Sushruta Samhita · Chapter 1.21

athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ / tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate'gāramiva sthūṇābhistisṛbhirataśca tristhūṇamāhureke / ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ / tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati //

bhavati cātra /

narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt /

śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate //

tatra vā gatigandhanayoriti dhātuḥ tapa santāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti //

doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ //

ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante / tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣtistvak pūrvoktaṃ ca śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām //

visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā /

dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā //

tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ āhosvit pittamevāgniriti / atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo'gnirupalabhyate āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣvagnivadupacāraḥ kriyate'ntaragniriti kṣiṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo'gniriti //

taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇānugrahaṃ karoti tasmin pitte pācako'gniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako'gniriti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yat pittaṃ hṛdayasaṃsthaṃ tasmin sādhako'gniriti saṃjñā so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako'gniriti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako'gniriti saṃjñā so'bhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ //

pittaṃ tīkṣṇaṃ dravam pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca /

uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca //

ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ / tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭhāttatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaścandra iva ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraśca bhavati //

mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca /

āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ //

sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇānugrahaṃ karoti uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate śiḥrasthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti sandhisthastu śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyagranuhaṃ karoti //

śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca /

madhurastvavigdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ srṃtaḥ //

śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tacca prāgabhihitaṃ tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti //

anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ /

śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat //

etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ / prāk saṃcayaheturuktaḥ / tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti / tatra prathamaḥ kriyākālaḥ //

ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ / tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ prakopamāpadyate //

sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ /

pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe'nne ca prakupyati //

krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ pittaṃ prakopamāpadyate //

taduṣṇairuṣṇakāle ca meghānte ca viṣeśataḥ /

madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati //

divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūma-tila-piṣṭa-vikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣu-vikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhura-vallī-phalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate //

sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ /

pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati //

pittaprakopaṇaireva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate //

yasmādraktmaṃ vinā doṣairnā kadācit prakupyati /

tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopaṇe //

teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante / tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ //

ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ(paryuṣita) kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati / teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye / sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām / yathā mahānudakasaṃcayo'tivṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vānekadhā prasaranti / tadyathā vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ityevaṃ pañcadaśadhā prasanti //

kṛtsne'rdhe'vayave vāpi yatrāṅge kupito bhṛśam /

doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati //

nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati /

niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati //

tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat eṣa kriyāvibhāgaḥ //

evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ ca vāyorvimārgagamanāṭopau oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ //

ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ / evaṃ prakupitāḥ tāṃstān śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti / te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulmavidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīn janayanti bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān tavaṅnāṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn sarvāṅgāgatā jvarasaravāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmevamabhiniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ / tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ //

ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca / tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ //

ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ braṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ / tatrāpratikriyamāṇe'sādhyatāmupayānti //

bhavanti cātra /

saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam /

vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak //

saṃcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ /

te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ //

sarvairbhāvaistribhirvāpi dvābhyāmekena vā punaḥ /

saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati //

saṃsarge yo garīyān syādupakramyaḥ sa vai bhavet /

śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca //

vṛṇoti yasmāt rūḍhe'pi vraṇavastu na naśyati /

ādehadhāraṇāttasmāddraṇa ityucyate budhaiḥ //