સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.2

અથાતઃ શિષ્યોપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યાનામન્યતમમન્વયવયઃશીલશૌર્યશૌચાચારવિનયશક્તિબલમેધાધૃતિસ્મૃતિમતિપ્રતિપત્તિયુક્તં તનુજિહ્વૌષ્ઠદન્તાક્રમૃજુવક્ત્રાક્ષિનાસંપ્રસન્નચિત્તવાક્ચેષ્ટં ક્લેશસઃઅં ચ ભિષક્ શિષ્યમુપનયેત્ અતો વિપરીતગુણં નોઅપનયેત્ ॥

ઉપનયનીયં તુ બ્રાહ્મણં પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ પ્રશસ્તાયાં દિશિ શુચૌ સમે દેશે ચતુર્હસ્તં ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય ગોમયેન દર્ભૈઃ સંસ્તીર્ય પુષ્પૈર્લાજભક્તૈ રત્નૈશ્ચ દેવતાઃ પૂજયિત્વા વિપ્રાન્ ભિષજશ્ચ તત્રોલ્લિખ્યાભ્યુક્ષ્ય ચ દક્ષિણતો બ્રહ્માણં સ્થાપયિત્વાગ્નિમુપસમાધાય ખદિરપલાશદેવદારુબિલ્વાનાં સમિદ્ભિશ્ચતુર્ણાં વા ક્ષીરવૃક્ષાણાં ( ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થમધૂકાનાં ) દધિમધુઘૃતાક્તાભિર્દાર્વીહૌમિકેન વિધિના સ્રુવેણાજ્યાહુતીર્જુહુયાત્ સપ્રણવાભિર્મહાવ્યહૃતિભિઃ તતઃ પ્રતિદૈવતમૃષીંશ્ચ સ્વાહાકારં કુર્યાત્ શિષ્યમપિ કારયેત્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ત્રયાણાં વર્ણાનામુપનયનં કર્તુમર્હતિ રાજન્યો દ્વયસ્ય વૈશ્યો વૈશ્યસ્યૈવેતિ શૂદ્રમપિ કુલગુણસંપન્નં મન્ત્રવર્જમનુપનીતમધ્યાપયેદિત્યેકે ॥

તતોઽગ્નિં ત્રિઃ પરિણીયાગ્નિસાક્ષિકં શિષ્યં બ્રૂયાત્ કામક્રોધલોભમોહમાનાહણ્કારેર્ષ્યાપારુષ્યપૈશુન્યાનૃતાલસ્યાયશસ્યાનિ હિત્વા નીચનખરોમ્ણા શુચિના કષાયવાસસા સત્યવ્રતબ્રહ્મચર્યાભિવાદનતત્પરેણાવશ્યં ભવિતવ્યં મદનુમતસ્થાનગમનશયનાસનભોજનાધ્યયનપરેણ ભૂત્વા મત્પ્રિયહિતેષુ વર્તિતવ્યં અતોઽન્યથા તે વર્તમાનસ્યાધર્મો ભવતિ અફલા ચ વિદ્યા ન ચ પ્રાકાશ્યં પ્રાપ્નોતિ ॥

અહં વા ત્વયિ સમ્યગ્વર્તમાને યદ્યન્યથાદર્શી સ્યામેનોભાગ્ભવેયમફલવિદ્યશ્ચ ॥

દ્વિજગુરુદરિદ્રમિત્રપ્રવ્રજિતોપનતસાધ્વનાથાભ્યુપગતાનાં ચાત્મબાન્ધવાનામિવ સ્વભૈષજૈઃ પ્રતિકર્તવ્યમેવં સાધુ ભવતિ વ્યાધશાકુનિકપતિતપાપકારિણાં ચ ન પ્રતિકર્તવ્યં એવં વિદ્યા પ્રકાશતે મિત્રયશોધર્માર્થકામાંશ્ચ પ્રાપ્નોતિ ॥

ભવતશ્ચાત્ર ।

કૃષ્ણેઽષ્ટમી તન્નિધનેઽહની દ્વે શુક્લે તથાપ્યેવમહર્દ્વિસન્ધ્યમ્ ।

અકાલવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુઘોષે સ્વતન્ત્રરાષ્ટ્રક્ષિતિપવ્યથાસુ ॥

શ્મશાનયાનાદ્યતનાહવેષુ મહોત્સવૌત્પાતિકદર્શનેષુ ।

નાધ્યેયમન્યેષુ ચ યેષુ વપ્રા નાધીયતે નાશુચિના ચ નિત્યમ્ ॥