Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 1.3

1.3.1

athāto'dhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.3.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.3.3

prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu / tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ //

1.3.4

vedotpattiḥ śiṣyanayastathādhyayanadānikaḥ /

1.3.4

prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ //

1.3.5

śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam /

1.3.5

agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam //

1.3.6

doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca /

1.3.6

karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam //

1.3.7

hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak /

1.3.7

kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca //

1.3.8

viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā /

1.3.8

śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam //

1.3.9

pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā /

1.3.9

vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau //

1.3.10

miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ /

1.3.10

dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago'paraḥ //

1.3.11

rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca /

1.3.11

dravaddravyavidhistadvadannapānavidhistathā //

1.3.12

sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ /

1.3.12

ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate //

1.3.13

vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ /

1.3.13

kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam //

1.3.14

granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāśca mukharogikam /

1.3.14

hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa //

1.3.15

bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca /

1.3.15

vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam //

1.3.16

pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca /

1.3.16

sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā //

1.3.17

nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā /

1.3.17

vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi //

1.3.18

dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam /

1.3.18

mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ //

1.3.19

kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā /

1.3.19

makhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi //

1.3.20

mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām /

1.3.20

granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam //

1.3.21

śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām /

1.3.21

śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā //

1.3.22

vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo'pi ca /

1.3.22

medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam //

1.3.23

nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam /

1.3.23

snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane //

1.3.24

tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ /

1.3.24

netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ //

1.3.25

nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ /

1.3.25

dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ //

1.3.26

prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca /

1.3.26

paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate //

1.3.27

annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca /

1.3.27

sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam //

1.3.28

dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca /

1.3.28

aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt //

1.3.29

adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam /

1.3.29

ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate //

1.3.30

adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān /

1.3.30

opadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate //

1.3.31

sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu /

1.3.31

saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati //

1.3.32

cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ /

1.3.32

paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca /

1.3.33

lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu /

1.3.33

kriyākalpo'bhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam //

1.3.34

ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam /

1.3.34

pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam //

1.3.35

cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate /

1.3.35

navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam //

1.3.36

apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak /

1.3.36

pūtanāyāstathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā //

1.3.37

naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā /

1.3.37

kaumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam //

1.3.38

jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi /

1.3.38

pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye //

1.3.39

tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ /

1.3.39

svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak //

1.3.40

visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ /

1.3.40

iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam //

1.3.41

amānuṣaniṣedhaśca tathāpasmāriko'paraḥ /

1.3.41

unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate //

1.3.42

rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāśca yāḥ /

1.3.42

doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ //

1.3.43

śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ /

1.3.43

bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ cāpi paścimam //

1.3.44

śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā /

1.3.44

bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite //

1.3.45

vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhistathā /

1.3.45

viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ //

1.3.46

ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam /

1.3.46

vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi //

1.3.47

etaddhyavaśyamadhyeyaṃ adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣak rājārho bhavati //

1.3.48

bhavanti cātra /

1.3.48

yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ /

1.3.48

sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam //

1.3.49

yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ /

1.3.49

sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ //

1.3.50

ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi /

1.3.50

ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau //

1.3.51

oṣadhyo'mṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ /

1.3.51

bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet //

1.3.52

snehādiṣvanabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu /

1.3.52

te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ //

1.3.53

yastūbhayajño matimān sa samartho'rthasādhane /

1.3.53

āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā //

1.3.54

atha vatsa tadetadadhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṇkitamananunāsikaṃ vyaktākṣramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet / na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ //

1.3.55

bhavataścātra /

1.3.55

śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ /

1.3.55

paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt //

1.3.56

vāksauṣṭhave'rthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe /

1.3.56

tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ //

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc