સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.18

અથાતો વ્રણાલેપનબન્ધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

આલિપ આદ્ય ઉપક્રમઃ એષ સર્વશોફાનાં સામાન્યઃ પ્રધાનતમશ્ચ તં ચ પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ તતો બન્ધઃ પ્રધાનં તેન શુદ્ધિર્વ્રણરોપણમસ્થિસંધિસ્થૈર્યં ચ ॥

તત્ર પ્રતિલોમમાલિમ્પેન્નાનુલોમમ્ । પ્રતિલોમે હિ સમ્યગૌષધમવતિષ્ઠતેઽનુપ્રવિશતિ રોમકૂપાન્ સ્વેદવાહિભિશ્ચ સિરામુખૈર્વીર્યં પ્રાપ્નોતિ ॥

ન ચ શુષ્યમાણમુપેક્ષેત અન્યત્ર પીડયિતવ્યાત્ શુષ્કો હ્યપાર્થકો રુક્કરશ્ચ ॥

સ ત્રિવિધઃ પ્રલેપઃ પ્રદેહ આલેપશ્ચ । તેષામન્તરં પ્રલેપઃ શીતસ્તનુરવિશોષી વિશોષી ચ પ્રદેહસ્તૂષ્ણઃ શીતો વા બહલોઽબહુરવિશોષી ચ મધય્મોઽત્રાલેપઃ । તત્ર રક્તપિત્તપ્રસાદકૃદાલેપઃ પ્રદેહો વાતશ્લેષ્મપ્રશમનઃ સંધાનઃ શોધનો રોપણઃ શોફવેદનાપહશ્ચ તસ્યોપયોગઃ ક્ષતાક્ષતેષુ યસ્તુ ક્ષતેષૂપયુજ્યતે સ ભૂયઃ કલ્ક ઇતિ સંજ્ઞાં લભતે નિરુદ્દાલેપનસંજ્ઞઃ તેનાસ્રાવસન્નિરોધો મૃદુતા પૂતિમાંસાપકર્ષણમનન્તર્દોષતા વ્રણશુદ્ધિશ્ચ ભવતિ ॥

અવિદગ્ધેષુ શોફેષુ હિતમાલેપનં ભવેત્ ।

યથાસ્વં દોષશમનં દાહકણ્ડૂરુજાપહમ્ ॥

ત્વક્પ્રસાદનમેવાગ્ર્યં માંસરક્તપ્રસાદનમ્ ।

દાહપ્રશમનં શ્રેષ્ઠં તોદકણ્ડૂવિનાશનમ્ ॥

મર્મદેશેષુ યે તોગા ગુહ્યેષ્વપિ તથા નૃઆમ્ ।

સંશોધનાય તેષાં હિ કુર્યાદાલેપનં ભિષક્ ॥

(ષડ્ભાગં પૈત્તિકે સ્નેહં ચત્રુભાગં તુ વાતિકે ।

અષ્ટભાગં તુ કફજે સ્નેહમાત્રાં પ્રદાપયેત્ ॥)

તસ્ય પ્રમાણમાર્દ્રમાહિષચર્મોત્સેધમુપદિશન્તિ ॥

ન ચાલેપં રાત્રૌ પ્રયુઞ્જીત મા ભૂચ્છૈત્યપિહિતોષ્મણસ્તદનિર્ગમાદ્વિકારપ્રવૃત્તિ(આ.દ્ધિ)રિતિ ॥

પ્રદેહસાધ્યે વ્યાધૌ તુ હિતમાલેપનં દિવા ।

પિત્તરક્તાભિઘાતોત્થે સવિષે ચ વિશેષતઃ ॥

ન ચ પર્યુષિતં લેપં કદાચિદવચારયેત્ ।

ઉપર્યુપરિ લેપં તુ ન કદાચિત્ પ્રદાપયેત્ ॥

ઊષ્માણં વેદનાં દાહં ઘનત્વાજ્જનયેત્ સ હિ ।

ન ચ તેનૈવ લેપેન પ્રદેહં દાપયેત્ પુનઃ ।

શુષ્કભાવાત્સ નિર્વીર્યો યુક્તોઽપિ સ્યાદપાર્થકઃ ॥

અત ઊર્ધ્વં વ્રણબન્ધનદ્રવ્યાણ્યુપદેક્ષ્યામઃ તદ્યથા ક્ષૌમકાર્પાસાવિકદુકૂલકૌશેયપત્રોર્ણચીનપટ્ટચર્માન્તર્વલ્કલાલાબૂશકલલતાવિદલરજ્જુતૂલફલસન્તાનિકાલૌહાનીતિ તેષં વ્યાધિં કાલં ચાવેક્ષ્યોપયોગઃ પ્રકરણતશ્ચૈષામાદેશઃ ॥

તત્ર કોશદામસ્વસ્તિકાનુવેલ્લિતપ્ર(આ.મુ)તોલીમણ્ડલસ્થગિકાયમકખટ્વાચીનવિબન્ધવિતાનગોફણાઃ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ ચતુર્દશ બન્ધવિશેષાઃ । તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તત્ર કોશમઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપર્વસુ વિદધ્યાત્ દામસંબાધેઽઙ્ગે સન્ધિકૂર્ચકભ્રૂસ્તનાન્તરતલકર્ણેષુ સ્વસ્તિકં અનુવેલ્લિતં તુ શાખાસુ ગ્રીવામેઢ્રયોઃ પ્રતોલીં વૃત્તેઽઙ્ગે મણ્ડલં અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રેષુ સ્થગિકાં યમલવ્રણયોર્યમકં હનુશઙ્ખગણ્ડેષુ ખટ્વાં અપાઙ્ગયોશ્ચીનં પૃષ્ઠોદરોરઃસુ વિબન્ધં મૂર્ધનિ વિતાનં ચિબુકનાસૌષ્ઠાંસબસ્તિષુ ગોફણાં જત્રુણ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાઙ્ગીમિતિ યો વા યસ્મિન્ શરીરપ્રદેશે સુનિવિષ્ટો ભવતિ તં તસ્મિન્ વિદધ્યાત્ ॥

યન્ત્રણમૂર્ધ્વમધિસ્તિર્યક્ ચ ॥

તત્ર ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા વામહસ્તપરિક્ષેપમૃજુમનાવિદ્ધમસંકુચિતં મૃદુ પટ્ટં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ । ન ચ વ્રણસ્યોપરિ કુર્યાદ્ગ્રન્થિમાબાધકરં ચ ॥

ન ચ વિકેશિકૌષધેઽતિસ્નિગ્ધેઽતિરૂક્ષે વિષમે વા કુર્વીત યસ્માદતિસ્નેહાત્ ક્લેદો રૌક્ષ્યાચ્છેદો દુર્ન્યાસાહ્રણવર્ત્માવઘર્ષણમિતિ ॥

તત્ર વ્રણયતનવિશેષાદ્બન્ધવિશેષસ્ત્રિવિધો ભવતિ ગાઢઃ સમઃ શિથિલ ઇતિ ॥

પીડયન્નરુજો ગાઢઃ સોચ્છ્વાસઃ શિથિલઃ સ્મૃતઃ ।

નૈવ ગાઢો ન શિથિલઃ સમો બન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

તત્ર સ્ફિક્કુક્ષિકક્ષાવઙ્ક્ષણોરુશિરઃસુ ગાઢઃ શાખાવદનકર્ણકણ્ઠમેઢ્રમુષ્કપૃષ્ઠપાર્શ્વોદરોરઃસુ સમઃ અક્ષ્ણોઃ સન્ધિષુ ચ શિથિલ તિ ॥

તત્ર પૈત્તિકં ગાઢસ્થાને સમં બધ્નીયાત્ સમસ્થાને શિથિલં શિથિલસ્થાને નૈવ એવં શોણિતદુષ્ટં ચ શ્લૈષ્મિકં શિથિલસ્થાને સમં સમસ્થાને ગાઢં ગાઢસ્થાને ગાઢતરં એવં વાતદુષ્ટં ચ ॥

તત્ર પૈત્તિકં શરદિ ગ્રીષ્મે દ્વિરહ્નો બધ્નીયાત્ રક્તોપદ્રુતમપ્યેવં શ્લૈષ્મિકં હેમન્તવસન્તયોસ્ત્ર્યહાત્ વાતોપદ્રુતમપ્યેવમ્ । એવમભ્યૂહ્ય બન્ધવિપર્યયં ચ કુર્યાત્ ॥

તત્ર સમશિથિલસ્થાનેષુ ગાઢં બદ્ધે વિકેશિકૌષધનૈરર્થક્યં શોફવેદનાપ્રાદુર્ભાવશ્ચ ગાઢસમસ્થાનેષુ શિથિલં બદ્ધે વિકેશિકૌષધપતનં પટ્ટસંચારાહ્રણવર્ત્માવઘર્ષનમિતિ ગાઢશિથિલસ્થાનેષુ સમં બદ્ધે ચ ગુણાભાવ ઇતિ ॥

અવિપરીતબન્ધે વેદનોપશાન્તિરસૃક્પ્રસાદો માર્દવં ચ ॥

અબધ્યમાનો દંશમશકતૃણકાષ્ઠોપલપાંશુશીતવાતાતપપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈરભિહન્યતે વ્રણો વિવિધવેદનોપદ્રુતશ્ચ દુષ્ટતામુપૈત્યાલેપનાદીનિ ચાસ્ય વિશોષમુપયાન્તિ ॥

ચૂર્ણિતં મથિતં ભગ્નં વિશ્લિષ્ટમતિપાતિતમ્ ।

અસ્થિસ્નાયુસિરાચ્છિન્નમાશુ બન્ધેન રોહતિ ॥

સુખમેવં વ્રણી શેતે સુખં ગચ્છતિ તિષ્ઠતિ ।

સુખં શય્યાસનસ્થસ્ય ક્ષિપ્રં સંરોહતિ વ્રણઃ ॥

અબન્ધ્યાઃ પિત્તરક્તાભિઘાતવિષનિમિત્તા યદા ચ શોફદાહપાકરાગતોદવેદનાભિભૂતાઃ ક્ષારાગ્નિદગ્ધાઃ પાકાત્ પ્રકુથિતપ્રશીર્ણમાંસાશ્ચ ભવન્તિ ॥

કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાનાં પિડકા મધુમેહિનામ્ ।

કર્ણિકાશ્ચોન્દુરુવિષે વિષજુષ્ટવ્રણાશ્ચ યે ॥

માંસાપાકે ન બધ્યન્તે ગુદપાકે ચ દારુણે ।

સ્વબુદ્ધ્યા ચાપિ વિભજેત્કૃત્યાકૃત્યાંશ્ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

દેશં દોષં ચ વિજ્ઞાય વ્રણં ચ વ્રણકોવિદઃ ।

ઋતૂંશ્ચ પરિસંખ્યાય તતો બન્ધાન્નિવેશયેત્ ॥

ઊર્ધ્વં તિર્યગધસ્તાચ્ચ યન્ત્રણા ત્રિવિધા સ્મૃતા ।

યથા ચ બધ્યતે બન્ધસ્તથા વક્ષ્યામ્યશેષતઃ ॥

ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા મૃદુ ચૈવાપિ પટ્ટકમ્ ।

વિકેશિકામૌષધં ચ નાતિસ્નિગ્ધં સમાચરેત્ ॥

પ્રક્લેદયત્યતિસ્નિગ્ધા તથા રૂક્ષા ક્ષિણોતિ ચ ।

યુક્તસ્નેહા રોપયતિ દુર્ન્યસ્તા વર્ત્મ ઘર્ષતિ ॥

વિષમં ચ વ્રણં કુર્યાત્ સ્તમ્ભયેત્ સ્રાવયેત્તથા ।

યથાવ્રણં વિદિત્વા તુ યોગં વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્ ॥

પિત્તજે રક્તજે વાપિ સકૃતેવ પરિક્ષિપેત્ ।

અસકૃત્ કફજે વાપિ વાતજે ચ વિચક્ષણઃ ॥

તલેન પ્રતિપીડ્યાથ સ્રાવયેદનુલોમતઃ ।

સર્વાંશ્ચ બન્ધાન્ ગૂઢાન્તાન્ સન્ધીંશ્ચ વિનિવેશયેત્ ॥

ઓષ્ઠસ્યાપ્યેષ સન્ધાને યથોદ્દિષ્ટો વિધિઃ સ્મૃતઃ ।

બુદ્ધ્યોત્પ્રેક્ષ્યાભિયુક્તેન તથા ચાસ્થિષુ જાનતા ॥

ઉત્તિષ્ઠતો નિષણ્ણસ્ય શયનં વાધિગચ્છતઃ ।

ગચ્છતો વિવિધૈર્યાનૈર્નાસ્ય દુષ્યતિ સ વ્રણઃ ॥

યે ચ સ્યુર્માંસસંસ્થા વૈ ત્વગ્ગતાશ્ચ તથા વ્રણાઃ ।

સન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠપ્રાપ્તાશ્ચ સિરાસ્નાયુગતાસ્તથા ॥

તથાવગાઢગમ્ભીરાઃ સર્વતો વિષમસ્થિતાઃ ।

નૈતે સાધયિતું શક્યા ઋતે બન્ધાદ્ભવન્તિ હિ ॥