સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.7

અથાતો યન્ત્રવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

યન્ત્રશતમેકોત્તરં અત્રહસ્તમેવ પ્રધાનતમં યન્ત્રાણામવગચ્છ (.કિં કારણં યસ્માદ્ધસ્તાદૃતે યન્ત્રાણામપ્રવૃત્તિરેવ ) તદધીનત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામ્ ॥

તત્ર મનઃશરીરાબાધકરાણિ શલ્યાનિ તેષામાહરણોપાયો યન્ત્રાણિ ॥

તાનિ ષટ્પ્રકારાણિ તદ્યથા સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ સંદંશયન્ત્રાણિ તાલયન્ત્રાણિ નાડીયન્ત્રાણિ શલાકાયન્ત્રાણિ ઉપયન્ત્રાણિ ચેતિ ॥

તત્ર ચતુર્વિંશતિઃ સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ દ્વે સંદંશયન્ત્રે દ્વે એવ તાલયન્ત્રે વિંશતિર્નાડ્યઃ અષ્ટાવિંશતિઃ શલાકાઃ પન્ઞ્ચવિંશતિરુપયન્ત્રાણિ ॥

તાનિ પ્રાયશો લૌહાનિ ભવન્તિ તત્પ્રતિરૂપકાણિ વા તદલાભે ॥

તત્ર નાનાપ્રકારાણાં વ્યાલાનાં મૃગપક્ષિણાં મુખૈર્મુખાનિ યન્ત્રાણાં પ્રાયશઃ સદૃશાનિ તસ્માત્તત્સારૂપ્યાદાગમાદુપદેશાદન્યયન્ત્રદર્શનાદ્યુક્તિતશ્ચ કારયેત્ ॥

સમાહિતાનિ યન્ત્રાણિ ખરશ્લક્ષ્ણમુખાનિ ચ ।

સુદૃઢાનિ સુરૂપાણિ સુગ્રહાણિ ચ કારયેત્ ॥

તત્ર સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ અષ્ટાદશાઙ્ગુલપ્રમાણાનિ સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષ્વૃક્ષદ્વીપિમાર્જારશૃગાલમૃગૈરિવારુકકાકકઙ્કકુરરચાસભાસશશઘાત્યુલૂકચિલ્લિશ્યેનગૃધ્રક્રૌઞ્ચભૃઙ્ગરાજાઞ્જલિકર્ણાવભઞ્જનનન્દિ(આ.ન્દી)મુખમુખાનિ મસૂરાકૃતિભિઃ કીલૈરવબદ્ધાનિ મૂલેઽઙ્કુશવદાવૃત્તવારઙ્ગાણિ અસ્થિવિદષ્ટશલ્યોદ્ધરણાર્થમુપદિશ્યન્તે ॥

સનિગ્રહોઽનિગ્રહશ્ચ સંદંશૌ ષોડશાઙ્ગુલૌ ભ્વતઃ તૌ સ્વઙ્નાંસસિરાસ્નાયુગતશલ્યોદ્ધરણાર્થમુપદિશ્યેતે ॥

તાલયન્ત્રે દ્વાદશાઙ્ગુલે મત્સ્યતાલવદેકતાલદ્વિતાલકે કર્ણનાસાનાડીશલ્યાનામાહરણાર્થમ્ ॥

નાડીયન્ત્રાણિ અપ્યનેકપ્રકારાણિ અનેકપ્રયોજનાનિ એકતોમુખાન્યુભયતોમુખાનિ ચ તાનિ સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણાર્થં રોગદર્શનાર્થં આચૂષણાર્થં ક્રિયાસૌકર્યાર્થં ચેતિ તાનિ સ્રોતોદ્વારપરિણાહાનિ યથાયોગદીર્ઘાણિ ચ । તત્ર ભગન્દરાર્શોવ્રણબસ્ત્યુત્તરબસ્તિમૂત્રવૃદ્ધિદકોદરધૂમનિરુદ્ધપ્રકશસન્નિરુદ્ધગુદયન્ત્રાણ્યલાબૂશૃઙ્ગયન્ત્રાણિ ચોપ્રરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ ॥

શલાકાયન્ત્રાણ્યપિ નાનાપ્રકારાણિ નાનાપ્રયોજનાનિ યથાયોગપરિણાહદીર્ઘાણિ ચ તેષાં ગણ્ડૂપદસર્પફણશરપુઙ્ખબડિશમુખે દ્વે દ્વે એષણવ્યૂહનચાલનાહરણાર્થમુપદિશ્યેતે મસૂરદલમાત્રમુખે દ્વે કિંચિદાનતાગ્રે સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણાર્થં ષટ્ કાર્પાસકૃતોષ્ણીષાણિ પ્રમાર્જનક્રિયાસુ ત્રીણિ દર્વ્યાકૃતીનિ ખલ્લમુખાનિ ક્ષારૌષધપ્રણિધાનાર્થં ત્રીણ્યન્યાનિ જામ્બવવદનાનિ ત્રીણ્યઙ્કુશવદનાનિ ષડેવાગ્નિકર્મસ્વભિપ્રેતાનિ નાસાર્બુદહરણાર્થમેકં કોલાસ્થિદલમાત્રમુખં ખલ્લતીક્ષ્ણોષ્ઠં અઞ્જનાર્થમેકં કલાયપરિમણ્ડલમુભુયતો મુકુલાગ્રં મૂત્રમાર્ગવિશોધનાર્થમેકં માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપ્રમાણપરિમણ્ડલમિતિ ॥

ઉપયન્ત્રાણ્યપિ-રજ્જુવેણિકાપટ્ટચર્માન્તવલ્કલલતાવસ્ત્રાષ્ઠીલાશ્મમુદ્ગરપાણિપાદતલાઙ્ગુલિજિહ્વાદન્તનખમુખબાલાશ્વકટકશાખાષ્ઠીવનપ્રવાહણહર્ષાયસ્કાન્તમયાનિ ક્ષારાગ્નિભેષજાનિ ચેતિ ॥

એતાનિ દેહે સર્વસ્મિન્ દેહસ્યાવયવે તથા ।

સંધૌ કોષ્ઠે ધમન્યાં ચ યથાયોગં પ્રયોજયેત્ ॥

યન્ત્રકર્માણિ તુ નિર્ઘાતનપૂરણબન્ધનવ્યૂહનવર્તનચાલનવિવર્તનવિવરણપીડનમાર્ગવિશોધનવિકર્ષણાહરણાઞ્છનોન્નમનવિનમનભઞ્જનોન્મથનાચૂષણૈષણદારણર્જૂકરણપ્રક્ષાલનપ્રધમનપ્રમાર્જનાનિ ચતુર્વિંશતિઃ ॥

સ્વબુદ્ધ્યા ચાપિ વિભજેદ્યન્ત્રકર્માણિ બુદ્ધિમાન્ ।

અસંખ્યેયવિકલ્પત્વાચ્છલ્યાનામિતિ નિશ્ચયઃ ॥

તત્ર અતિસ્થૂલં અસારં અતિદીર્ઘં અતિહ્રસ્વં અગ્રાહિ વિષમગ્રાહિ વક્રં શિથિલં અત્યુન્નતં મૃદુકીલં મૃદુમુખં મૃદુપાશમિતિ દ્વાદશ યન્ત્રદોષાઃ ॥

એતૈર્દોષૈર્વિનિર્મુક્તં યન્ત્રમષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ ।

પ્રશસ્તં ભિષજા જ્ઞેયં તદ્ધિ કર્મસુ યોજયેત્ ॥

દૃશ્યં સિંહમુખાદ્યૈસ્તુ ગૂઢં કઙ્કમુખાદિભિઃ ।

નિર્હરેત્તુ શનૈઃ શલ્યં શ(આ.શા)સ્ત્રયુક્તિવ્યપેક્ષયા ॥

નિ(આ.વિ)વર્તતે સાધ્વવગાહતે ચ શલ્યં નિગૃહ્યોદ્ધરતે ચ યસ્માત્ ॥

યન્ત્રેષ્વતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વધિ(આ.વિ)કારિ ચૈવ ॥