Sushruta Samhita · Chapter 1.41
athāto dravyaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyāddravyābhinirvṛttiḥ utkarṣastvabhivyājñjalo bhavati idaṃ pārthivamidamāpyamidaṃ taijasamidaṃ vāyavyamidamākāśīyamiti //
anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiṃciddravyamastīti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti / tāni yadā kurvanti sa kālaḥ yatkurvanti tatkarma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaranaṃ yathā kurvanti sa upāyaḥ yanniṣpādayanti tat phalamiti //
tatra virecanadravyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni pṛthivyāpo gurvyastā gurutvādadho gacchanti tasmādvirecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni agnivāyū hi laghū laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti tasmādvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhyatobhāgam ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ sāṃgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham anilasya śoṣaṇātmakatvāt dīpanamagniguṇabhūyiṣṭhaṃ ( tatsamānatvāt ) lekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham evamauṣadhakarmāṇyanumānātsādhayet //
bhavanti cātra /
bhūtejovārijairdravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ /
bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim //
khatejonilajaiḥ śleṣmā śamameti śarīriṇām /
viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimāpnoti mārutaḥ //
āgneyameva yaddravyaṃ tena pittamudīryate /
vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate //
evametadguṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam /
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣeṣu cācaret //
tatra ya ime guṇā vīryasaṃjñakāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadāsteṣāṃ tīkṣṇoṣṇāvāgneyau śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ vaiśadyaṃ gurulaghuvipākāvuktaguṇau tatra uṣṇasnigdhau vātaghnau śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ tīkṣnarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ gurupāko vātapittaghnaḥ laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ picchalaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ snigdharūkṣau cakṣuṣā tīkṣṇo mukhaduḥkhotpādanāt gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca laghurbaddhaviṇmūtratayā mārutakopena ca / tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyamupalakṣayet tadyathā madhuro guruśca pārthivaḥ madhuraḥ snigdhaścāpya iti //
bhavati cātra /
guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣvapi te tathā /
sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dravyahetukāḥ //
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0