સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.3
અથાતોઽધ્યયનસંપ્રદાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥
પ્રાગભિહિતં સવિંશમધ્યાયશતં પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ । તત્ર સૂત્રસ્થાનમધ્યાયાઃ ષટ્ચત્વારિંશત્ ષોડ્શ નિદાનાનિ દશ શારીરાણિ ચત્વારિંશચ્ચિકિત્સિતાનિ અષ્ટૌ કલ્પાઃ તદુત્તરં ષટ્સાષ્ટિઃ ॥
વેદોત્પત્તિઃ શિષ્યનયસ્તથાધ્યયનદાનિકઃ ।
પ્રભાષણાગ્રહરણાવૃતુચર્યાથ યાન્ત્રિકઃ ॥
શસ્ત્રાવચાઅરણં યોગ્યા વિશિખા ક્ષારકલ્પનમ્ ।
અગ્નિકર્મજલૌકાખ્યાવધ્યાયૌ રક્તવર્ણનમ્ ॥
દોષધાતુમલાદ્યાનાં વિજ્ઞાનાધ્યાય એવ ચ ।
કર્ણવ્યધામપક્વૈષાવાલેપો વ્રણ્યુપાસનમ્ ॥
હિતાહિતો વ્રણપ્રશ્નો વ્રણાસ્રાવશ્ચ યઃ પૃથક્ ।
કૃત્યાકૃત્યવિધિર્વ્યાધિસમુદ્દેશીય એવ ચ ॥
વિનિશ્ચયઃ શસ્ત્રવિધૌ પ્રનષ્ટજ્ઞાનિકસ્તથા ।
શલ્યોદ્ધૃતિર્વ્રણજ્ઞાનં દૂતસ્વપ્નનિદર્શનમ્ ॥
પઞ્ચેન્દ્રિયં તથા છાયા સ્વભાવાદ્વૈકૃતં તથા ।
વારણો યુક્તસેનીય આતુરક્રમભૂનિકૌ ॥
મિશ્રકાખ્યો દ્રવ્યગણઃ સંશુદ્ધૌ શમને ચ યઃ ।
દ્રવ્યાદીનાં ચ વિજ્ઞાનં વિશેષો દ્રવ્યગોઽપરઃ ॥
રસજ્ઞાનં વમનાર્થમધ્યાયો રેચનાય ચ ।
દ્રવદ્દ્રવ્યવિધિસ્તદ્વદન્નપાનવિધિસ્તથા ॥
સૂચનાત્ સૂત્રણાચ્ચૈવ સવનાચ્ચાર્થસન્તતેઃ ।
ષટ્ચત્વારિંશદધ્યાયં સૂત્રસ્થાનં પ્રચક્ષતે ॥
વાતવ્યાધિકમર્શાંસિ સાશ્મરિશ્ચ ભગન્દરઃ ।
કુષ્ઠમેહોદરા મૂઢો વિદ્રધિઃ પરિસર્પણમ્ ॥
ગ્રન્થિવૃદ્ધિક્ષુદ્રશૂકભક્નાશ્ચ મુખરોગિકમ્ ।
હેતુલક્ષણનિર્દેશાન્નિદાનાનીતિ ષોડશ ॥
ભૂતચિન્તા રજઃશુદ્ધિર્ગર્ભાવક્રાન્તિરેવ ચ ।
વ્યાકરણં ચ ગર્ભસ્ય શરીરસ્ય ચ યત્સ્મૃતમ્ ॥
પ્રત્યેકં મર્મનિર્દેશઃ સિરાવર્ણનમેવ ચ ।
સિરાવ્યધો ધમનીનાં ગર્ભિણ્યા વ્યાકૃતિસ્તથા ॥
નિર્દિષ્ટાનિ દશૈતાનિ શારીરાણિ મહર્ષિણા ।
વિજ્ઞાનાર્થં શરીરસ્ય ભિષજાં યોગિનામપિ ॥
દ્વિવ્રણીયો વ્રણઃ સદ્યો ભગ્નાનાં વાતરોગિકમ્ ।
મહાવાતિકમર્શાંસિ સાશ્મરિશ્ચ ભગન્દરઃ ॥
કુષ્ઠાનાં મહતાં ચાપિ મૈહિકં પૈડકં તથા ।
મખુમેહચિકિત્સા ચ તથા ચોદરિણામપિ ॥
મૂઢગર્ભચિકિત્સા ચ વિદ્રધીનાં વિસર્પિણામ્ ।
ગ્રન્થિવૃદ્ધ્યુપદંશાનાં તથા ચ ક્ષુદ્રરોગિકમ્ ॥
શૂકદોષચિકિત્સા ચ તથા ચ મુખરોગિણામ્ ।
શોફસ્યાનાગતાનાં ચ નિષેધો મિશ્રકં તથા ॥
વાજીકરં ચ યત્ ક્ષીણે સર્વાબાધશમોઽપિ ચ ।
મેધાયુષ્કરણં ચાપિ સ્વભાવવ્યાધિવારણમ્ ॥
નિવૃત્તસંતાપકરં કીર્તિતં ચ રસાયનમ્ ।
સ્નેહોપયૌગિકઃ સ્વેદો વમને ચ વિરેચને ॥
તયોર્વ્યાપચ્ચિકિત્સા ચ નેત્રબસ્તિવિભાગિકઃ ।
નેત્રબસ્તિવિપત્સિદ્ધિસ્તથા ચોત્તરબસ્તિકઃ ॥
નિરૂહક્રમસંજ્ઞશ્ચ તથૈવાતુરસંજ્ઞકઃ ।
ધૂમનસ્યવિધિશ્ચાન્ત્યશ્ચત્વારિંશદિતિ સ્મૃતાઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રશમનં ચિકિત્સા શાન્તિકર્મ ચ ।
પર્યાયાસ્તસ્ય નિર્દેશાચ્ચિકિત્સાસ્થાનમુચ્યતે ॥
અન્નસ્ય રક્ષા વિજ્ઞાનં સ્થાવરસ્યેતરસ્ય ચ ।
સર્પદષ્ટવિષજ્ઞાનં તસ્યૈવ ચ ચિકિત્સિતમ્ ॥
દુન્દુભેર્મૂષિકાણાં ચ કીટાનાં કલ્પ એવ ચ ।
અષ્ટૌ કલ્પાઃ સમાખ્યાતા વિષભેષજકલ્પનાત્ ॥
અધ્યાયાનાં શતં વિંશમેવમેતદુદીરિતમ્ ।
અતઃ પરં સ્વનામ્નૈવ તન્ત્રમુત્તરમુચ્યતે ॥
અધિકૃત્ય કૃતં યસ્માત્તન્ત્રમેતદુપદ્રવાન્ ।
ઓપદ્રવિક ઇત્યેષ તસ્યાગ્ર્યત્વાન્નિરુચ્યતે ॥
સન્ધૌ વર્ત્મનિ શુક્લે ચ કૃષ્ણે સર્વત્ર દૃષ્ટિષુ ।
સંવિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયા ગદાનાં તુ પ્રતિ પ્રતિ ॥
ચિકિત્સાપ્રવિભાગીયો વાતાભિષ્યન્દવારણઃ ।
પૈત્તસ્ય શ્લૈષ્મિકસ્યાપિ રૌધિરસ્ય તથૈવ ચ ।
લેખ્યભેદ્યનિષેધૌ ચ છેદ્યાનાં વર્ત્મદૃષ્ટિષુ ।
ક્રિયાકલ્પોઽભિઘાતશ્ચ કર્ણોત્થાસ્તચ્ચિકિત્સિતમ્ ॥
ઘ્રાણોત્થાનાં ચ વિજ્ઞાનં તદ્ગદપ્રતિષેધનમ્ ।
પ્રતિશ્યાયનિષેધશ્ચ શિરોગદવિવેચનમ્ ॥
ચિકિત્સા તદ્ગદાનાં ચ શાલાક્યં તન્ત્રમુચ્યતે ।
નવગ્રહાકૃતિજ્ઞાનં સ્કન્દસ્ય ચ નિષેધનમ્ ॥
અપસ્મારશકુન્યોશ્ચ રેવત્યાશ્ચ પુનઃ પૃથક્ ।
પૂતનાયાસ્તથાન્ધાયા મણ્ડિકા શીતપૂતના ॥
નૈગમેશચિકિત્સા ચ ગ્રહોત્પત્તિઃ સયોનિજા ।
કૌમારતન્ત્રમિત્યેતચ્છારીરેષુ ચ કીર્તિતમ્ ॥
જ્વરાતિસારશોષાણાં ગુલ્મહૃદ્રોગિણામપિ ।
પાણ્ડૂનાં રક્તપિત્તસ્ય મૂર્ચ્છાયાઃ પાનજાશ્ચ યે ॥
તૃષ્ણાયાશ્છર્દિહિક્કાનાં નિષેધઃ શ્વાસકાસયોઃ ।
સ્વરભેદચિકિત્સા ચ કૃમ્યુદાવર્તિનોઃ પ્ર્થક્ ॥
વિસૂચિકારોચકયોર્મૂત્રાઘાતવિકૃચ્છ્રયોઃ ।
ઇતિ કાયચિકિત્સાયાઃ શેષમત્ર પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અમાનુષનિષેધશ્ચ તથાપસ્મારિકોઽપરઃ ।
ઉન્માદપ્રતિષેધશ્ચ ભૂતવિદ્યા નિરુચ્યતે ॥
રસભેદાઃ સ્વસ્થવૃત્તિર્યુક્તયસ્તાન્ત્રિકાશ્ચ યાઃ ।
દોષભેદા ઇતિ જ્ઞેયા અધ્યાયાસ્તન્ત્રભૂષણાઃ ॥
શ્રેષ્ઠત્વાદુત્તરં હ્યેતત્તન્ત્રમાહુર્મહર્ષયઃ ।
બહ્વર્થસંગ્રહાચ્છ્રેષ્ઠમુત્તરં ચાપિ પશ્ચિમમ્ ॥
શાલાક્યતન્ત્રં કૌમારં ચિકિત્સા કાયિકી ચ યા ।
ભૂતવિદ્યેતિ ચત્વારિ તન્ત્રે તૂત્તરસંજ્ઞિતે ॥
વાજીકરં ચકિત્સાસુ રસાયનવિધિસ્તથા ।
વિષતન્ત્રં પુનઃ કલ્પાઃ શલ્યજ્ઞાનં સમન્તતઃ ॥
ઇત્યષ્ટાઙ્ગમિદં તન્ત્રમાદિદેવપ્રકાશિતમ્ ।
વિધિનાધીત્ય યુઞ્જાના ભવન્તિ પ્રાણદા ભુવિ ॥
એતદ્ધ્યવશ્યમધ્યેયં અધીત્ય ચ કર્માપ્યવશ્યમુપાસિતવ્યં ઉભયજ્ઞો હિ ભિષક્ રાજાર્હો ભવતિ ॥
ભવન્તિ ચાત્ર ।
યસ્તુ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મસ્વપરિનિષ્ઠિતઃ ।
સ મુહ્યત્યાતુરં પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય ભીરુરિવાહવમ્ ॥
યસ્તુ કર્મસુ નિષ્ણાતો ધાર્ષ્ટ્યાચ્છાસ્ત્રબહિષ્કૃતઃ ।
સ સત્સુ પૂજાં નાપ્નોતિ વધં ચાર્હતિ રાજતઃ ॥
ઉભાવેતાવનિપુણાવસમર્થૌ સ્વકર્મણિ ।
અર્ધવેદધરાવેતાવેકપક્ષાવિવ દ્વિજૌ ॥
ઓષધ્યોઽમૃતકલ્પાસ્તુ શસ્ત્રાશનિવિષોપમાઃ ।
ભવન્ત્યજ્ઞૈરુપહૃતાસ્તસ્માદેતાન્ વિવર્જયેત્ ॥
સ્નેહાદિષ્વનભિજ્ઞા યે છેદ્યાદિષુ ચ કર્મસુ ।
તે નિહન્તિ જનં લોભાત્ કુવૈદ્યા નૃપદોષતઃ ॥
યસ્તૂભયજ્ઞો મતિમાન્ સ સમર્થોઽર્થસાધને ।
આહવે કર્મ નિર્વોઢું દ્વિચક્રઃ સ્યન્દનો યથા ॥
અથ વત્સ તદેતદધ્યેયં તથા તથોપધારય મયા પ્રોચ્યમાનં અથ શુચયે કૃતોત્તરાસઙ્ગાયાવ્યાકુલયોપસ્થિતાયાધ્યયનકાલે શિષ્યાય યથાશક્તિ ગુરુરુપદિશેત્ પદં પાદં શ્લોકં વા તે ચ પદપાદશ્લોકાભૂયઃ ક્રમેણાનુસંધેયાઃ એવમેકૈકશો ઘટયેદાત્મના ચાનુપઠેત્ અદ્રુતમવિલમ્બિતમવિશણ્કિતમનનુનાસિકં વ્યક્તાક્ષ્રમપીડિતવર્ણમક્ષિભ્રુવૌષ્ઠહસ્તૈરનભિનીતં સુસંસ્કૃતં નાત્યુચ્ચૈર્નાતિનીચૈશ્ચ સ્વરૈઃ પઠેત્ । ન ચાન્તરેણ કશ્ચિદ્વ્રજેત્ તયોરધીયાનયોઃ ॥
ભવતશ્ચાત્ર ।
શુચિર્ગુરુપરો દક્ષસ્તન્દ્રાનિદ્રાવિવર્જિતઃ ।
પઠન્નેતેન વિધિના શિષ્યઃ શાસ્ત્રાન્તમાપ્નુયાત્ ॥
વાક્સૌષ્ઠવેઽર્થવિજ્ઞાને પ્રાગલ્ભ્યે કર્મનૈપુણે ।
તદભ્યાસે ચ સિદ્ધૌ ચ યતેતાધ્યયનાન્તગઃ ॥
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0