સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.41

અથાતો દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

તત્ર પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનાં સમુદાયાદ્દ્રવ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ ઉત્કર્ષસ્ત્વભિવ્યાજ્ઞ્જલો ભવતિ ઇદં પાર્થિવમિદમાપ્યમિદં તૈજસમિદં વાયવ્યમિદમાકાશીયમિતિ ॥

અનેન નિદર્શનેન નાનૌષધીભૂતં જગતિ કિંચિદ્દ્રવ્યમસ્તીતિ કૃત્વા તં તં યુક્તિવિશેષમર્થં ચાભિસમીક્ષ્ય સ્વવીર્યગુણયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ । તાનિ યદા કુર્વન્તિ સ કાલઃ યત્કુર્વન્તિ તત્કર્મ યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યં યત્ર કુર્વન્તિ તદધિકરનં યથા કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ યન્નિષ્પાદયન્તિ તત્ ફલમિતિ ॥

તત્ર વિરેચનદ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાનિ પૃથિવ્યાપો ગુર્વ્યસ્તા ગુરુત્વાદધો ગચ્છન્તિ તસ્માદ્વિરેચનમધોગુણભૂયિષ્ઠમનુમાનાત્ વમનદ્રવ્યાણ્યગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠાનિ અગ્નિવાયૂ હિ લઘૂ લઘુત્વાચ્ચ તાન્યૂર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ તસ્માદ્વમનમપ્યૂર્ધ્વગુણભૂયિષ્ઠમ્ ઉભયગુણભૂયિષ્ઠમુભ્યતોભાગમ્ આકાશગુણભૂયિષ્ઠં સંશમનં સાંગ્રાહિકમનિલગુણભૂયિષ્ઠમ્ અનિલસ્ય શોષણાત્મકત્વાત્ દીપનમગ્નિગુણભૂયિષ્ઠં ( તત્સમાનત્વાત્ ) લેખનમનિલાનલગુણભૂયિષ્ઠં બૃંહણં પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠમ્ એવમૌષધકર્માણ્યનુમાનાત્સાધયેત્ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

ભૂતેજોવારિજૈર્દ્રવ્યૈઃ શમં યાતિ સમીરણઃ ।

ભૂમ્યમ્બુવાયુજૈઃ પિત્તં ક્ષિપ્રમાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્ ॥

ખતેજોનિલજૈઃ શ્લેષ્મા શમમેતિ શરીરિણામ્ ।

વિયત્પવનજાતાભ્યાં વૃદ્ધિમાપ્નોતિ મારુતઃ ॥

આગ્નેયમેવ યદ્દ્રવ્યં તેન પિત્તમુદીર્યતે ।

વસુધાજલજાતાભ્યાં બલાસઃ પરિવર્ધતે ॥

એવમેતદ્ગુણાધિક્યં દ્રવ્યે દ્રવ્યે વિનિશ્ચિતમ્ ।

દ્વિશો વા બહુશો વાપિ જ્ઞાત્વા દોષેષુ ચાચરેત્ ॥

તત્ર ય ઇમે ગુણા વીર્યસંજ્ઞકાઃ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમૃદુતીક્ષ્ણપિચ્છિલવિશદાસ્તેષાં તીક્ષ્ણોષ્ણાવાગ્નેયૌ શીતપિચ્છિલાવમ્બુગુણભૂયિષ્ઠૌ પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠઃ સ્નેહઃ તોયાકાશગુણભૂયિષ્ઠં મૃદુત્વં વાયુગુણભૂયિષ્ઠં રૌક્ષ્યં ક્ષિતિસમીરણગુણભૂયિષ્ઠં વૈશદ્યં ગુરુલઘુવિપાકાવુક્તગુણૌ તત્ર ઉષ્ણસ્નિગ્ધૌ વાતઘ્નૌ શીતમૃદુપિચ્છિલાઃ પિત્તઘ્નાઃ તીક્ષ્નરૂક્ષવિશદાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ ગુરુપાકો વાતપિત્તઘ્નઃ લઘુપાકઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ તેષાં મૃદુશીતોષ્ણાઃ સ્પર્શગ્રાહ્યાઃ પિચ્છલવિશદૌ ચક્ષુઃસ્પર્શાભ્યાં સ્નિગ્ધરૂક્ષૌ ચક્ષુષા તીક્ષ્ણો મુખદુઃખોત્પાદનાત્ ગુરુપાકઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રતયા કફોત્ક્લેશેન ચ લઘુર્બદ્ધવિણ્મૂત્રતયા મારુતકોપેન ચ । તત્ર તુલ્યગુણેષુ ભૂતેષુ રસવૈશેષ્યમુપલક્ષયેત્ તદ્યથા મધુરો ગુરુશ્ચ પાર્થિવઃ મધુરઃ સ્નિગ્ધશ્ચાપ્ય ઇતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

ગુણા ય ઉક્તા દ્રવ્યેષુ શરીરેષ્વપિ તે તથા ।

સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માદ્દેહિનાં દ્રવ્યહેતુકાઃ ॥