિણામમેતિ ॥
માધુરુયમન્નં ગતમામસંજ્ઞં વિદગ્ધસંજ્ઞં ગતમમ્લભાવમ્ ।
કિંચિદ્વિપક્વં ભૃશતોદશૂલં વિષ્ટબ્ધમાન(આ.બ)દ્ધવિરુદ્ધવાતમ્ ॥
ઉદ્ગારશુદ્ધાવપિ ભક્તકાઙ્ક્ષા ન જાયતે હૃદ્ગુરુતા ચ યસ્ય ।
રસાવશેષેણ તુ સપ્રસેકં ચતુર્થમેતત્ પ્રવદન્ત્યજીર્ણમ્ ॥
મૂર્ચ્છા પ્રલાપો વમથુઃ પ્રસેકઃ સદનં ભ્રમઃ ।
ઉપદ્રવા ભવન્ત્યેતે મરણં ચાપ્યજીર્ણતઃ ॥
તત્રામે લઙ્ઘનં કાર્યં વિદગ્ધે વમનં હિતમ્ ।
વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં પથ્યં રસશેષે શયીત ચ ॥
વામયેદાશુ તં તસ્માદુષ્ણેન લવણામ્બુના ।
કાર્યં ચાનશનં તાવદ્યાવન્ન પ્રકૃતિં ભજેત્ ॥
લઘુકાયમતશ્ચૈનં લઙ્ઘનૈઃ સમુપાચરેત્ ।
યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા ॥
હિતાહિતોપસંયુક્તમન્નં સમશનં સ્મૃતમ્ ।
બહુ સ્તોકમકાલે વા વિજ્ઞેયં વિષમાશનમ્ ॥
અજીર્ણે ભુજ્યતે યત્તુ તદધ્યશનમુચ્યતે ।
ત્રયમેતન્નિહન્ત્યાશુ બહૂન્વ્યાધીન્કરોતિ વા ॥
અન્નં વિદઘ્દમ્ હિ નરસ્ય શીઘ્રં શીતામ્બુના વૈ પરિપાકમેતિ ।
તદ્ધ્યસ્ય શૈન્યેન નિહન્તિ પિત્તમાક્લેદિભાવાચ્ચ નયત્યધસ્તાત્ ॥
વિદહ્યતે યસ્ય તુ ભુક્તમાત્રે(આ.ત્રં) દહ્યત હૃત્કોષ્ઠગલં ચ યસ્ય ।
દ્રાક્ષાભયાં માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તાં લીઢ્વાભયાં વા સ સુખં લભેત ॥
ભવેદજીર્ણં પ્રતિ યસ્ય શઙ્કા સ્નિગ્ધસ્ય જન્તોર્બલિનોઽન્નકાલે ।
પ્રાતઃ સશુણ્ઠીમભયામશઙ્કો ભુઞ્જીત સમ્પ્રાશ્ય હિતં હિતાર્થી ॥
સ્વલ્પં યદા દોષવિબદ્ધમાં લીનં ન તેજઃપથમાવૃણોતિ ।
ભવત્યજીર્ણેઽપિ તદા બુભુક્ષા સા મન્દબુદ્ધિં વિષવન્નિહન્તિ ॥
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ગુણાનાં કર્મવિસ્તરમ્ ।
કર્મભિસ્ત્વનુમીયતે નાનાદ્રવ્યાશ્રયા ગુણાઃ ॥
હ્લાદનઃ સ્તમ્ભનઃ શીતો મૂર્ચ્છાતૃટ્સ્વેદદાહજિત્ ।
ઉષ્ણસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાત્પાચનશ્ચ વિશેષતઃ ॥
સ્નેહમાર્દવકૃત્સ્નિગ્ધો બલવર્ણકરસ્તથા ।
રૂક્ષસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાદ્વિશેષાત્સ્તમ્ભનઃ ખરઃ ॥
પિચ્છિલો જીવનો બલ્યઃ સન્ધાનઃ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ ।
વિશદો વિપરીતોઽસ્માત્ ક્લેદાચૂષણરોપણઃ ॥
દાહપાકકરસ્તીક્ષ્ણઃ સ્રાવણો મૃદુરન્યથા ।
સાદોપલેપબલકૃદ્ગુરુસ્તર્પણબૃંહણઃ ॥
લઘુસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાલ્લેખનો રોપણસ્તથા ।
દશાદ્યાઃ કર્મતઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં કર્મવિશેષાણૈઃ ॥
દશૈવાન્યાન્ પ્રવક્ષ્યામિ દ્રવાદીંસ્તાન્નિબોધ મે ।
દ્રવઃ પ્રક્લેદનઃ સાન્દ્રઃ સ્થૂલઃ સ્યાદ્બન્ધકારકઃ ।
શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલવજ્જ્ઞેયઃ કર્કશો વિશદો યથા ॥
સુખાનુબન્ધી સૂક્ષ્મશ્ચ સુગન્ધો રોચનો મૃદુઃ ।
દુર્ગન્ધો વિપરીતોઽસ્માદ્ધૃલ્લાસારુચિકારકઃ ॥
સરોઽનુલોમનઃ પ્રોક્તો મન્દો યાત્રાકરઃ સ્મૃતઃ ।
વ્યવાયી ચાખિલં દેહં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે ॥
વિકાસી વિકસન્નેવં ધાતુબન્ધાન્ વિમોક્ષયેત્ ।
આશુકારી તથાશુત્વાદ્ધાવત્યમ્ભસિ તૈલવત્ ॥
સૂક્ષ્મસ્તુ સૌક્ષ્મ્યાત્ સૂક્ષ્મેષુ સ્રોતઃસ્વનુસરઃ સ્મૃતઃ ।
ગુણા વિંશતિરિત્યેવં યથાવત્પરિકીર્તિતાઃ ॥
સંપ્રવક્ષ્યામ્યતશ્ચોર્ધ્વમાહારગતિનિશ્ચયમ્ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે હ્યાહારઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ ।
વિપક્વઃ પઞ્ચધા સમ્યગ્ગુણાન્ સ્વાનભિવર્ધયેત્ ॥
અવિદગ્ધઃ કફં પિત્તં વિદગ્ધઃ પવનં પુનઃ ।
સમ્યગ્વિપક્વો નિઃસાર આહારઃ પરિબૃંહયેત્ ॥
વિણ્મૂત્રમાહારમલઃ સારઃ પ્રાગીરિતો રસઃ ।
સ તુ વ્યાનેન વિક્ષિપ્તઃ સર્વાન્ ધાતૂન્ પ્રતર્પયેત્ ॥
કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ સ્વેદઃ સ્યાન્નખરોમ ચ ।
નેત્રવિટ્ ત્વક્ષુ ચ સ્નેહો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ ॥
દિવા વિબુદ્ધે હૃદયે જાગ્રતઃ પુણ્ડરીકવત્ ।
અન્નમક્લિન્નધાતુત્વાદજીર્ણેઽપિ હિતં નિશિ ॥
હૃદિ સમ્મીલિતે રાત્રૌ પ્રસુપ્તસ્ય વિશેષતઃ ।
ક્લિન્નવિસ્રસ્તધાતુત્વાદજીર્ણે ન હિતં દિવા ॥
ઇમં વિધિં યોઽનુમતં મહામુનેર્નૃપર્ષિમુખ્યસ્ય પઠેદ્ધિ યત્નતઃ ।
સ ભૂમિપાલાય વિધાતુમૌષધં મહાત્મનાં ચાર્હતિ સૂરિસત્તમઃ ॥
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0