સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.17

અથાત આમપક્વૈષણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

શોફસમુત્થાના ગ્રન્થિવિદ્રધ્યલજીપ્રભૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાધયોઽભિહિતા અનેકાકૃતયઃ તૈર્વિલક્ષણઃ પૃથુર્ગ્રથિતઃ સમો વિષમો વા ત્વઙ્નાંસસ્થાયી દોષસંઘાતઃ શરીરૈકદેશોત્થિતઃ શોફ ઇત્યુચ્યતે ॥

સ ષડ્વિધો વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તઃ । તસ્ય દોષરૂપવ્યઞ્જનૈર્લક્ષણાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તત્ર વાતશોફોઽરુણઃ કૃષ્ણો વા પરુષો મૃદુરનવસ્થિતાસ્તોદાયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ પિત્તશોફઃ પીતો મૃદુઃ સરક્તો વા શીઘ્રાનુસાર્યોષાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ શ્લેષ્મશોફઃ પાણ્ડુઃ શુક્લો વા કઠિનઃ શિતઃ સ્નિગ્ધો મન્દાનુસારી કણ્ડ્વાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષા ભવન્તિ સર્વવર્ણવેદનઃ સન્નિપાતજઃ પિત્તવચ્છોણિતજોઽતિકૃષ્ણશ્ચ પિત્તરક્તલક્ષણ આગન્તુર્લોહિતાવભાસશ્ચ ॥

સ યદા બાહ્યાભ્યન્તરૈઃ ક્રિયાવિશેષૈર્ન સંભાવિતઃ પ્રશમયિતું ક્રિયાવિપર્યયાદ્બહુત્વાદ્વા દોષાણાં તદા પાકાભિમુખો ભવતિ । તસ્યામ્સ્ય પચ્યમાનસ્ય પક્વસ્ય ચ લક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય । તત્ર મન્દોષ્મતા ત્વક્સવર્ણતા શીતશોફતા સ્થૈર્યં મન્દવેદનતાલ્પશોફતા ચામલક્ષણમુદ્દિષ્ટં સૂચિભિરિવ નિસ્તુદ્યતે દશ્યત ઇવ પિપીલિકાભિસ્તાભિશ્ચ સંસર્પ્યત ઇવ છિદ્યત ઇવ શસ્ત્રેણ ભિદ્યત ઇવ શક્તિભિસ્તાડ્યત ઇવ દણ્ડેન પીડ્યત ઇવ પાણિના ઘટ્યત ઇવ ચાઙ્ગુલ્યા દહ્યતે પચ્યત ઇવ ચાગ્નિક્ષારાભ્યાં ઓષચોષપરીદાહાશ્ચ ભવન્તિ વૃશ્ચિકવિદ્ધ ઇવ ચ સ્થાનાસનશયનેષુ ન શાન્તિમુપૈતિ આધ્માતબસ્તિરિવાતતશ્ચ શોફો ભવતિ ત્વગ્વૈવર્ણ્યં શોફાભિવૃદ્ધિર્જ્વરદાહપિપાસા ભક્તારુચિશ્ચ પચ્યમાનલિઙ્ગં વેદનોપશાન્તિઃ પાણ્ડુતાલ્પશોફતા વલીપ્રાદુર્ભાવસ્ત્વક્પરિપુટનં નિમ્નદર્શનમઙ્ગુલ્યાવપીડિતે પ્રત્યુન્નમનં બસ્તાવિવોદકસંચરણં પૂયસ્ય પ્રપીડયત્યેકમન્તમન્તે વાવપીડિતે મુહુર્મુહુસ્તોદઃ કણ્ડૂરુન્નતતા વ્યાધેરુપદ્રવશાન્તિર્ભક્તાભિકાઙ્ક્ષા ચ પક્વલિઙ્ગમ્ ॥

કફજેષુ તુ રોગેષુ ગમ્ભીરગતિત્વાદભિઘાતજેષુ વા કેષુચિદસમસ્તં પક્વલક્ષણં દૃષ્ટ્વા પક્વમપક્વમિતિ મન્યમાનો ભિષઙ્નોહમુપૈતિ । યત્ર હિ ત્વક્સવર્ણતા શીતશોફતા સ્થૌલ્યમલ્પરુજતાશ્મવચ્ચ ઘનતા ન તત્ર મોહમુપેયાદિતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

આમં વિપચ્યમાનં ચ સમ્યક્ પક્વં ચ યો ભિષક્ ।

જાનીયાત્ સ ભવેદ્વૈદ્યઃ શેષાસ્તસ્કરવૃત્તયઃ ॥

વાતાદૃતે નાસ્તિ રુજા ન પાકઃ પિત્તાદૃતે નાસ્તિ કફાચ્ચ પૂયઃ ।

તસ્માત્ સમસ્તાઃ પરિપાકકાલે પચન્તિ શોફાંસ્ત્રય એવ દોષાઃ ॥

કાલાન્તરેણાભ્યુદિતં તુ પિત્તં કૃત્વા વશે વાતકફૌ પ્રસહ્ય ।

પચત્યતઃ શોણિતમેવ પાકો મતોઽપરેષાં વિદુષાં દ્વિતીયઃ ॥

તત્ર આમચ્છેદે માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિવ્યાપાદનમતિમાત્રં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વેદનાપ્રાદુર્ભાવોઽવદરણમનેકોપદ્રવદર્શનં ક્ષતવિદ્રધિર્વા ભવતિ । સ યદા ભયમોહાભ્યાં પક્વમપ્યપક્વમિતિ મન્યમાનશ્ચિરમુપેક્ષતે વ્યાધિં વૈદ્યસ્તદા ગમ્ભીરાનુગતો દ્વારમલભમાનઃ પૂયઃ સ્વમાશ્રયમવદા(આ.દી)ર્યોતસઙ્ગં મહાન્તમવકાશં કૃત્વા નાડીં જનયિત્વા કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવત્યસાધ્યો વેતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

યશ્છિનત્ત્યામમજ્ઞાનાદ્યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે ।

શ્વપચાવિવ મન્તવ્યૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ ॥

પ્રાક્ શસ્ત્રકર્મણશ્ચેષ્ટં ભોજયેદાતુરં ભિષક્ ।

મદ્યપં પાયયેન્મદ્યં તીક્ષ્ણં યો વેદનાસહઃ ॥

ન મૂર્ચ્છત્યન્નસંયોગાન્મત્તઃ શસ્ત્રં ન બુધ્યતે ।

તસ્માદવશ્યં ભોક્તવ્યં રોગેષૂક્તેષુ કર્મણિ ॥

પ્રાણો હ્યાભ્યન્તરો ન્ણ્ણાં બાહ્યપ્રાણગુણાન્વિતઃ ।

ધારયત્યવિરોધેન શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્ ॥

અલ્પો મહાન્ વા ક્રિયયા વિના યઃ સમુચ્છ્રિતઃ પાકમુપૈતિ શોફઃ ।

વિશાલમૂલો વિષમો વિદગ્ધઃ સ કૃચ્છ્રિતાં યાત્યવગાઢદોષઃ ॥

આલેપવિસ્રાવણશોધનૈસ્તુ સમ્યક્ પ્રયુકૈર્યદિ નોપશામ્યેત્ ।

પચ્યેત્ શીઘ્રં સમમલ્પમૂલઃ સ પિણ્ડિતશ્ચોપરિ ચોન્નતઃ સ્યાત્ ॥

કક્ષં સમાસાદ્ય યથૈવ વહ્નિર્વાતે(આ.ય્વી)રિતઃ સંદહતિ પ્રસહ્ય ।

તથૈવ પૂયોઽપ્યવિનિઃસૃતો હિ માંસં સિરાઃ સ્નાયુ ચ ખાદતીહ ॥

આદૌ વિમ્લાપનં કુર્યાદ્દ્વિતીયમવસેચનમ્ ।

તૃતીયમુપનાહં તુ ચતુર્થીં પાટનક્રિયામ્ ॥

પઞ્ચમં શોધનં કુર્યાત્ ષષ્ઠં રોપણમિષ્યતે ।

એતે ક્રમા વ્રણસ્યોક્તાઃ સપ્તમં વૈકૃતાપહમ્ ॥