સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.37
અથાતો મિશ્રકમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥
માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થૌ ચ ભદ્રદારુ મહૌષધમ્ ।
અહિંસ્રા ચૈવ રાસ્ના ચ પ્રલેપો વાતશોફજિત્ ॥
દૂર્વા ચ નલમૂલં ચ મધુકં ચન્દનં તથા ।
શીતલાશ્ચ ગણાઃ સર્વે પ્રલેપઃ પિત્તશોફહૃત્ ॥
આગન્તુજે રક્તજે ચ હ્યેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
વિધિર્વિષઘ્નો વિષજે પિત્તઘ્નોઽપિ હિતસ્થથા ॥
અજગન્ધાશ્વગન્ધા ચ કાલા સરલયા સહ ।
એકૈષિકાજશ્ર્ઙ્ગી ચ પ્રલેપઃ શ્લેષ્મશોફહૃત્ ॥
એતે વર્ગાસ્ત્રયો લોધ્રં પથ્યા પિણ્ડીતકાનિ ચ ।
અનન્તા ચેતિ લેપોઽયં સાન્નિપાતિકશોફહૃત્ ॥
સ્નિગ્ધામ્લલવણો વાતે કોષ્ણઃ શીતઃ પયોયુતઃ ।
પિત્તે ચોષ્ણહ્ કફે ક્ષારમૂત્રાઢ્યસ્તત્પ્રશાન્તયે ॥
શણમૂલકશિગ્રૂણાં ફલાનિ તિલસર્ષપાઃ ।
શક્તવઃ કિણ્વમતસી દ્રવ્યાણ્યુષ્ણાનિ પાચનમ્ ॥
ચિરબિલ્વોઽગ્નિકો દન્તી ચિત્રકો હયમારકઃ ।
કપોતગૃધ્રકઙ્કાણાં પુરીષાણિ ચ દારણમ્ । ^
ક્ષારદ્રવ્યાણિ વા યાનિ ક્ષારો વા દારણં પરમ્ ॥
દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં તુ ત્વઙ્નૂલાનિ પ્રપીડનમ્ ।
યવગોધૂમમાષાણાં ચૂર્ણાનિ ચ સમાસતઃ ॥
શઙ્ખિન્યઙ્કોઠસુમનઃકરવીરસુવર્ચલાઃ ।
શોધનાનિ કષાયાણિ વર્ગશ્ચારગ્વધાદિકઃ ॥
અજગન્ધાજશૃઙ્ગી ચ ગવાક્ષી લાઙ્ગલાહ્વયા ।
પૂતીકશ્ચિત્રકઃ પાઠા વિડઙ્ગૈલાહરેણવઃ ॥
કટુત્રિકં યવક્ષારો લવણાનિ મનઃશિલા ।
કાસીસં ત્રિવૃતા દન્તી હરિતાલં સુરાષ્ટ્રજા ॥
સંશોધનીનાં વર્તીનાં દ્રવ્યાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્ ।
એતૈરેવૌષધૈઃ કુર્યાત્કલ્કાનપિ ચ શોધનાન્ ॥
કાસીસકટુરોહિણ્યોર્જાતીકન્દહરિદ્રયોઃ ।
પૂર્વોદ્દિષ્ટેષુ ચાઙ્ગેષુ કુર્યાત્તૈલઘૃતાનિ વૈ ॥
અર્કોત્તમાં સ્નુહીક્ષીરં પિષ્ટ્વા ક્ષારોત્તમાનપિ ।
જાતીમૂલં હરિદ્રે દ્વે કાસીસં કટુરોહિણીમ્ ॥
પૂર્વોદ્દિષ્ટાનિ ચાન્યાનિ કુર્યાત્ સંશોધનં ઘૃતમ્ ।
મયૂરકો રાજવૃક્ષો નિમ્બઃ કોશાતકી તિલાઃ ॥
બૃહતી કણ્ટકારી ચ હરિતાલં મનઃશિલા ।
શોધનાનિ ચ યોજ્યાનિ તૈલે દ્રવ્યાણિ શોધને ॥
કાસીસે સૈન્ધવે કિણ્વે વચાયાં રજનીદ્વયે ।
શોધનાઙ્ગેષુ ચાન્યેષુ ચૂર્ણં કુર્વીત શોધનમ્ ॥
સાલસારાદિસારેષુ પટોલત્રિફલાસુ ચ ।
રસક્રિયા વિધાતવ્યા શોધની શોધનેષુ ચ ॥
શ્રીવેષ્ટકે સર્જરસે સરલે દેવદારુણિ ।
સારેષ્વપિ ચ કુર્વીત મતિમાન્ વ્રણધૂપનમ્ ॥
કષાયાણામનુષ્ણાનાં વૃક્ષાણાં ત્વક્ષુ સાધિતમ્ ।
શૃતં શીતં કષાયં વા રોપણાર્થેષુ શસ્યતે ॥
સોમામૃતાશ્વગન્ધાસુ કાકોલ્યાદૌ ગણે તથા ।
ક્ષીરિપ્રરોહેષ્વપિ ચ વર્તયો રોપણાઃ સ્મૃતાઃ ॥
સમણ્ગા સોમસરલા સોમવલ્કઃ સચન્દનઃ ।
કાકોલ્યાદિશ્ચ કલ્કઃ સ્યાત્ પ્રશસ્તો વ્રણરોપણે ॥
પૃથક્પર્ણ્યાત્મગુપ્તા ચ હરિદ્રે માલતી સિતા ।
કાકોલ્યાદિશ્ચ યોજ્યઃ સ્યાદ્ભિષજા રોપણે ઘૃતે ॥
કાલાનુસાર્યાગુરુણી હરિદ્રે દેવદારુ ચ ।
પ્રિયઙ્ગવશ્ચ રોધ્રં ચ તૈલે યોજ્યાનિ રોપણે ॥
કઙ્ગુકા ત્રિફલા રોધ્રં કાસીસં શ્રવણાહ્વયા ।
ધવાશ્વકર્ણયોસ્ત્વક્ ચ રોપણં ચૂર્ણમિષ્યતે ॥
પ્રિયઙ્ગુકા સર્જરસઃ પુષ્પકાસીસમેવ ચ ।
ત્વક્ચૂર્ણં ધવજં ચૈવ રોપણાર્થં પ્રશસ્યતે ॥
ત્વક્ષુ ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય ત્રિફલાયાસ્તથૈવ ચ ।
રસક્રિયાં રોપણાર્થે વિદધીત યથાક્રમમ્ ॥
અપામાર્ગોઽસ્વગન્ધા ચ તાલપત્રી સુવર્ચલા ।
ઉત્સાદને પ્રશસ્યન્તે કાકોલ્યાદિશ્ચ યો ગણઃ ॥
કાસીસં સૈન્ધવં કિણ્વં કુરુવિન્દો મનઃશિલા ।
કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ સુમનોમુકુલાનિ ચ ॥
ફલે શૈરીષકારઞ્જે ધાતુચૂર્ણાનિ યાનિ ચ ।
વ્રણેષૂત્સન્નમાંસેષુ પ્રશસ્તાન્યવસાદને ॥
સમસ્તં વર્ગમર્ધં વા યથાલાભમથાપિ વા ।
પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞો યથોદ્દિષ્ટેષુ કર્મસુ ॥
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0