સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.40

અથાતો દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે દ્રવ્યં પ્રધાનં કસ્માત્ વ્યવસ્થિતત્વાત્ ઇહ ખલુ દ્રવ્યં વ્યવસ્થિતં ન રસાદયઃ યથા આમે ફલે યે રસાદયસ્તે પક્વે ન સન્તિ નિત્યત્વાચ્ચ નિત્યં હિ દ્રવ્યમનિત્યા ગુણાઃ યથા કલ્કાદિપ્રવિભાગઃ સ એવ સંપન્નરસગન્ધો વ્યાપન્નરસગન્ધો વા ભવતિ સ્વજાત્યવસ્થાનાચ્ચ યથા હિ પાર્થિવં દ્રવ્યમન્યભાવં ન ગચ્છત્યેવં શેષાણિ પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રહણાચ્ચ પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે દ્રવ્યં ન રસાદયઃ આશ્રયતવાચ્ચ દ્રવ્યમાશ્રિતા રસાદયો ભવન્તિ આરમ્ભસામર્થ્યાચ્ચ દ્રવ્યાશ્રિત આરમ્ભઃ યથા વિદારિગન્ધાદિમાહૃત્ય સંક્ષુદ્ય વિપચેદિત્યેવમાદિષુ ન રસાદિષ્વારમ્ભઃ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાચ્ચ શાસ્ત્રે હિ દ્રવ્યં પ્રધાનમુપદેશે હિ યોગાનાં યથા માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થૌ ચેત્યાદૌ ન રસાદય ઉપદિશ્યન્તે ક્રમાપેક્ષિતત્વાચ્ચ રસાદીનાં રસાદયો હિ દ્રવ્યક્રમમપેક્ષન્તે યથા તરુણે તરુણાઃ સંપૂર્ણે સંપૂર્ણા ઇતિ એકદેશસાધ્યત્વાચ્ચ દ્રવ્યાણામેકદેશેનાપિ વ્યાધયઃ સાધ્યન્તે યથા મહાવૃક્ષક્ષીરેણેતિ તસ્માદ્દ્રવ્યં પ્રધાનમ્ । દ્રવ્યલક્ષણં તુ ક્રિયાગુણવત્ સમવાયિકારણમ્ ઇતિ ॥

નેત્યાહુરન્યે રસાસ્તુ પ્રધાનં કસ્માત્ આગમાત્ આગમો હિ શાસ્ત્રમુચ્યતે શાસ્ત્રે હિ રસા અધિકૃતાઃ યથા રસાયત્ત આહાર ઇતિ તસ્મિંશ્ચ પ્રાણાઃ ઉપદેશાચ્ચ ઉપદિશ્યન્તે હિ રસાઃ યથા મધુરામ્લલવણા વાતં શમયન્તિ અનુમાનાચ્ચ રસેન હ્યનુમીયતે દ્રવ્યં યથા મધુરમિતિ ઋષિવચનાચ્ચ ઋષિવચનં વેદો યથા કિંચિદિજ્યાર્થં મધુરમાહરેદિતિ તસ્માદ્રસાઃ પ્રધાનં રસેષુ ગુણસંજ્ઞા । રસલક્ષણમન્યત્રોપદેક્ષ્યામઃ ॥

નેત્યાહુરન્યે વીર્યં પ્રધાનમિતિ । કસ્માત્ તદ્વશેનૌષધકર્મનિષ્પત્તેઃ । ઇહૌષધકર્માણ્યૂર્ધ્વાધોભાગોભયભાગસંશોધનસંશમનસંગ્રાહકાગ્નિદીપનપીડનલેખનબૃંહણરસાયનવાજીકરણશ્વયથુકરવિલયનદહનદારણમાદનપ્રાણઘ્નવિષપ્રશમનાનિ વીર્યપ્રાધાન્યાદ્ભવન્તિ । તચ્ચ વીર્યં દ્વિવિધમુષ્ણં શીતં ચ અગ્નીષોમીયત્વાજ્જગતઃ । કેચિદષ્ટવિધમાહુઃ શીતમુષ્ણં સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વિશદં પિચ્ચિલં મૃદુ તીક્ષ્ણં ચેતિ । એતાનિ વીર્યાણિ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્રસમભિભૂયાત્મકર્મ કુર્વન્તિ । યથા તાવન્મહત્પઞ્ચમૂલં કષાયં તિક્તાનુરસં વાતં શમયતિ ઉષ્ણવીર્યત્વાત્ તથા કુલત્થાઃ કષાયઃ કટુકઃ પલાણ્ડુઃ સ્નેહભાવાચ્ચ મધુરશ્ચેક્ષુરસો વાતં વર્ધયતિ શીતવીર્યત્વાત્ કટુકા પિપ્પલી પિત્તં શમયતિ મૃદુશીતવીર્યત્વાત્ અમ્લમામલકં લવણં સૈધવં ચ તિક્તા કાકમાચી પિત્તં વર્ધયતિ ઉષ્ણવીર્યત્વાત્ મધુરા મત્સ્યાશ્ચ કટુકં મૂલકં શ્લેષ્માણં શમયતિ રૂક્ષવીર્યત્વાત્ મધુરં ક્ષૌદ્રં ચ તદેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

યે રસા વાતશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ ।

રૌક્ષ્યલાઘવશૈત્યાનિ ન તે હન્યુઃ સમીરણમ્ ॥

યે રસાઃ પિત્તશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ ।

તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યલઘુતાશ્ચૈવ ન તે તત્કર્મકારિણઃ ॥

યે રસાઃ શ્લેષ્મશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ ।

સ્નેહગૌરવશૈત્યાનિ ન તે તત્કર્મકારિણઃ ॥

તસ્માદ્વીર્યં પ્રધાનમિતિ ॥

નેત્યાહુરન્યે વિપાકઃ પ્રધાનમિતિ । કસ્માત્ સમ્યઙ્નિથ્યાવિપાકત્વાત્ ઇહ સર્વદ્રવાણ્ય્{ઓ.વ્યાણ્ય્}અભ્યવહૃતાનિ સમ્યઙ્નિથ્યાવિપક્વાનિ ગુણં દોષં વા જનયન્તિ । તત્રાહુરન્યે પ્રતિ રસં પાક ઇતિ । કેચિત્ત્રિવિધમિચ્છન્તિ મધુરમમ્લં કટુકં ચેતિ । તત્તુ ન સમ્યક્ ભૂતગુણાદામાચ્ચાન્યોઽમ્લો વિપાકો નાસ્તિ પિત્તં હિ વિદગ્ધમમ્લતામુપૈત્યગ્નેર્મન્દત્વાત્ યદ્યેવં લવણોઽપ્યન્યઃ પાકો ભવિષ્યન્તિ શ્લેષ્મા હિ વિદગ્ધો લવણતામુપૈતીતિ । મધુરો મધુરસ્યામ્લોઽમ્લસ્યૈવં સર્વેષામિતિ કેચિદાહુઃ દૃષ્ટાન્તં ચોપદિશન્તિ યથા તાવત્ ક્ષીરમુખાગતં પચ્યમાનં મધુરમેવ સ્યાત્તથા શાલિયવમુદ્ગાદયઃ પ્રકીર્ણાઃ સ્વભાવમુત્તરકાલેઽપિ ન પરિત્યજન્તિ તદ્વદિતિ । કેચિદ્વદન્તિ અબલવન્તો બલવતાં વશમાયાન્તીતિ । એવમનવસ્થિતિઃ તસ્માદસિદ્ધાન્ત એષઃ । આગમે હિ દ્વિવિધ એવ પાકો મધુરઃ કટુકશ્ચ । તયોર્મધુરાખ્યો ગુરુઃ કટુકાખ્યો લઘુરિતિ । તત્ર પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનાં દ્વૈવિધ્યં ભવતિ ગુણસાધર્મ્યાદ્ગુરુતા લઘુતા ચ પૃથિવ્યાપશ્ચ ગુર્વ્યઃ શેષાણિ લઘૂનિ તસ્માદ્દ્વિવિધ એવ પાક ઇતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

દ્રવ્યેષુ પચ્યમાનેષુ યેષ્વમ્બુપૃથિવીગુણાઃ ।

નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકો મધુર ઉચ્યતે ॥

તેજોઽનિલાકાશગુણાઃ પચ્યમાનેષુ યેષુ તુ ।

નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકઃ કટુક ઉચ્યતે ॥

પૃથક્ત્વદર્શિનામેષ વાદિનાં વાદસંગ્રહઃ ।

ચત્રુણામપિ સામગ્ર્યમિચ્છન્ત્યત્ર વિપશ્ચિતઃ ॥

તદ્દ્રવ્યમાત્મના કિંચિત્કિંચિદ્વીર્યેણ સેવિતમ્ ।

કિંચિદ્રસવિપાકાભ્યાં દોષં હન્તિ કરોતિ વા ॥

પાકો નાસ્તિ વિના વીર્યાદ્વીર્યં નાસ્તિ વિના રસાત્ ।

રસો નાસ્તિ વિના દ્રવ્યાદ્દ્રવ્યં શ્રેષ્ઠતં સ્મૃતમ્ ॥

જન્મ તુ દ્રવ્યરસયોરન્યોન્યાપેક્ષિકં સ્મૃતમ્ ।

અન્યોન્યાપેક્ષિકં જન્મ યથા સ્યાદ્દેહદેહિનોઃ ॥

વીર્યસંજ્ઞા ગુણા યેઽષ્ટૌ તેઽપિ દ્રવ્યાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ ।

રસેષુ ન ભવન્ત્યેતે નિર્ગુણાસ્તુ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

દ્રવ્યે દ્રવ્યાણિ યસ્માદ્ધિ વિપચ્યન્તે ન ષડ્રસાઃ ।

શ્રેષ્ઠં દ્રવ્યમતો જ્ઞેયં શેષા ભાવાસ્તદાશ્રયાઃ ॥

અમીમાંસ્યાન્યચિન્ત્યાનિ પ્રસિદ્ધાનિ સ્વભાવતઃ ।

આગમેનોપયોજ્યાનિ ભેષજાનિ વિચક્ષણૈઃ ॥

પ્રત્યક્ષલક્ષણફલાઃ પ્રસિદ્ધાશ્ચ સ્વભાવતઃ ।

નૌષધીર્હેતુભિર્વિદ્વાન્ પરીક્ષેત કથં(આ.દા)ચન ॥

સહસ્રોણાપિ હેતૂનાં નામ્બષ્ઠાદિર્વિરેચયેત્ ।

તસ્માત્તિષ્ઠેત્તુ મતિમાનાગમે ન તુ હેતુષુ ॥