સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.21

અથાતો વ્રણપ્રશ્નમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ દેહસંભવહેતવઃ । તૈરેવાવ્યાપન્નૈરધોમધ્યોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટૈઃ શરીરમિદં ધાર્યતેઽગારમિવ સ્થૂણાભિસ્તિસૃભિરતશ્ચ ત્રિસ્થૂણમાહુરેકે । ત એવ ચ વ્યાપન્નાઃ પ્રલયહેતવઃ । તદેભિરેવ શોણિતચતુર્થૈઃ સંભવસ્થિતિપ્રલયેષ્વપ્યવિરહિતં શરીરં ભવતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

નર્તે દેહઃ કફાદસ્તિ ન પિત્તાન્ન ચ મારુતાત્ ।

શોણિતાદપિ વા નિત્યં દેહ એતૈસ્તુ ધાર્યતે ॥

તત્ર વા ગતિગન્ધનયોરિતિ ધાતુઃ તપ સન્તાપે શ્લિષ આલિઙ્ગને એતેષાં કૃદ્વિહિતૈઃ પ્રત્યયૈર્વાતઃ પિત્તં શ્લેષ્મેતિ ચ રૂપાણિ ભવન્તિ ॥

દોષસ્થાનાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ તત્ર સમાસેન વાતઃ શ્રોણિગુદસંશ્રયઃ તદુપર્યધો નાભેઃ પક્વાશયઃ પક્વામાશયમધ્યં પિત્તસ્ય આમાશયઃ શ્લેષ્મણઃ ॥

અતઃ પરં પઞ્ચધા વિભજ્યન્તે । તત્ર વાતસ્ય વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યામઃ પિત્તસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ હૃદયં દૃષ્તિસ્ત્વક્ પૂર્વોક્તં ચ શ્લેષ્મણસ્તૂરઃશિરઃકણ્ઠસન્ધય ઇતિ પૂર્વોક્તં ચ એતાનિ ખલુ દોષાણાં સ્થાનાન્યવ્યાપન્નાનામ્ ॥

વિસર્ગાદાનવિક્ષેપૈઃ સોમસૂર્યાનિલા યથા ।

ધારયન્તિ જગદ્દેહં કફપિત્તાનિલાસ્તથા ॥

તત્ર જિજ્ઞાસ્યં કિં પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિઃ આહોસ્વિત્ પિત્તમેવાગ્નિરિતિ । અત્રોચ્યતે ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિરુપલભ્યતે આગ્નેયત્વાત્ પિત્તે દહનપચનાદિષ્વભિપ્રવર્તમાનેષ્વગ્નિવદુપચારઃ ક્રિયતેઽન્તરગ્નિરિતિ ક્ષિણે હ્યગ્નિગુણે તત્સમાનદ્રવ્યોપયોગાદતિવૃદ્ધે શીતક્રિયોપયોગાદાગમાચ્ચ પશ્યામો ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિરિતિ ॥

તચ્ચાદૃષ્ટહેતુકેન વિશેષેણ પક્વામાશયમધ્યસ્થં પિત્તં ચતુર્વિધમન્નપાનં પચતિ વિવેચયતિ ચ દોષરસમૂત્રપુરીષાણિ તત્રસ્થમેવ ચાત્મશક્ત્યા શેષાણાં પિત્તસ્થાનાનાં શરીરસ્ય ચાગ્નિકર્મણાનુગ્રહં કરોતિ તસ્મિન્ પિત્તે પાચકોઽગ્નિરિતિ સંજ્ઞા યત્તુ યકૃત્પ્લીહ્નોઃ પિત્તં તસ્મિન્ રઞ્જકોઽગ્નિરિતિ સંજ્ઞા સ રસસ્ય રાગકૃદુક્તઃ યત્ પિત્તં હૃદયસંસ્થં તસ્મિન્ સાધકોઽગ્નિરિતિ સંજ્ઞા સોઽભિપ્રાર્થિતમનોરથસાધનકૃદુક્તઃ યદ્દૃષ્ટ્યાં પિત્તં તસ્મિન્નાલોચકોઽગ્નિરિતિ સંજ્ઞા સ રૂપગ્રહણાધિકૃતઃ યત્તુ ત્વચિ પિત્તં તસ્મિન્ ભ્રાજકોઽગ્નિરિતિ સંજ્ઞા સોઽભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહાવલેપનાદીનાં ક્રિયાદ્રવ્યાણાં પક્તા છાયાનાં ચ પ્રકાશકઃ ॥

પિત્તં તીક્ષ્ણં દ્રવમ્ પૂતિ નીલં પીતં તથૈવ ચ ।

ઉષ્ણં કટુરસં ચૈવ વિદગ્ધં ચામ્લમેવ ચ ॥

અત ઊર્ધ્વં શ્લેષ્મસ્થાનાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ । તત્ર આમાશયઃ પિત્તાશયસ્યોપરિષ્ઠાત્તત્પ્રત્યનીકત્વાદૂર્ધ્વગતિત્વાત્તેજસશ્ચન્દ્ર ઇવ આદિત્યસ્ય સ ચતુર્વિધસ્યાહારસ્યાધારઃ સ ચ તત્રૌદકૈર્ગુણૈરાહારઃ પ્રક્લિન્નો ભિન્નસંઘાતઃ સુખજરશ્ચ ભવતિ ॥

માધુર્યાત્ પિચ્છિલત્વાચ્ચ પ્રક્લેદિત્વાત્તથૈવ ચ ।

આમાશયે સંભવતિ શ્લેષ્મા મધુરશીતલઃ ॥

સ તત્રસ્થ એવ સ્વશક્ત્યા શેષાણાં શ્લેષ્મસ્થાનાનાં શરીરસ્ય ચોદકકર્મણાનુગ્રહં કરોતિ ઉરઃસ્થસ્ત્રિકસન્ધારણમાત્મવીર્યેણાન્નરસસહિતેન હૃદયાવલમ્બનં કરોતિ જિહ્વામૂલકણ્ઠસ્થો જિહ્વેન્દ્રિયસ્ય સૌમ્યત્વાત્ સમ્યગ્રસજ્ઞાને વર્તતે શિઃરસ્થઃ સ્નેહસંતર્પણાધિકૃતત્વાદિન્દ્રિયાણામાત્મવીર્યેણાનુગ્રહં કરોતિ સન્ધિસ્થસ્તુ શ્લેષ્મા સર્વસન્ધિસંશ્લેષાત્ સર્વસન્ધ્યગ્રનુહં કરોતિ ॥

શ્લેષ્મા શ્વેતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ પિચ્છિલઃ શીત એવ ચ ।

મધુરસ્ત્વવિગ્ધઃ સ્યાદ્વિદગ્ધો લવણઃ સ્ર્ંતઃ ॥

શોણિતસ્ય સ્થાનં યકૃત્પ્લીહાનૌ તચ્ચ પ્રાગભિહિતં તત્રસ્થમેવ શેષાણાં શોણિતસ્થાનાનામનુગ્રહં કરોતિ ॥

અનુષ્ણશીતં મધુરં સ્નિગ્ધં રક્તં ચ વર્ણતઃ ।

શોણિતં ગુરુ વિસ્રં સ્યાદ્વિદાહશ્ચાસ્ય પિત્તવત્ ॥

એતાનિ ખલુ દોષસ્થાનાનિ એષુ સંચીયન્તે દોષાઃ । પ્રાક્ સંચયહેતુરુક્તઃ । તત્ર સંચિતાનાં ખલુ દોષાણાં સ્તબ્ધપૂર્ણકોષ્ઠતા પીતાવભાસતા મન્દોષ્મતા ચાઙ્ગાનાં ગૌરવમાલસ્યં ચયકારણવિદ્વેષશ્ચેતિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ । તત્ર પ્રથમઃ ક્રિયાકાલઃ ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રકોપણાનિ વક્ષ્યામઃ । તત્ર બલવદ્વિગ્રહાતિવ્યાયામવ્યવાયાધ્યયનપ્રપતનપ્રધાવનપ્રપીડનાભિઘાતલઙ્ઘનપ્લવનતરણરાત્રિજાગરણભારહરણગજતુરગરથપદાતિચર્યાકટુકષાયતિક્તરૂક્ષલઘુશીતવીર્યશુષ્કશાકવલ્લૂરવરકોદ્દાલકકોરદૂષશ્યામાકનીવારમુદ્ગમસૂરાઢકીહરેણુકલાયનિષ્પાવાનશનવિષમાશનાધ્યશનવાતમૂત્રપુરીષશુક્રચ્છર્દિક્ષવથૂદ્ગારબાષ્પવેગવિઘાતાદિભિર્વિશેષૈર્વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે ॥

સ શીતાભ્રપ્રવાતેષુ ઘર્માન્તે ચ વિશેષતઃ ।

પ્રત્યૂષસ્યપરાહ્ણે તુ જીર્ણેઽન્ને ચ પ્રકુપ્યતિ ॥

ક્રોધશોકભયાયાસોપવાસવિદગ્ધમૈથુનોપગમનકટ્વમ્લલવણતીક્ષ્ણોષ્ણલઘુવિદાહિતિલતૈલપિણ્યાકકુલત્થસર્ષપાતસીહરિતકશાકગોધામત્સ્યાજાવિકમાંસદધિતક્રકૂર્ચિકામસ્તુસૌવીરકસુરાવિકારામ્લફલકટ્વરપ્રભૃતિભિઃ પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે ॥

તદુષ્ણૈરુષ્ણકાલે ચ મેઘાન્તે ચ વિષેશતઃ ।

મધ્યાહ્ને ચાર્ધરાત્રે ચ જીર્યત્યન્ને ચ કુપ્યતિ ॥

દિવાસ્વપ્નાવ્યાયામાલસ્યમધુરામ્લલવણશીતસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલાભિષ્યન્દિહાયનકયવકનૈષધેત્કટમાષમહામાષગોધૂમ-તિલ-પિષ્ટ-વિકૃતિદધિદુગ્ધકૃશરાપાયસેક્ષુ-વિકારાનૂપૌદકમાંસવસાબિસમૃણાલકસેરુકશૃઙ્ગાટકમધુર-વલ્લી-ફલસમશનાધ્યશનપ્રભૃતિભિઃ શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે ॥

સ શીતૈઃ શીતકાલે ચ વસન્તે ચ વિશેષતઃ ।

પૂર્વાહ્ણે ચ પ્રદોષે ચ ભુક્તમાત્રે પ્રકુપ્યતિ ॥

પિત્તપ્રકોપણૈરેવ ચાભીક્ષ્ણં દ્રવસ્નિગ્ધગુરુભિરાહારૈર્દિવાસ્વપ્નક્રોધાનલાતપશ્રમાભિઘાતાજીર્ણવિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિર્વિશેષૈરસૃક્ પ્રકોપમાપદ્યતે ॥

યસ્માદ્રક્ત્મં વિના દોષૈર્ના કદાચિત્ પ્રકુપ્યતિ ।

તસ્માત્તસ્ય યથાદોષં કાલં વિદ્યાત્પ્રકોપણે ॥

તેષાં પ્રકોપાત્ કોષ્ઠતોદસંચરણામ્લિકાપિપાસાપરિદાહાન્નદ્વેષહૃદયોત્ક્લેદાશ્ચ જાયન્તે । તત્ર દ્વિતીયઃ ક્રિયાકાલઃ ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રસરં વક્ષ્યામઃ તેષામેભિરાતઙ્કવિશેષૈઃ પ્રકુપિતાનાં(પર્યુષિત) કિણ્વોદકપિષ્ટસમવાય ઇવોદ્રિક્તાનાં પ્રસરો ભવતિ । તેષાં વાયુર્ગતિમત્ત્વાત્ પ્રસરણહેતુઃ સત્યપ્યચૈતન્યે । સ હિ રજોભૂયિષ્ઠઃ રજશ્ચ પ્રવર્તકં સર્વભાવાનામ્ । યથા મહાનુદકસંચયોઽતિવૃદ્ધઃ સેતુમવદાર્યાપરેણોદકેન વ્યામિશ્રઃ સર્વતઃ પ્રધાવતિ એવં દોષાઃ કદાચિદેકશો દ્વિશઃ સમસ્તાઃ શોણિતસહિતા વાનેકધા પ્રસરન્તિ । તદ્યથા વાતઃ પિત્તં શ્લેષ્મા શોણિતં વાતપિત્તે વાતશ્લેષ્માણૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ વાતશોણિતે પિત્તશોણિતે શ્લેષ્મશોણિતે વાતપિત્તશોણિતાનિ વાતશ્લેષ્મશોણિતાનિ પિત્તશ્લેષ્મશોણિતાનિ વાતપિત્તકફાઃ વાતપિત્તકફશોણિતાનિ ઇત્યેવં પઞ્ચદશધા પ્રસન્તિ ॥

કૃત્સ્નેઽર્ધેઽવયવે વાપિ યત્રાઙ્ગે કુપિતો ભૃશમ્ ।

દોષો વિકારં નભસિ મેઘવત્તત્ર વર્ષતિ ॥

નાત્યર્થં કુપિતશ્ચાપિ લીનો માર્ગેષુ તિષ્ઠતિ ।

નિષ્પ્રત્યનીકઃ કાલેન હેતુમાસાદ્ય કુપ્યતિ ॥

તત્ર વાયોઃ પિત્તસ્થાનગતસ્ય પિત્તવત્ પ્રતીકારઃ પિત્તસ્ય ચ કફસ્થાનગતસ્ય કફવત્ કફસ્ય ચ વાતસ્થાનગતસ્ય વાતવત્ એષ ક્રિયાવિભાગઃ ॥

એવં પ્રકુપિતાનાં પ્રસરતાં ચ વાયોર્વિમાર્ગગમનાટોપૌ ઓષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ પિત્તસ્ય અરોચકાવિપાકાઙ્ગસાદાશ્છર્દિશ્ચેતિ શ્લેષ્મણો લિઙ્ગાનિ બવન્તિ તત્ર તૃતીયઃ ક્રિયાકાલઃ ॥

અત ઊર્ધ્વં સ્થાનસંશ્રયં । એવં પ્રકુપિતાઃ તાંસ્તાન્ શરીરપ્રદેશાનાગમ્ય તાંસ્તાન્ વ્યાધીન્ જનયન્તિ । તે યદોદરસન્નિવેશં કુર્વન્તિ તદા ગુલ્મવિદ્રધ્યુદરાગ્નિસઙ્ગાનાહવિસૂચિકાતિસારપ્રભૃતીન્ જનયન્તિ બસ્તિગતાઃ પ્રમેહાશ્મરીમૂત્રાઘાતમૂત્રદોષપ્રભૃતીન્ વૃષણગતા વૃદ્ધીઃ મેઢ્રગતા નિરુદ્ધપ્રકશોપદંશશૂકદોષપ્રભૃતીન્ ગુદગતા ભગન્દરાર્શઃપ્રભૃતીન્ ઊર્ધ્વજત્રુગતાસ્તૂર્ધ્વજાન્ તવઙ્નાંસશોણિતસ્થાઃ ક્ષુદ્રરોગાન્ કુષ્ઠાનિ વિસર્પાંશ્ચ મેદોગતા ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડાલજીપ્રભૃતીન્ અસ્થિગતા વિદ્રધ્યનુશયીપ્રભૃતીન્ પાદગતાઃ શ્લીપદવાતશોણિતવાતકણ્ટકપ્રભૃતીન્ સર્વાઙ્ગાગતા જ્વરસરવાઙ્ગરોગપ્રભૃતીન્ તેષામેવમભિનિવિષ્ટાનાં પૂર્વરૂપપ્રાદુર્ભાવઃ તં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ । તત્ર પૂર્વરૂપગતેષુ ચતુર્થઃ ક્રિયાકાલઃ ॥

અત ઊર્ધ્વં વ્યાધેર્દર્શનં વક્ષ્યામઃ શોફાર્બુદગ્રન્થિવિદ્રધિવિસર્પપ્રભૃતીનાં પ્રવ્યક્તલક્ષણતા જ્વરાતીસારપ્રભૃતીનાં ચ । તત્ર પઞ્ચમઃ ક્રિયાકાલઃ ॥

અત ઊર્ધ્વમેતેષામવદીર્ણાનાં બ્રણભાવમાપન્નાનાં ષષ્ઠઃ ક્રિયાકાલઃ જ્વરાતિસારપ્રભૃતીનાં ચ દીર્ઘકાલાનુબન્ધઃ । તત્રાપ્રતિક્રિયમાણેઽસાધ્યતામુપયાન્તિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

સંચયં ચ પ્રકોપં ચ પ્રસરં સ્થાનસંશ્રયમ્ ।

વ્યક્તિં ભેદં ચ યો વેત્તિ દોષાણાં સ ભવેદ્ભિષક્ ॥

સંચયેઽપહૃતા દોષા લભન્તે નોત્તરા ગતીઃ ।

તે તૂત્તરાસુ ગતિષુ ભવન્તિ બલવત્તરાઃ ॥

સર્વૈર્ભાવૈસ્ત્રિભિર્વાપિ દ્વાભ્યામેકેન વા પુનઃ ।

સંસર્ગે કુપિતઃ ક્રુદ્ધં દોષં દોષોઽનુધાવતિ ॥

સંસર્ગે યો ગરીયાન્ સ્યાદુપક્રમ્યઃ સ વૈ ભવેત્ ।

શેષદોષાવિરોધેન સન્નિપાતે તથૈવ ચ ॥

વૃણોતિ યસ્માત્ રૂઢેઽપિ વ્રણવસ્તુ ન નશ્યતિ ।

આદેહધારણાત્તસ્માદ્દ્રણ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥