સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.23

અથાતઃ કૃત્યાકૃત્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધનન્તરિઃ ॥

તત્ર વયઃસ્થાનાં દૃઢાનાં પ્રાણવતાં સત્ત્વવતાં ચ સુચિકિત્સ્યા વ્રણાઃએકસ્મિન્ વા પુરુષે યત્રૈતદ્ગુણચતુષ્ટયં તસ્ય સુખસાધનીયતમાઃ । તત્ર વયઃસ્થાનાં પ્રત્યગ્રધાતુત્વાદાશુ વ્રણા રોહન્તિ દૃઢાનાં સ્થિરબહુમાંસત્વાચ્છસ્ત્રમવચાર્યમાણં સિરાસ્નાય્વાદિવિશેષાન્ન પ્રાપ્નોતિ પ્રાણવતાં વેદનાભિઘાતાહારયન્ત્રણાદિભિર્ન ગ્લાનિરુત્પદ્યતે સત્ત્વવતાં દારુણૈરપિ ક્રિયાવિશેષૈર્ન વ્યથા ભવતિ તસ્માદેતેષાં સુખસાધનીયતમાઃ ॥

ત એવ વિપરીતગુણા વૃદ્ધકૃશાલ્પપ્રાણભીરુષુ દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥

સ્ફિક્પાયુપ્રજનનલલાટગણ્ડૌષ્ઠપૃષ્ઠકર્ણફલકોષોદરજત્રુમુખાભ્યન્તરસંસ્થાઃ સુખરોપણીયા વ્રણાઃ ॥

અક્ષિદન્તનાસાપાઙ્ગશ્રોત્રનાભિજઠરસેવનીનિતમ્બપાર્શ્વકુક્ષિવક્ષઃકક્ષાસ્તનસન્ધિભાગગતાઃ સફેનપૂયરક્તાનિલવાહિનોઽન્તઃશલ્યાશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યાઃ અધોભાગાશ્ચોર્ધ્વભાગનિર્વાહિણો રોમાન્તોપનખમર્મજઙ્ઘાસ્થિસંશ્રિતાશ્ચ ભગન્દરમપિ ચાન્તર્મુખં સેવનીકુટકાસ્થિસંશ્રિતમ્ ॥

કુષ્ઠિનાં વિષજુષ્ટાનાં શોષિણં મધુમેહિનામ્ ।

વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યન્તિ યેષાં ચાપિ વ્રણે વ્રણાઃ ॥

અવપાટિકાનિરુદ્ધપ્રકશસન્નિરુદ્ધગુદજઠરગ્રન્થિક્ષતક્રિમયઃ પ્રતિશ્યાયજાઃ કોષ્ઠજાશ્ચ ત્વગ્દોષિણાં પ્રમેહિણાં વા યે પરિક્ષતેષુ દૃશ્યન્તે શર્કરા સિકતામેહો વાતકુણ્ડલિકાષ્ઠીલા દન્તશર્કરોપકુશઃ કણ્ઠશાલૂકં નિષ્કોષણદૂષિતાશ્ચ દન્તવેષ્ટા વિસર્પાસ્થિક્ષતોરઃક્ષતવ્રણગ્રન્થિપ્રભૃતયશ્ચ યાપ્યાઃ ॥

સાધ્યા યાપ્યત્વમાયાન્તિ યાપ્યાશ્ચાસાધ્યતાં તથા ।

ઘ્નન્તિ પ્રાણાનસાધ્યાસ્તુ નરાણામક્રિયાવતામ્ ॥

યાપનીયં વિજાનીયાત્ ક્રિયા ધારયતે તુ યમ્ ।

ક્રિયાયાં તુ નિવૃત્તાયાં સદ્ય એવ વિનશ્યતિ ॥

પ્રાપ્તા ક્રિયા ધારયતિ યાપ્યવયાધિતમાતુરમ્ ।

પ્રપતિષ્યદિવાગારં વિષ્કમ્ભઃ સાધુયોઅજિતઃ ॥

અત ઊર્ધ્વમસાધ્યાન્ વક્ષ્યામઃ માંસપિણ્ડવદુદ્ગતાઃ પ્રસેકિનોઽન્તઃપૂયવેદનાવન્તોઽશ્વાપાનવદુદ્વૃત્તૌષ્ઠાઃ કેચિત્ કઠિના ગોશૃઙ્ગવદુન્નતમૃદુમાંસપ્રરોહાઃ અપરે દુષ્ટરુધિરાસ્રાવિણસ્તનુશીતપિચ્છિલસ્રાવિણો વા મધ્યોન્નતાઃ કેચિદવસન્નશુષિરપર્યન્તાઃ શણતૂલવત્ સ્નાયુજાલવન્તો દુર્દર્શનાઃ વસામેદોમજ્જમસ્તુલુઙ્ગસ્રાવિણશ્ચ દોષસમુત્થાઃ પીતાસિતમૂત્રપુરીષવાતવાહિનશ્ચ કોષ્ઠસ્થાઃ ત એવોભયતોભાગવ્રણમુખેષુ પૂયરક્તનિર્વાહિણઃ (આ.ક્ષીણમાંસાનાં ચ) સર્વતોગતયશ્ચાણુમુખા માંસબુદ્બુદવન્તઃ સશબ્દવાતવાહિનશ્ચ શિરઃકણ્ઠસ્થાઃ ક્ષીણમાંસાનાં ચ પૂયરક્તનિર્વાહિણોઽરોચકાવિપાકકાસશ્વાસોપદ્રવયુક્તાઃ ભિન્ને વા શિરઃકપાલે યત્ર મસ્તુલુઙ્ગદર્શનં ત્રિદોષલિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવઃ કાસશ્વાસૌ વા યસ્યેતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

વસાં મેદોઽથ મજ્જાનં મસ્તુલુઙ્ગં ચ યઃ સ્રવેત્ ।

આગન્તુસ્તુ વ્રણઃ સિધ્યેન્ન સિધ્યેદ્દોષસંભવઃ ॥

અમર્મોપહિતે દેશે સિરાસન્ધ્યસ્થિવર્જિતે ।

વિકારો યોઽનુપર્યેતિ તદસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥

ક્રમેણોપચયં પ્રાપ્ય ધતૂનનુગતઃ શનૈઃ ।

ન શક્ય ઉન્મૂલયિતું વૃદ્ધો વૃક્ષ ઇવામયઃ ॥

સ સ્થિરત્વાન્મહત્ત્વાચ્ચ ધાત્વનુક્રમણેન ચ ।

નિહન્ત્યૌષધવીર્યાણિ મન્ત્રાન્ દુષ્ટગ્રહો યથા ॥

અતો યો વિપરીતઃ સ્યાત્ સુખસાધ્યઃ સ ઉચ્યતે ।

અબદ્ધમૂલઃ ક્ષુપકો યદ્વદુત્પાટને સુખઃ ॥

ત્રિભિર્દોષૈરનાક્રાન્તઃ શ્યાવૌષ્ઠઃ પિડકી સમઃ ।

અવેદનો નિરાસ્રાવો વ્રણઃ શુદ્ધ ઇહોચ્યતે ॥

કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ ।

સ્થિરાશ્ચિપિટિકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્ ॥

રૂઢવર્ત્માનમગ્રન્થિમશૂનમરુજં વ્રણમ્ ।

ત્વક્સવર્ણં સમતલં સમ્યગ્રૂઢં વિનિર્દિશેત્ ॥

દોષપ્રકોપાદ્વ્યાયામાદભિઘાતાદજીર્ણતઃ ।

હર્ષાત્ ક્રોધાદ્ભયાદ્વાપિ વ્રણો રૂઢોઽપિ દીર્યતે ॥