સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.20

અથાતો હિતાહિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિત્યનેન હેતુના ન કિંચિદ્દ્રવ્યમેકાન્તેન હિતમહિતં વાસ્તીતિ કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે । તત્તુ ન સમ્યક્ । ઇહ ખલુ યસ્માદ્દ્રવ્યાણિ સ્વભાવતઃ સંયોગતશ્ચૈકાન્તહિતાન્યેકાન્તાહિતાનિ હિતાહિતાનિ ચ ભવન્તિ ॥

તત્ર એકાન્તહિતાનિ જાતિસાત્મ્યાત્ સલિલઘૃતદુગ્ધૌદનપ્રભૃતીનિ એકાન્તાહિતાનિ તુ દહનપચનમારણાદિષુ પ્રવૃત્તાન્યગ્નિક્ષારવિષાદીનિ સંયોગાદપરાણિ વિષતુલ્યાનિ ભવન્તિ હિતાહિતાનિ તુ યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ ॥

અતઃ સર્વપ્રાણિનામયમાહારાર્થં વર્ગ ઉપદિશ્યતે તદ્યથા રક્તશલિષષ્ટિકકઙ્ગુકમુકુન્દકપાણ્ડુકપીતકપ્રમોદકકાલકાસનપુષ્પકકર્દમકશકુનાહૃતસુગન્ધકકલમનીવારકોદ્રવોદ્દાલકશ્યામાકગોધૂમવેણુયવાદય એણહરિણકુરઙ્ગમૃગમાતૃકાશ્વદંષ્ટ્રાકરાલક્રકરકપોતલાવતિત્તિરિકપિઞ્જલવર્તીરવર્તિકાદીનાં માંસાનિ મુદ્ગવનમુદ્ગમકુષ્ઠકલાયમસૂરમઙ્ગલ્યચણકહરેણ્વાઢકીસતીનાઃ ચિલ્લિવાસ્તુકસુનિષણ્ણકજીવન્તીતણ્ડુલીયકમણ્ડૂકપર્ણ્યઃ ગવ્યં ઘૃતં સૈન્ધવદાડિમામલકમિત્યેષ વર્ગઃ સર્વપ્રાણિનાં સામાન્યતઃ પથ્યતમઃ ॥

તથા બ્રહ્મચર્યનિવાતશયનોષ્ણોદકસ્નાનનિશાસ્વપ્નવ્યાયામાશ્ચૈકાન્તતઃ પથ્યતમાઃ ॥

એકાન્તહિતાન્યેકાન્તાહિતાનિ ચ પ્રાગુપદિષ્ટાનિ હિતાહિતાનિ તુ યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ ॥

સંયોગતસ્ત્વપરાણિ વિષતુલ્યાનિ ભવન્તિ । તદ્યથા વલ્લીફલકવકકરીરામ્લફલલવણકુલત્થપિણ્યાકદધિતૈલવિરોહિપિષ્ટશુષ્કશાકાજાવિકમાંસમદ્યજામ્બવચિલિચિમમત્સ્યગોધાવરાહાંશ્ચ નૈકધ્યમશ્નીયાત્ પયસા ॥

રોગં સાત્મ્યં ચ દેશં ચ કાલં દેહં ચ બુદ્ધિમાન્ ।

અવેક્ષ્યાગ્ન્યાદિકાન્ ભાવાન્ રોગવૃત્તેઃ પ્રયોજયેત્ ॥

અવસ્થાન્તરબાહુલ્યાદ્રોગાદીનાં વ્યવસ્થિતમ્ ।

દ્રવ્યં નેચ્છન્તિ ભિષજ ઇચ્છન્તિ સ્વસ્થરક્ષણે ॥

દ્વયોરન્યતરાદાને વદન્તિ વિષદુગ્ધયોઃ ।

દુગ્ધસ્યૈકાન્તહિતતાં વિષમેકાન્તતોઽહિતમ્ ॥

એવં યુક્તરસેષ્વેષુ દ્રવ્યેષુ સલિલાદિષુ ।

એકાન્તહિતતાં વિદ્ધિ વત્સ સુશ્ર્ત નાન્યથા ॥

અતોઽન્યાન્યપિ સંયોગાદહિતાનિ વક્ષ્યામઃ ન વવિરૂઢધાન્યૈર્વસામધુપયોગુડમાષૈર્વા ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાદીનિ નાભ્યવહરેત્ ન પયોમધુભ્યાં રોહિણીશાકં જાતુકશાકં વાશ્નીયાત્ બલાકાં વારુણીકુલ્માષાભ્યાં કાકમાચીં પિપ્પલીમરિચાભ્યાં નાડીભઙ્ગશાકકુક્કુટદધીનિ ચ નૈકધ્યં મધુ ચોષ્ણોદકાનુપાનં પિત્તેન ચામમાંસાનિ સુરાકૃશરાપાયસાંશ્ચ નૈકધ્યં સૌવીરકેણ સહ તિલશષ્કુલીં મત્સ્યૈઃ સહેક્ષુવિકારાન્ ગુડેન કાકમાચીં મધુના મૂલકં ગુડેન વારાહં મધુના ચ સહ વિરુદ્ધં ક્ષીરેણ મૂલકમામ્રજામ્બવશ્વાવિચ્છૂકરગોધાશ્ચ સર્વાંશ્ચ મત્સ્યાન્ પયસા વિશેષેણ ચિલિચિમં કદલીફલં તાલફલેન પયસા દધ્ના તક્રેણ વા લકુચફલં પયસા દધ્ના માષસૂપેન વા પ્રાક્ પયસઃ પયસોઽન્તે વા ॥

અતઃ કર્મવિરુદ્ધાન્ વક્ષ્યામઃ કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્નાદ્યાત્ કપિઞ્જલમયૂરલાવતિત્તિરિગોધાશ્ચૈરણ્ડદાર્વ્યગ્નિસિદ્ધા એરણ્ડતૈલસિદ્ધા વા નાદ્યાત્ કાંસ્યભાજને દશરાત્રપર્યુષિતં સર્પિઃ મધુ ચોષ્ણૈરુષ્ણે વા મત્સ્યપરિપચને શ્ર્ણ્ગવેરપરિપચને વા સિદ્ધાં કાકમાચીં તિલકલ્કસિદ્ધમુપોદિકાશાકં નારિકેલેન વરાહવસા પરિભૃષ્ટાં બલાકાં ભાસમઙ્ગારશૂલ્યં નાશ્નીયાદિતિ ॥

અતો માનવિરુદ્ધાન્ વક્ષ્યામઃ મધ્વમ્બુની મધુસર્પિષી માનતસ્તુલ્યે નાશ્નીયાત્ સ્નેહૌ મધુસ્નેહૌ જલસ્નેહૌ વા વિશેષાદાન્તરીક્ષોદકાનુપાનૌ ॥

અત ઊર્ધ્વં રસદ્વન્દ્વાનિ રસતો વીર્યતો વિપાકતશ્ચ વિરુદ્ધાનિ વક્ષ્યામઃ તત્ર મધુરામ્લૌ રસવીર્યવિરુદ્ધૌ મધુરલવણૌ ચ મધુરકટુકૌ ચ સર્વતઃ મધુરતિક્તૌ રસવિપાકાભ્યાં મધુરકષાયૌ ચ અમ્લલવણૌ રસતઃ અમ્લકટુકૌ રસવિપાકાભ્યાં અમ્લતિક્તાવમ્લકષાયૌ ચ સર્વતઃ લવણકટુકૌ રસવિપાકાભ્યાં લવણતિક્તૌ લવણકષાયૌ ચ સર્વતઃ કટુતિક્તૌ રસવીર્યાભ્યાં કટુકષાયૌ ચ તિક્તકષાયૌ રસતઃ ॥

તરતમયોગયુક્તાંશ્ચ ભાવાનતિરૂક્ષાનતિસ્નિગ્ધાનત્યુષ્ણાનતિશીતાનિત્યેવમાદીન્ વિવર્જયેત્ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

વિરુદ્ધાન્યેવમાદીનિ વીર્યતો યાનિ કાનિ ચ ।

તાન્યેકાન્તાહિતાન્યેવ શેષં વિદ્યાદ્ધિતાહિતમ્ ॥

વ્યાધિમિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં મરણં ચાધિગચ્છતિ ।

વિરુદ્ધરસવીર્યાણિ ભુઞ્જાનોઽનાત્મવાન્નરઃ ॥

યત્કિંચિદ્દોષમુત્ક્લેશ્ય ભુક્તં કાયાન્ન નિર્હરેત્ ।

રસાદિષ્વયથાર્થં વા તદ્વિકારાય કલ્પતે ॥

વિરુદ્ધાશનજાન્ રોગાન્ પ્રતિહન્તિ વિરેચનમ્ ।

વમનં શમનં વાપિ પૂર્વં વા હિતસેવનમ્ ॥

સાત્ય્મ્યતોઽલ્પતયા વાપિ દીપ્તાગ્નેસ્તરુણસ્ય ચ ।

સ્નિગ્ધવ્યાયામબલિનાં વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્ ॥

અથ વાતગુણાન્ વક્ષ્યામઃ

પૂર્વઃ સમધુરઃ સ્નિગ્ધો લવણશ્ચૈવ મારુતઃ ।

ગુરુર્વિદાહજનનો રક્તપિત્તાભિવર્ધનઃ ॥

ક્ષતાનાં વિષજુષ્ટાનાં વ્રણિનઃ શ્લેષ્મલાશ્ચ ।

તેષામેવ વિશેષેણ સદા રોગવિવર્ધનઃ ॥

વાતલાનાં પ્રશસ્તશ્ચ શ્રાન્તાનાં કફશોષિણામ્ ।

તેષામેવ વિશેષેણ વ્રણક્લેદવિવર્ધનઃ ॥

મધુરશ્ચાવિદાહી ચ કષાયાનુરસો લઘુઃ ।

દક્ષિણો મારુતઃ શ્રેષ્ઠશ્ચક્ષુષ્યો બલવર્ધનઃ ॥

રક્તપિત્તપ્રશમનો ન ચ વાતપ્રકોપણઃ ।

વિશદો રૂક્ષપરુષઃ ખરઃ સ્નેહબલાપહઃ ॥

પશ્ચિમો મારુતસ્તીક્ષ્ણઃ કફમેદોવિશોષણઃ ।

સદ્યઃ પ્રાણક્ષયકરઃ શોષણસ્તુ શરીરિણામ્ ॥

ઉત્તરો મારુતઃ સ્નિગ્ધો મૃદુર્મધુર એવ ચ ।

કષાયાનુરસઃ શીતો દોષાણાં ચાપ્રકોપણઃ ॥

તસ્માચ્ચ પ્રકૃતિસ્થાનાં ક્લેદનો બલવર્ધનઃ ।

ક્ષીણક્ષયવિષાર્તાનાં વિશેષેણ તુ પૂજિતઃ ॥