સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.27

અથાતઃ શલ્યાપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસયામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

શલ્યં દ્વિવિધમવબદ્ધમનવબદ્ધં ચ ॥

તત્ર સમાસેનાનવબદ્ધશલ્યોદ્ધરણાર્થં પઞ્ચદશ હેતૂન્ વક્ષ્યામઃ । તદ્યથા સ્વભાવઃ પાચનં ભેદનં દારણં પીડનં પ્રમાર્જનં નિર્ધ્માપનં વમનં વિરેચનં પ્રક્ષાલનં પ્રતિમર્શઃ પ્રવાહણં આચૂષણં અયસ્કાન્તો હર્ષશ્ચેતિ ॥

તત્રાશ્રુક્ષવથૂદ્ગારકાસમૂત્રપુરીષાનિલૈઃ સ્વભાવબલપ્રવૃત્તૈર્નયનાદિભ્યઃ પતતિ માંસાવગાઢં શલ્યમવિદહ્યમાનં પાચયિત્વા પ્રકોથા(આ.પા)ત્તસ્ય પૂયશોણિતવેગાદ્ગૌરવાદ્વા પતતિ । પક્વમભિદ્યમાનં ભેદયેદ્દારયેદ્વા । ભિન્નમનિરસ્યમાનં પીડનીયૈઃ પીડયેત્ પાણિભિર્વા । અણૂન્યક્ષશલ્યાનિ પરિષેચનાધ્માપનૈર્બાલવસ્ત્રપાણિભિઃ પ્રમાર્જયેત્ । આહારશેષશ્લેષ્મહીનાણુશલ્યાનિ શ્વસનોત્કાસનપ્રધમનૈર્નિર્ધમેત્ । અન્નશલ્યાનિ વમનાઙ્ગુલિપ્રતિમર્શપ્રભૃતિભિઃ । વિરેચનૈઃ પક્વાશયગતાનિ । વ્રણદોષાશયગતાનિ પ્રક્ષાલનૈઃ । વાતમૂત્રપુરીષગર્ભસઙ્ગેષુ પ્રવાહણમુક્તં । મારુતોદકસવિષરુધિરદુષ્ટસ્તન્યેષ્વાચૂષણમાસ્યેન વિષાણૈર્વા । અનુલોમમનવબદ્ધમકર્ણમનલ્પવ્રણમુખમયસ્કાન્તેન । હૃદ્યવસ્થિતમનેકકારણોત્પન્નં શોકશલ્યં હર્ષેણેતિ ॥

સર્વશલ્યાનાં તુ મહતામણૂનાં વા દ્વાવેવાહરણહેતૂ ભવતઃ પ્રતિલોમોઽનુલોમશ્ચ ॥

તત્ર પ્રતિલોમમર્વાચીનમાનયેત્ અનુલોમં પરાચીનમ્ ॥

ઉત્તુણ્ડિતં છિત્વા નિર્ઘાતયેચ્છેદનીયમુખમ્ ॥

છેદનીયમુખાન્યપિ કુક્ષિવક્ષઃકક્ષાવંક્ષણપર્શુકાન્તરપતિતાનિ ચ હસ્તશક્યં યથામાર્ગેણ હસ્તેનૈવાપહર્તું પ્રયતેત ॥

હસ્તેનાપહર્તુમશક્યં વિશસ્ય શસ્ત્રેણ યન્ત્રેણાપહરેત્ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

શીતલેન જલેનૈનં મૂર્ચ્છન્તમવસેચયેત્ ।

સંરક્ષેદસ્ય મર્માણિ મુહુરાશ્વાસયેચ્ચ તમ્ ॥

તતઃ શલ્યમુદ્ધૃત્ય નિર્લોહિતં વ્રણં કૃત્વા સ્વેદાર્હમગ્નિઘ્;ર્તપ્રભૃતિભિઃ સંસ્વેદ્ય વિદહ્ય પ્રદિહ્ય સર્પિર્મધુભ્યાં બદ્ધ્વાચારિકમુપદિશેત્ । ( સિરાસ્નાયુવિલગ્નં શલાકાદિભિર્વિમોચ્યાપનયેત્ શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગં સમવપીડ્ય શ્વયથું દુર્બલવારઙ્ગં કુશાદિભિર્બદ્ધ્વા ।)

હૃદયમભિતો વર્તમાનં શલ્યં શીતજલાદિભિરુદ્વેજિતસ્યાપહરેદ્યથામાર્ગં દુરુપહરમન્યતોઽપબાધ્યમાનં પાટયિત્વોદ્ધરેત્ ॥

અસ્થિવિવરપ્રવિષ્ટમસ્થિવિદષ્ટં વાવગૃહ્ય પાદાભ્યાં યન્ત્રેણાપહરેત્ અશક્યમેવં વા બલવદ્ભિઃ સુપરિગૃહીતસ્ય યન્ત્રેણ ગ્રાહયિત્વા શલ્યવારઙ્ગં પ્રવિભુજ્ય ધનુર્ગુણૈર્બદ્ધૈકતશ્ચાસ્ય પઞ્ચાઙ્ગ્યામુપસંયતસ્યાશ્વસ્ય વક્ત્રકવિકે બધ્નીયાત્ અથૈનં કશયા તાડયેદ્યથોન્નમયન્ શિરો વેગેન શલ્યમુદ્ધરતિ દૃઢાં વા વૃક્ષશાખામવનમ્ય તસ્યાં પૂર્વવદ્બદ્ધ્વોદ્ધરેત્ ॥

અદેશોત્તુણ્ડિતમષ્ઠીલાશ્મમુદ્ગરાણામ્ન્યતમસ્ય પ્રહારેણ વિચાલ્ય યથામાર્ગમેવ યન્ત્રેણ ॥

( યન્ત્રેણ ) વિમૃદિતકર્ણાનિ કર્ણવન્ત્યનાબાધકરદેશોત્તુણ્ડિતાનિ પુરસ્તાદેવ ॥

જાતુષે કણ્ઠાસક્તે કણ્ઠે નાડીં પ્રવેશ્યાગ્નિતપ્તાં ચ શલાકાં તયાવગૃહ્ય શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિચ્ય સ્થિરીભૂતામુદ્ધરેત્ ॥

અજાતુષં જતુમધૂચ્છિષ્ટપ્રલિપ્તયા શલાકયા પૂર્વકલ્પેનેત્યેકે ॥

અસ્થિશલ્યમન્યદ્વા તિર્યક્કણ્ઠાસક્તમવેક્ષ્ય કેશોણ્ડુકં દૃઢૈકસૂત્રબદ્ધં દ્રવભક્તોપહિતં પાયયેદાકણ્ઠાત્ પૂર્ણકોષ્ઠં ચ વામયેત્ વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં જ્ઞાત્વા સૂત્રં સહસા ત્વાક્ષિપેત્ મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચકેનાપહરેત્ પ્રણુદેદ્વાન્તઃ । ક્ષતકણ્ઠાય ચ મધુસર્પિષી લેઢું પ્રયચ્છેત્ત્રિફલાચૂર્ણં વા મધુશર્કરાવિમિશ્રમ્ ॥

ઉદકપૂર્ણોદરમવાક્શિરસમવપીડયેદ્ધુનીયાદ્વામયેદ્વા ભસ્મરાશૌ વા નિખનેદામુખાત્ ॥

ગ્રાસશલ્યે તુ કણ્ઠાસક્તે નિઃશઙ્કમનવબુદ્ધં સ્કન્ધે મુષ્ટિનાભિહન્યાત્ સ્નેહં મદ્યં પાનીયં વા પાયયેત્ ॥

બાહુરજ્જુલતાપાશૈઃ કણ્ઠપીડનાદ્વાયુઃ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્માણં કોપયિત્વા સ્રોતો નિરુણદ્ધિ લાલાસ્રાવં ફેનાગમનં સંજ્ઞાનાશં ચાપાદયતિ તમભ્યજ્ય સંસ્વેદ્ય શિરોવિરેચનં તસ્મૈ તીક્ષ્ણં દદ્યાદ્રસં ચ વાતઘ્નં વિદધ્યાદિતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

શલ્યાકૃતિવિશેષાંશ્ચ સ્થાનાન્યાવેક્ષ્ય બુદ્ધિમાન્ ।

તથા યન્ત્રપૃથક્ત્વં ચ સમ્યક્ શલ્યમથાહરેત્ ॥

કર્ણવન્તિ તુ શલ્યાનિ દુઃખાહાર્યાણિ યાનિ ચ ।

આદદીત ભિષક્ તસ્માત્તાનિ યુક્ત્યા સમાહિતઃ ॥

એતૈરુપાયૈઃ શલ્યં તુ નૈવ નિર્યાત્યતે યદિ ।

મત્યા નિપુણયા વૈદ્યો યન્ત્રયોગૈશ્ચ નિર્હરેત્ ॥

શોથપાકૌ રુજશ્ચોગ્રાઃ કુર્યાચ્છલ્યમનિર્હૃતમ્ ।

વૈકલ્યં મરણં ચાપિ તસ્માદ્યત્નાદ્વિનિર્હરેત્ ॥