Sushruta Samhita · Chapter 1.3
athāto'dhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu / tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ //
vedotpattiḥ śiṣyanayastathādhyayanadānikaḥ /
prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ //
śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam /
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam //
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca /
karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam //
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak /
kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca //
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā /
śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam //
pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā /
vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau //
miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ /
dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago'paraḥ //
rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca /
dravaddravyavidhistadvadannapānavidhistathā //
sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ /
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate //
vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ /
kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam //
granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāśca mukharogikam /
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa //
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca /
vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam //
pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca /
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā //
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā /
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi //
dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam /
mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ //
kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā /
makhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi //
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām /
granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam //
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām /
śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā //
vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo'pi ca /
medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam //
nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam /
snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane //
tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ /
netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ //
nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ /
dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ //
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca /
paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate //
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca /
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam //
dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca /
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt //
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam /
ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate //
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān /
opadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate //
sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu /
saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati //
cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ /
paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca /
lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu /
kriyākalpo'bhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam //
ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam /
pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam //
cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate /
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam //
apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak /
pūtanāyāstathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā //
naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā /
kaumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam //
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi /
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye //
tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ /
svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak //
visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ /
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam //
amānuṣaniṣedhaśca tathāpasmāriko'paraḥ /
unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate //
rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāśca yāḥ /
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ //
śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ /
bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ cāpi paścimam //
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā /
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite //
vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhistathā /
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ //
ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam /
vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi //
etaddhyavaśyamadhyeyaṃ adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣak rājārho bhavati //
bhavanti cātra /
yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ /
sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam //
yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ /
sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ //
ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi /
ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau //
oṣadhyo'mṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ /
bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet //
snehādiṣvanabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu /
te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ //
yastūbhayajño matimān sa samartho'rthasādhane /
āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā //
atha vatsa tadetadadhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṇkitamananunāsikaṃ vyaktākṣramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet / na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ //
bhavataścātra /
śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ /
paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt //
vāksauṣṭhave'rthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe /
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ //
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0