સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.32

અથાતઃ સ્વભાવવિપ્રતિપત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

સ્વભાવપ્રસિદ્ધાનાં શરીરૈકદેશાનામન્યભાવિત્વં મરણાય । તદ્યથા શુક્લાનાં કૃષ્ણત્વં કૃસ્ણાનાં શુક્લતા રક્તાનામન્યવર્ણત્વં સ્થિરાણાં મૃદુત્વં મૃદૂનાં સ્થિરતા ચલાનામચલત્વં અચલાનાં ચલતા પૃથૂનાં સંક્ષિપ્તત્વં સંક્ષિપ્તાનાં પૃથુતા દીર્ઘાનાં હ્રસ્વત્વં હ્રસ્વાનાં દીર્ઘતા અપતનધર્મિણાં પતનધર્મિત્વં પતનધર્મિણામપતનધર્મિત્વં અકસ્માચ્ચ શૈત્યૌષ્ણ્યસ્નૈગ્ધ્યરૌક્ષ્યપ્રસ્તમ્ભવૈવર્ણ્યાવસાદનં ચાઙ્ગાનામ્ ॥

સ્વેભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ શરીરૈકદેશાનામવસ્રસ્તોત્ક્ષિપ્તભ્રાન્તાવક્ષિપ્તપતિતવિમુક્તનિર્ગતાન્તર્ગતગુરુલઘુત્વાનિ પ્રવાલવર્ણવ્યઙ્ગપ્રાદુર્ભાવો વાપ્યકસ્માત્ સિરાણાં ચ દર્શનં લલાટે નાસાવંશે વા પિડકોત્પત્તિઃ લલાટે પ્રભાતકાલે સ્વેદઃ નેત્રરોગાદ્વિના વાશ્રુપ્રવૃત્તિઃ ગોમયચૂર્ણપ્રકાશસ્ય વા રજસો દર્શનમુત્તમાઙ્ગે નિલયનં વા કપોતકઙ્કકાકપ્રભૃતીનાં સૂત્રપુરીષવૃદ્ધિરભુઞ્જાનાનાં તત્પ્રણાશો ભુઞ્જાનાનાં વા સ્તનમૂલહૃદયોરઃસુ ચ શૂલોત્પત્તયઃ મધ્યે શૂનત્વમન્તેષુ પરિમ્લાયિત્વં વિપર્યયો વા તથાર્ધાઙ્ગે શ્વયથુઃ શોષોઽઙ્ગપક્ષયોર્વા નષ્ટહીનવિકલવિકૃતસ્વરતા વા વિવર્ણપુષ્પપ્રાદુર્ભાવો વા દન્તમુખનખશરીરેષુ યસ્ય વાપ્સુ કફપુરીષરેતાંસિ નિમજ્જન્તિ યસ્ય વા દૃષ્ટિમણ્ડલે ભિન્નવિકૃતાનિ રૂપાણ્યાલોક્યન્તે સ્નેહાભ્યક્તકેશાઙ્ગ ઇવ યો ભાતિ યશ્ચ દુર્બલો ભક્તદ્વેષાતિસારાભ્યાં પીડ્યતે કાસમાનશ્ચ તૃષ્નાભિભૂતઃ ક્ષીણશ્ચ્છર્દિભક્તદ્વેષયુક્તઃ સફેનપૂયરુધિરોદ્વામી હતસ્વરઃ શૂલાભિપન્નશ્ચ મનુષ્યઃ શૂનકરચરણવદનઃ ક્ષીણોઽન્નદ્વેષી સ્રસ્તપિણ્ડિકાંસપાણિપાદો જ્વરકાસાભિભૂતઃ યસ્તુ પૂર્વાહ્ણે ભુક્તમપરાહ્ણે છર્દયત્યવિદગ્ધમતિસાર્યતે વા જ્વરકાસાભિભૂતઃ સ શ્વાસાન્મ્રિયતે બસ્તવદ્વિલપન્ યશ્ચ ભૂમૌ પતતિ સ્રસ્તમુષ્કઃ સ્તબ્ધમેઢ્રો ભગ્નગ્રીવઃ પ્રનષ્ટમેહનશ્ચ મનુષ્યઃ પ્રાગ્વિશુષ્યમાણહૃદય આર્દ્રશરીરઃ યશ્ચ લોષ્ટં લોષ્ટેનાભિહન્તિ કાષ્ઠં કાષ્ઠેન તૃણાનિ વા છિનત્તિ અધરોષ્ઠં દશતિ ઉત્તરોષ્ઠં વા લેઢિ આલુઞ્ચતિ વા કર્ણાઉ કેશાંશ્ચ દેવદ્વિજગુરુસુહૃદ્વૈદ્યાંશ્ચ દ્વેષ્ટિ યસ્ય વક્રાનુવક્રગા ગ્રહા ગર્હિતસ્થાનગતાઃ પીડયન્તિ જન્મર્ક્ષં વા યસ્યોલ્કાશનિભ્યામભિહન્યતે હોરા વા ગૃહદારશયનાસનયાનવાહનમણિરત્નોપકરણગર્હિતલક્ષણનિમિત્તપ્રાદુર્ભાવો વેતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

ચિકિત્સ્યમાનઃ સમ્યક્ ચ વિકારો યોઽભિવર્ધતે ।

પ્રક્ષીણબલમાંસસ્ય લક્ષણં તદ્ગતાયુષઃ ॥

નિવર્તતે મહાવ્યાધિઃ સહસા યસ્ય દેહિનઃ ।

ન ચાહારફલં યસ્ય દૃશ્યતે સ વિનશ્યતિ ॥

એતાન્યરિષ્ટરૂપાણિ સમ્યગ્ બુધ્યેત યો ભિષક્ ।

સાધ્યાસાધ્યપરીક્ષાયાં સ રાજ્ઞઃ સંમતો ભવેત્ ॥