સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.22

અથાતો વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યમઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

ત્વઙ્નાંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિકોષ્ઠમર્માણીત્યષ્ટૌ વ્રણવસ્તૂનિ । અત્ર સર્વવ્રણસન્નિવેશઃ ॥

તત્ર આદ્યૈકવસ્તુસન્નિવેશી ત્વગ્ભેદી વ્રણઃ સૂપચરઃ શેષાઃ સ્વયમવદ્દીર્યમાણા દુરુપચારાઃ ॥

તત્રાયતશ્ચતુરસ્રો વૃત્તસ્ત્રિપુટક ઇતિ વ્રણાકૃતિસમાસઃ શેષાસ્તુ વિકૃતાકૃતયો દુરુપક્રમા ભવન્તિ ॥

સર્વ એવ વ્રણાઃ ક્ષિપ્રં સંરોહન્ત્યાત્મવતાં સુભિષગ્ભિશ્ચોપક્રાન્તાઃ અનાત્મવતામજ્ઞૈશ્ચોપક્રાન્તાઃ પ્રદુષ્યન્તિ પ્રવૃદ્ધત્વાચ્ચ દોષાણાં ॥

તત્રાતિસંવૃતોઽતિવિવૃતોઽતિકઠિનોઽતિમૃદુરુત્સન્નોઽવસન્નોઽતિશીતોઽત્યુષ્ણઃ કૃષ્ણરક્તપીતશુક્લાદીનાં વર્ણાનામન્યતમવર્ણો ભૈરવઃ પૂતિપૂયમાંસસિરાસ્નાયુપ્રભૃતિભિઃ પૂર્ણઃ પૂતિપૂયાસ્રાવ્યુન્માર્ગ્યુત્સઙ્ગ્યમનોજ્ઞદર્શનગન્ધોઽત્યર્થં વેદનાવાન્ દાહપાકરાગકણ્ડૂશોફપિડકોપદ્રુતોઽત્યર્થં દુષ્ટશોણિતાસ્રાવી દીર્ઘકાલાનુબન્ધી ચેતિ દુષ્ટવ્રણલિઙ્ગાનિ । તસ્ય દોષોચ્છ્રાયેણ ષટ્ત્વં વિભજ્ય યથાસ્વં પ્રતીકારે પ્રયતેત ॥

અત ઊર્ધ્વં સર્વસ્રાવાન્ વક્ષ્યામઃ તત્ર ઘૃષ્ટાસુ છિન્નાસુ વા ત્વક્ષુ સ્ફોટેષુ ભિન્નેષુ વિદારિતેષુ વા સલિલપ્રકાશો ભવત્યાસ્રાવઃ કિંચિદ્વિસ્રઃ પીતાવભાસશ્ચ માંસગતઃ સદ્યશ્છિન્નાસુ સિરાસુ રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ પક્વાસુ ચ તોયનાડીભિરિવ તોયાગમનં પૂયસ્ય આસ્રાવશ્ચાત્ર તનુર્વિચ્છિન્નઃ પિચ્છિલોઽવલમ્બી શ્યાવોઽવશ્યાયપ્રતિમશ્ચ સ્નાયુગતઃ સ્નિગ્ધો ઘનઃ સિંઘાણકપ્રતિમઃ સરક્તશ્ચ અસ્થિગતોઽસ્થન્યભિહતે સ્ફુટિતે ભિન્ને દોષાવદારિતે વા દોષભક્ષિતત્વાદસ્થિ નિઃસારં શુક્તિધૌતમિવાભાતિ આસ્રાવશ્ચાત્ર મજ્જમિશ્રઃ સરુધિરઃ સ્નિગ્ધશ્ચ સંધિગતઃ પીડ્યમાનો ન પ્રવર્તતે આકુઞ્ચનપ્રસારણોન્નમનવિનમનપ્રધાવનોત્કાસનપ્રવાહણૈશ્ચ સ્રવતિ આસ્રાવશ્ચાત્ર પિચ્છિલોઽવલમ્બી સફેનપૂયરુધિરોન્મથિતશ્ચ કોષ્ઠગતોઽસૃઙ્નૂત્રપુરીષપૂયોદકાનિ સ્રવતિ મર્મગતસ્ત્વગાદિષ્વવરુદ્ધત્વાન્નોચ્યતે । તત્ર ત્વગાદિગતાનામાસ્રાવાણાં યથાક્રમં પારુષ્યશ્યાવાવશ્યાયદધિમસ્તુક્ષારોદકમાંસધાવનપુલાકોદકસન્નિભત્વાનિ મારુતાદ્ભવન્તિ પિત્તાદ્ગોમેદગોમૂત્રભસ્મશઙ્ખકષાયોદકમાધ્વીકતૈલસન્નિભત્વાનિ પિત્તવદ્રક્તાદતિવિસ્રત્વં ચ કફાન્નવનીતકાસીસમજ્જપિષ્ટતિલનારિકેલોદકવરાહવસાસન્નિભત્વાનિ સન્નિપાતાન્નારિકેલોદકૈર્વારુકરસકાઞ્જિકપ્રસાદારુકોદકપ્રિયઙ્ગુફલયકૃન્મુદ્ગયૂષસવર્ણત્વાનીતિ ॥

શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ ।

પક્વાશયાદસાધ્યસ્તુ પુલાકોદકસન્નિભિઃ ।

ક્ષારોદકનિભઃ સ્રાવો વર્જ્યો રક્તાશયાત્સ્રવન્ ॥

આમાશયાત્ કલાયામ્ભોનિભશ્ચ ત્રિકસન્ધિજઃ ।

સ્રાવાનેતાન્ પરીક્ષ્યાદૌ તતઃ કર્માચરેદ્ભિષક્ ॥

અત ઊર્ધ્વં સર્વવ્રણવેદના વક્ષ્યામઃ તોદનભેદનતાડનચ્છેદનાયમનમન્થનવિક્ષેપણચુમ્ ચુમાયનનિર્દહનાવભઞ્જનસ્ફોટનવિદારણોત્પાટનકમ્પનવિવિધશૂલવિશ્લેષણવિકિરણપૂરણસ્તમ્ભનસ્વપ્નાકુઞ્ચનાઙ્કુશિકાઃ સંભવન્તિ અનિમિત્તવિવિધવેદનાપ્રાદુર્ભાવો વા મુહુર્મુહુર્યત્રાગચ્છન્તિ વેદનાવિશેષાસ્તં વાતિકમિતિ વિદ્યાત્ ઓષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ યત્ર ગાત્રમઙ્ગારાવકીર્ણમિવ પચ્યતે યત્ર ચોષ્માભિવૃદ્ધિઃ ક્ષતે ક્ષારાવસિક્તવચ્ચ વેદનાવિશેષાસ્તં પૈત્તિકમિતિ વિદ્યાત્ પિત્તવદ્રક્તસમુત્થં જાનીયાત્ કણ્ડૂર્ગુરુત્વં સુપ્તત્વમુપદેહોઽલ્પવેદનત્વં સ્તમ્ભઃ શૈત્યં ચ યત્ર તં શ્લૈષ્મિકમિતિ વિદ્યાત્ યત્ર સર્વાસાં વેદનાનામુત્પત્તિસ્તં સાન્નિપાતિકમિતિ વિદ્યાત્ ॥

અત ઊર્ધ્વં વ્રણવર્ણાન્ વક્ષ્યામઃ ભસ્મકપોતાસ્થિવર્ણઃ પરુષોઽરુણઃ કૃષ્ણ ઇતિ મારુતજસ્ય નીલઃ પીતો હરિતઃ શ્યાવઃ કૃષ્ણો રક્તઃ કપિલઃ પિઙ્ગલ ઇતિ રક્તપિત્તસમુત્થયોઃ શ્વેતઃ સ્નિગ્ધઃ પાણ્ડુરિતિ શ્લેષ્મજસ્ય સર્વવર્ણોપેતઃ સાન્નિપાતિક ઇતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

ન કેવલં વ્રણેષૂક્તો વેદનાવર્ણસંગ્રહઃ ।

સર્વશોફવિકારેષુ વ્રણવલ્લક્ષયેદ્ભિષક્ ॥