સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.26

અથાતઃ પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તિરિઃ ॥

શલ શ્વલ આશુગમને ધતુઃ તસ્ય શલ્યમિતિ રૂપમ્ ॥

તદ્દ્વિવિધં શારીઅરમાગન્તુકં ચ ॥

સર્વશરીરાબાધકરં શલ્યં તદિહોપદિશ્યત ઇત્યતઃ શલ્યશાસ્ત્રમ્ ॥

તત્ર શારીરં રોમનખાદિ ધાતવોઽન્નમલા દોષાશ્ચ દુષ્ટાઃ આગન્ત્વપિ શારીરશલ્યવ્યતિરેકેણ યાવન્તો ભાવા દુઃખમુત્પાદયન્તિ ॥

અધિકારો હિ લોહવેણુવૃક્ષતૃણશૃઙ્ગાસ્થિમયેષુ તત્રાપિ વિશેષતો લોહેષ્વેવ વિશસનાર્થોપપન્નત્વાલ્લોહસ્ય લોહાનામપિ દુર્વારત્વાદણુમુખત્વાદ્દૂરપ્રયોજનકરત્વાચ્ચ શર એવાધિકૃતઃ । સ દ્વિવિધઃ કર્ણી શ્લક્ષ્ણશ્ચ પ્રાયેણ વિવિધવૃક્ષપત્રપુષ્પફલતુલ્યાકૃતયો વ્યાખ્યાતા વ્યાલમૃગપક્ષિવક્ત્રસદૃશાશ્ચ ॥

સર્વશલ્યાનાં તુ મહતામણૂનાં વા પઞ્ચવિધો ગતિવિશેષ ઊર્ધ્વમધોઽર્વાચીનસ્તિર્યગૃજુરિતિ ॥

તાનિ વેગક્ષયાત્ પ્રતિઘાતાદ્વા ત્વગાદિષુ વ્રણવસ્તુષ્વવતિષ્ઠન્તે ધમનીસ્રોતોઽસ્થિવિવરપેશીપ્રભૃતિષુ વા શરીરપ્રદેશેષુ ॥

તત્ર શલ્યલક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય । તત્તુ દ્વિવિધં સામાન્યં વૈશેષિકં ચ । શ્યાવં પિડકાચિતં શોફવેદનાવન્તં મુહુર્મુહુઃ શોણિતાસ્રાવિણં બુદ્બુદવદુન્નતં મૃદુમાંસં ચ વ્રણં જાનીયાત્ સશલ્યોઽયમિતિ । સામાન્યમેતલ્લક્ષણમુક્તમ્ । વૈશેષિકં તુ ત્વગ્ગતે વિવર્ણઃ શોફો ભવત્યાયતઃ કઠિનશ્ચ માંસગતે શોફાભિવૃદ્ધિઃ શલ્યમાર્ગાનુપસંરોહઃ પીડનાસહિષ્ણુતા ચોષપાકૌ ચ પેશ્યન્તરસ્થેઽપ્યેતદેવ ચોષશોફવર્જં સિરાગતે સિરાધ્માનમ્ સિરાશૂલં સિરાશોફશ્ચ સ્નાયુગતે સ્નાયુજાલોત્ક્ષેપણં સંરમ્ભશ્ચોગ્રા રુક્ ચ સ્રોતોગતે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણહાનિ ધમનીસ્થે સફેનં રક્તમીરયન્નનિલઃ સશબ્દો નિર્ગચ્છત્યઙ્ગમર્દઃ પિપાસા હૃલ્લાસશ્ચ અસ્થિગતે વિવિધવેદનાપ્રાદુર્ભાવઃશોફશ્ચ અસ્થિવિવરગતેઽસ્થિપૂર્ણતાસ્થિતોદઃ સંહર્ષો બલવાંશ્ચ સન્ધિગતેઽસ્થિવચ્ચેષ્ટોપરમશ્ચ કોષ્ઠગત આટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનં ચ વ્રણમુખાત્ મર્મગતે મર્મવિદ્ધાવચ્ચેષ્ટતે । સૂક્ષ્મગતિષુ શલ્યેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાન્યસ્પષ્ટાનિ ભવન્તિ ॥

મહાન્ત્યલ્પાનિ વા શુદ્ધદેહાનામનુલોમસન્નિવિષ્ટાનિ રોહન્તિ વિશેષતઃ કણ્ઠસ્રોતઃસિઋઅત્વક્પેશ્યસ્થિવિવરેષુ દોષપ્રકોપવ્યાયામાભિઘાતાજીર્ણેભ્યઃ પ્રચલિતાનિ પુનર્બાધન્તે ॥

તત્ર ત્વક્પ્રનષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાયાં મૃન્માષયવગોધૂમગોમયમૃદિતાયાં ત્વચિ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્ સ્ત્યાનઘૃતમૃચ્ચન્દનકલ્કૈર્વા પ્રદિગ્ધાયાં શલ્યોષ્મણાશુ વિસરતિ ઘૃતમુપશુષ્યતિ વા લેપો યત્ર તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્ માંસપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદાદિભિઃ ક્રિયાવિશેષૈરવિરુદ્દૈરાતુરમુપપાદયેત્ કર્શિતસ્ય તુ શિથિલીભૂતમનવબદ્ધં ક્ષુભ્યમાણં યત્ર સંરમ્ભં વેદનાં વા જનયતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્ કોષ્ઠાસ્થિસન્ધિપેશીવિવરેષ્વવસ્થિતમેવમેવ પરીક્ષેત સિરાધમનીસ્રોતઃસ્નાયુપ્રનષ્ટે ખણ્ડચક્રસંયુક્તે યાને વ્યાધિતમારોપ્યાશુ વિષમેઽધ્વનિ યાયાદ્યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં જાનીયાત્ અસ્થિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્યસ્થીનિ બન્ધનપીડનાભ્યાં ભૃશમુપાચરેદ્યત્ર સંરમ્ભો વેદના વાભવતિ તત્ર શલ્યં જાનીયાત્ સન્ધિપ્રનષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નાન્ સન્ધીન્ પ્રસરણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈર્ભૃશમુપાચરેત્ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં વિજાનીયાત્ મર્મપ્રનષ્ટે ત્વનન્યભાવાન્મર્મણામુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ ॥

સામાન્યલક્ષણમપિ ચ હસ્તિસ્કન્ધાશ્વપૃષ્ઠપર્વતદ્રુમારોહણધનુર્વ્યાયામદ્રુતયાનનિયુદ્ધાધ્વગમનલઙ્ઘનપ્રતરણપ્લવનવ્યાયામૈર્જૃમ્ભોદ્ગારકાસક્ષવથુષ્ઠીવનહસનપ્રાણાયામૈર્વાતમૂત્રપુરીષશુક્રોત્સર્ગૈર્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર શલ્યં જાનીયાત્ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

યસ્મિંસ્તોદાદયો દેશો સુપ્તતા ગુરુતાપિ ચ ।

ઘટ્ટતે બહુશો યત્ર સ્રૂયતે તુદ્યતેઽપિ ચ ॥

આતુરશ્ચાપિ યં દેશમભીક્ષ્ણં પરિરક્ષતિ ।

સંવાહ્યમાનો બહુશસ્તત્ર શલ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥

અલ્પાબાધમશૂનં ચ નીરુજં નિરુપદ્રવમ્ ।

પ્રસન્નં મૃદુપર્યન્તં નિરાઘટ્ટમનુન્નતમ્ ॥

એષણ્યા સર્વતો દૃષ્ટ્વા યથામાર્ગં ચિકિત્સકઃ ।

પ્રસારાકુઞ્ચનાન્નૂનં નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્ ॥

અસ્થ્યાત્મકં ભજ્યતે તુ શલ્યમન્તશ્ચ શીર્યતે ।

પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે શાર્ઙ્ગમાયસં ચેતિ નિશ્ચયઃ ॥

વાર્ક્ષવૈણવતાર્ણાનિ નિર્હ્રયન્તે તુ નો યદિ ।

પચન્તિ રક્તં માંસં ચ ક્ષિપ્રમેતાનિ દેહિનામ્ ॥

કાનકં રાજતં તામ્રં રૈતિકં ત્રપુસીસકમ્ ।

ચિરસ્થાનાદ્વિલીયન્તે પિત્તતેજઃપ્રતાપનાત્ ॥

સ્વભાવશીતા મૃદવો યે ચાન્યેઽપીદૃશા મતાઃ ।

દ્રવીભૂતાઃ શરીરેઽસ્મિન્નેકત્વં યાન્તિ ધાતુભિઃ ॥

વિષાણદન્તકેશાસ્થિવેણુદારૂપલાનિ તુ ।

શલ્યાનિ ન વિશીર્યન્તે શરીરે મૃન્મયાનિ ચ ॥

દ્વિવિધં પઞ્ચગતિમત્ત્વગાદિવ્રણવસ્તુષુ ।

વિશ્લિષ્ટં વેત્તિ યઃ શલ્યં સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ॥