સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.31
અથાતશ્છાયાવિપ્રતિપત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥
શ્યાવા લોહિતિકા નીલા પીતિકા વાપિ માનવમ્ ।
અભિદ્રવન્તિ યં છાયાઃ સ પરાસુરસંશયમ્ ॥
હીરપક્રમતે યસ્ય પ્રભાધૃતિસ્મૃતિશ્રિયઃ ।
અકસ્માદ્યં ભજન્તે વા સ પરાસુરસંશયમ્ ॥
યસ્યાધરૌષ્ઠઃ પતિતઃ ક્ષિપ્તશ્ચોર્ધ્વં તથોત્તરઃ ।
ઉભૌ વા જામ્બવાભાસૌ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્ ॥
આરક્તા દશના યસ્ય શ્યાવા વા સ્યુઃ પતન્તિ વા ।
ખઞ્જનપ્રતિમા વાપિ તં ગતાયુષમાદિશેત્ ॥
કૃષ્ણા સ્તબ્ધાવલિપ્તા વા જિહ્વા શૂના ચ યસ્ય વૈ ।
કર્કશા વા ભવેદ્યસ્ય સોઽચિરાદ્વિજહાત્યસૂન્ ॥
કુટિલા સ્ફુટિતા વાપિ શુષ્કા વા યસ્ય નાસિકા ।
અવસ્ફૂર્જતિ મગ્ના વા ન સ જીવતિ માનવઃ ॥
સંક્ષિપ્તે વિષમે સ્તબ્ધે રક્તે સ્રસ્તે ચ લોચને ।
સ્યાતાં વા પ્રસ્રુતે યસ્ય સ ગતાયુર્નરો ધ્રુવમ્ ॥
કેશાઃ સીમન્તિનો યસ્ય સંક્ષિપ્તે વિનતે ભ્રુવૌ ।
લુનન્તિ ચાક્ષિપક્ષ્માણિ સોઽચિરાદ્યાતિ મૃત્યવે ॥
નાહરત્યન્નમાસ્યસ્થં ન ધારયતિ યઃ શિરઃ ।
એકાગ્રદૃષ્ટિર્મૂઢાત્મા સદ્યઃ પ્રાણાન્ જહાતિ સઃ ॥
બલવાન્ દુર્બલો વાપિ સંમોહં યોઽધિગચ્છતિ ।
ઉત્થાપ્યમાનો બહુશસ્તં પક્વં ભિષગાદિશેત્ ॥
ઉત્તાનઃ સર્વદા શેતે પાદૌ વિકુરુતે ચ યઃ ।
વિપ્રસારણશીલો વા ન સ જીવતિ માનવઃ ॥
શીતપાદકરોચ્છ્વાસશ્છિન્નોચ્છ્વાસશ્ચ યો ભવેત્ ।
કાકોચ્છ્વાસશ્ચ યો મર્ત્યસ્તં ધીરઃ પરિવર્જયેત્ ॥
નિદ્રા ન છિદ્યતે યસ્ય યો વા જાગર્તિ સર્વદા ।
મુહ્યેદ્વા વક્તુકામશ્ચ પ્રત્યાખ્યેયઃ સ જાનતા ॥
ઉત્તરૌષ્ઠં ચ યો લિહ્યાદુત્કારાંશ્ચ કરોતિ યઃ ।
પ્રેતૈર્વા ભાષતે સાર્ધં પ્રેતરૂપં તમાદિશેત્ ॥
સ્વેભ્યઃ સરોમકૂપેભ્યો યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે ।
પુરુષસ્યાવિષાર્તસ્ય સદ્યો જહ્યાત્ સ જીવિતમ્ ॥
વાતાષ્ઠીલા તુ હૃદયે યસ્યોર્ધ્વમનુયાયિની ।
રુજાન્નવિદ્વેષકરી સ પરાસુરસંશયમ્ ॥
અનન્યોપદ્રવકૃતઃ શોફઃ પાદસમુત્થિતઃ ।
પુરુષં હન્તિ નારીં તુ મુખજો ગુહ્યજો દ્વયમ્ ॥
અતિસારો જ્વરો હિક્કા છર્દિઃ શૂનાણ્ડમેઢ્રતા ।
શ્વાસિનઃ કાસિનો વાપિ યસ્ય તં ક્ષીણમાદિશેત્ ॥
સ્વેદો દાહશ્ચ બલવાન્ હિક્કા શ્વાસશ્ચ માનવમ્ ।
બલવન્તમપિ પ્રાણૈર્વિયુઞ્જન્તિ ન સંશયઃ ॥
શ્યાવા જિહ્વા ભવેદ્યસ્ય સવ્યં ચાક્ષિ નિમજ્જતિ ।
મુખં ચ જાયતે પૂતિ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્ ॥
વક્ત્રમાપૂર્યતેઽશ્રુભિઃ સ્વિદ્યતશ્ચરણાવુભૌ ।
ચક્ષુશ્ચાકુલતાં યાતિ યમરાષ્ટ્રં ગમિષ્યતઃ ॥
અતિમાત્રં લઘૂનિ સ્યુર્ગાત્રાણિ ગુરુકાણિ વા ।
યસ્યાકસ્માત્ સ વિજ્ઞેયો ગન્તા વૈવસ્વતાલયમ્ ॥
પઙ્કમત્સ્યવસાતૈલઘૃતગન્ધાંશ્ચ યે નરાઃ ।
મૃષ્ટગન્ધાંશ્ચ યે વાન્તિ ગન્તારસ્તે યમાલયમ્ ॥
યૂકા લલાટમાયાન્તિ બલિં નાશ્નન્તિ વાયસાઃ ।
યેષાં વાપિ રતિર્નાસ્તિ યાતારસ્તે યમાલયમ્ ॥
જ્વરાતિસારશોફાઃ સ્યુર્યસ્યાન્યોન્યાવસાદિનઃ ।
પ્રક્ષીણબલમાંસસ્ય નાસૌ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્ ॥
ક્ષીણસ્ય યસ્ય ક્ષુત્તૃષ્ણે હૃદ્યૈર્મિષ્ટૈર્હિતૈસ્તથા ।
ન શામ્યતોઽન્નપાનૈશ્ચ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥
પ્રવાહિકા શિરઃશૂલં કોષ્ઠશૂલં ચ દારુણમ્ ।
પિપાસા બલહાનિશ્ચ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥
વિષમેણોપચારેણ કર્મભિશ્ચ પુરાકૃતૈઃ ।
અનિત્યત્વાચ્ચ જન્તૂનાં જીવિતં નિધનં વ્રજેત્ ॥
પ્રેતા ભૂતાઃ પિશાચાશ્ચ રક્ષાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
મરણાભિમુખં નિત્યમુપસર્પન્તિ માનવમ્ ॥
તાનિ ભેષજવીર્યાણિ પ્રતિઘ્નન્તિ જિઘાંસયા ।
તસ્માન્મોઘાઃ ક્રિયાઃ સર્વા ભવન્ત્યેવ ગતાયુષામ્ ॥
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0