સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.15

અથાતો દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

દોષધાતુમલમૂલં હિ શરીરં તસ્માદેતેષાં લક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય ॥

રસસ્તુષ્ટિં પ્રીણનં રક્તપુષ્ટિં ચ કરોતિ રક્તં વર્ણપ્રસાદં માંસપુષ્ટિં જીવયતિ ચ માંસં શરીરપુષ્ટિં મેદસશ્ચ મેદઃ સ્નેહસ્વેદૌ દૃઢત્વં પુષ્ટિમસ્થ્નાં ચ અસ્થીનિ દેહધારણં મજ્જ્ઞઃ પુષ્ટિં ચ મજ્જા પ્રીતિં સ્નેહં બલં શુક્રપુષ્ટિં પૂરણમસ્થ્નાં ચ કરોતિ શુક્રં ધૈર્યં ચ્યવનં પ્રીતિં દેહબલં હર્ષં બીજાર્થં ચ ॥

પુરીષમુપસ્તમ્ભં વાય્વગ્નિધારણં ચ બસ્તિપૂરણવિક્લેદકૃન્મૂત્રં સ્વેદઃ ક્લેદત્વક્સૌકુમાર્યકૃત્ ॥

રક્તલક્ષણમાર્તવં ગર્ભકૃચ્ચ ગર્ભો ગર્ભલક્ષણં સ્તન્યં સ્તનયોરાપીનત્વજનનં જીવનં ચેતિ ॥

તત્ર વિધિવત્પરિરક્ષણં કુર્વીત્ ॥

અત ઊર્ધ્વમેષાં ક્ષીણલક્ષણં વક્ષ્યામઃ તત્ર વાતક્ષયે મન્દચેષ્ટતાલ્પાવાક્ત્વમપ્રહર્ષો મૂઢસંજ્ઞતા ચ પિત્તક્ષયે મન્દોષ્માગ્નિતા નિષ્પ્રભત્વં(આ.તા) ચ શ્લેષ્મક્ષયે રૂક્ષતાન્તર્દાહ આમાશયેતરશ્લેષ્માશયશૂન્યતા સન્ધિશૈથિલ્યં તૃષ્ણા દૌર્બલ્યં પ્રજાગરણં ચ ॥

તત્ર સ્વયોનિવર્ધનાન્યેવ પ્રતીકારઃ ॥

રસક્ષયે હૃત્પીડાકમ્પશૂન્યાતાસ્તૃષ્ણા ચ શોણિતક્ષયે ત્વક્પારુષ્યમમ્લશીતપ્રાર્થના સિરાશૈથિલ્યં ચ માંસક્ષયે સ્ફિગ્ગણ્ડૌષ્ઠોપસ્થોરુવક્ષઃકક્ષાપિણ્ડિકોદરગ્રીવાશુષ્કતા રૌક્ષ્યતોદૌ ગાત્રાણાં સદનં ધમનીશૈથિલ્યં ચ મેદઃક્ષયે પ્લીહાભિવૃદ્ધિઃ સન્ધિશૂન્યતા રૌક્ષ્યં મેદુરમાંસપ્રાર્થના ચ અસ્થિક્ષયેઽસ્થિશૂલં દન્તનખભઙ્ગો રૌક્ષ્યં ચ મજ્જક્ષયેઽલ્પશુક્રતા પર્વભેદોઽસ્થિનિસ્તોદોઽસ્થિશૂન્યતા ચ શુક્રક્ષયે મેઢ્રવૃષણવેદનાશક્તિર્મૈથુને ચિરાદ્વા પ્રસેકઃ પ્રદેકે ચાલ્પરક્તશુક્રદર્શનમ્ ॥

તત્રાપિ સ્વયોનિવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ પ્રતીકારઃ ॥

પુરીષક્ષયે હૃદયપાર્શ્વપીડા સશબ્દસ્ય ચ વાયોરૂર્ધ્વગમનં કુક્ષૌ સંચરણં ચ મૂત્રક્ષયે બસ્તિતોદોઽલ્પમૂત્રતા ચ અત્રાપિ સ્વયોનિવર્ધનદ્રવ્યાણિ પ્રતીકારઃ । સ્વેદક્ષયે સ્તબ્ધરોમકૂપતા ત્વક્શોષઃ સ્પર્શવૈગુણ્યં સ્વેદનાશશ્ચ તત્રાભ્યઙ્ગઃ સ્વેદોપયોગશ્ચ ॥

આર્તવક્ષયે યથોચિતકાલાદર્શનમલ્પતા વા યોનિવેદના ચ તત્ર સંશોધનમાગ્નેયાનાં ચ દ્રવ્યાણાં વિધિવદુપયોગઃ । સ્તન્યક્ષયે સ્ત્નયોર્મ્લાનતા સ્તન્યાસંભવોઽલ્પતા વા તત્ર શ્લેષ્મવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ । ગર્ભક્ષયે ગર્ભાસ્પન્દનમનુન્નતકુક્ષિતા ચ તત્ર પ્રાપ્તબસ્તિકાલાયાઃ ક્ષીરબસ્તિપ્રયોગો મેધ્યાન્નોપયોગશ્ચેતિ ॥

અત ઊર્ધ્વમતિવૃદ્ધાનાં દોષધાતુમલાનાં લક્ષણં વક્ષ્યામઃ । વૃદ્ધિઃ પુનરેષાં સ્વયોનિવર્ધનાત્યુપસેવનાદ્ભવતિ । તત્ર વાતવૃદ્ધૌ વાક્પારુષ્યં કાર્શ્યં કાર્ષ્ણ્યં ગાત્રસ્ફુરણમુષ્ણકામિતા નિદ્રાનાશોઽલ્પબલત્વં ગાઢવર્ચસ્ત્વં ચ પિત્તવૃદ્ધૌ પીતાવભાસતા સંતાપઃ શીતકામિત્વમલ્પનિદ્રતા મૂર્ચ્છા બલહાનિરિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં ચ શ્લેષ્મવૃદ્ધૌ શૌક્લ્યં શૈત્યં સ્થૈર્યં ગૌરવમવસાદસ્તન્દ્રા નિદ્રા સન્ધ્યસ્થિવિશ્લેષશ્ચ ॥

રસોઽતિવૃદ્ધો હૃદયોત્ક્લેદં પ્રસેકં ચાપાદયતિ રક્તં રક્તાઙ્ગાક્ષિતાં સિરાપૂર્ણત્વં ચ માંસં સ્ફિગ્ગણ્ડૌષ્ઠોપસ્થોરુબાહુજઙ્ઘાસુ વૃદ્ધિં ગુરુગાત્રતાં ચ મેદઃ સ્નિગ્ધાઙ્ગતામુદરપાર્શ્વવૃદ્ધિં કાસશ્વાસાદીન્ દૌર્ગન્ધ્યં ચ અસ્થ્યધ્યસ્થીન્યધિદન્તાંશ્ચ મજ્જા સર્વાઙ્ગનેત્રગૌરવં ચ શુક્રં શુક્રાશ્મરીમતિપ્રાદુર્ભાવં ચ ॥

પુરીષમાટોપં કુક્ષૌ શૂલં ચ મૂત્રં મૂત્રવૃદ્ધિં મુહુર્મુહુઃ પ્રવૃત્તિં બસ્તિતોદમાધ્માનં ચ સ્વેદસ્ત્વચો દૌગન્ધ્યં કણ્ડૂં ચ ॥

આર્તવમઙ્ગમર્દમતિપ્રવૃત્તિં દૌર્ગન્ધ્યં ચ સ્તન્યં સ્તનયોરાપીનત્વં મુહુર્મુહુઃ પ્રવૃત્તિં તોદં ચ ગર્ભો જઠરાભિવૃદ્ધિં સ્વેદં ચ ॥

તેષાંયથાસ્વં સંશોધનં ક્ષપણં ચ ક્ષયાદવિરુદ્ધૈઃ ક્રિયાવિશેષૈઃ પ્રકુર્વીત્ ॥

પૂર્વઃ પૂર્વોઽતિવૃદ્ધત્વાદ્વર્ધયેદ્ધિ પરં પરમ્ ।

તસમાદતિપ્રવૃદ્ધાનાં ધાતૂનાં હ્રાસનં હિતમ્ ॥

બલલક્ષણં બલક્ષયલક્ષણં ચાત ઊર્ધ્વમુપદેક્ષ્યામઃ । તત્ર રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં યત્પરં તેજસ્તત્ ખલ્વોજસ્તદેવ બલમિત્યુચ્યતે સ્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તાત્ ॥

તત્ર બલેન સ્થિરોપચિતમાંસતા સર્વચેષ્ટાસ્વપ્રતિઘાતઃ સ્વરવર્ણપ્રસાદો બાહ્યાનામાભ્યન્તરાણાં ચ કરણાનામાત્મકાર્યપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

ઓજઃ સોમાત્મકં સ્નિગ્ધં શુક્લં શીતં સ્થિરં સરમ્ ।

વિવિક્તં મૃદુ મૃત્સ્નં ચ પ્રાણાયતનમુત્ત્તમમ્ ॥

દેહઃ સાવયવસ્તેન વ્યાપ્તો ભવતિ દેહિનામ્ ।

તદભાવાચ્ચ શીર્યન્તે શરીરાણિ શરીરિણામ્ ॥

અભિઘાતાત્ક્ષયાત્કોપાચ્છોકાદ્ધ્યાનાચ્છ્રમાત્ક્ષુધઃ ।

ઓજઃ સંક્ષીયતે હ્યેભ્યો ધાતુગ્રહણનિઃસૃતમ્ ।

તેજઃ સમીરિતં તસ્માદ્વિસ્રંસયતે દેહિનઃ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

ત્રયો દોષા બલસ્યોક્તા વ્યાપદ્વિસ્રંસનક્ષયાઃ ।

વિશ્લેષસાદૌ ગાત્રાણાં દોષવિસ્રંસનં શ્રમઃ ।

અપ્રાચુર્યં ક્રિયાનાં ચ બલવિસ્રંસલક્ષણમ્ ॥

ગુરુત્વં સ્તબ્ધતાણ્ગેષુ ગ્લાનિર્વર્ણસ્ય ભેદનમ્ ।

તન્દ્રા નિદ્રા વાતશોફો બલવ્યાપદિ લક્ષણમ્ ॥

મૂર્ચ્છા માંસક્ષાયો મોહઃ પ્રલાપોઽજ્ઞાનમેવ ચ ।

પૂર્વોક્તાનિ ચ લિઙ્ગાનિ મરણં ચ બલક્ષયે ॥

તત્ર વિસ્રંસે વ્યાપન્ને ચ ક્રિયાવિશેષૈરવિરુદ્ધૈર્બલમાપ્યાયયેત્ ઇતરં તુ મૂઢસંજ્ઞં વર્જયેત્ ॥

દોષધાતુમલક્ષીણો બલક્ષીણિઅપિ વા નરઃ ।

સ્વયોનિવર્ધનં યત્તદન્નપાનં પ્રકાઙ્ક્ષતિ ॥

યદ્યદાહારજાતં તુ ક્ષીણઃ પ્રાર્થયતે નરઃ ।

તસ્ય તસ્ય સ લાભે તુ તં તં ક્ષયમપોહતિ ॥

યસ્ય ધાતુક્ષયાદ્વાયુઃ સંજ્ઞાં કર્મ ચ નાશયેત્ ।

પ્રક્ષિણં ચ બલં યસ્ય નાસુ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્ ॥

રસનિમિત્તમેવ સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં ચ । તત્ર શ્લેષ્મલાહારસેવિનોઽધ્યશનશીલસ્યાવ્યાયામિનો દિવાસ્વપ્નરતસ્ય ચામ એવાન્નરસો મધુરતરશ્ચ શરીરમનુક્રામન્નતિસ્નેહાન્મેદો જનયતિ તદતિસ્થૌલ્યમાપાદયતિ તમતિસ્થૂલં ક્ષુદ્રશ્વાસપિપાસાક્ષુત્સ્વપ્નસ્વેદગાત્રદૌર્ગન્ધ્યક્રથનગાત્રસાદગદ્ગદત્વાનિ ક્ષિપ્રમેવાવિશન્તિ સૌકુમાર્યાન્મેદસઃ સર્વક્રિયાસ્વસમર્થઃ કફમેદોનિરુદ્ધમાર્ગર્ત્વાચ્ચાલ્પવ્યવાયો ભવતિ આવૃતમાર્ગત્વાદેવ શેષા ધાતવો નાપ્યાયન્તેઽત્યર્થમતોઽલ્પપ્રાણો ભવતિ પ્રમેહપીડકાજ્વરભગન્દરવિદ્રધિવાતવિકારાણામન્યતં પ્રાપ્ય પઞ્ચત્વમુપયાતિ સર્વ એવ ચાસ્ય રોગા બલવન્તો ભવન્ત્યાવૃતમાર્ગત્વાત્ સ્રોતસાં અતસ્તસ્યોત્પત્તિહેતું પરિહરેત્ । ઉત્પન્ને તુ શિલાજતુગુગ્ગુલુગોમૂત્રત્રિફલાલોહરજોરસાઞ્જનમધુયવમુદ્ગકોરદૂષકશ્યામાકોદ્દાલકાદીનાં વિરૂક્ષણચ્છેદનીયાનાં દ્રવ્યાણં વિધિવદુપયોગો વ્યાયામો લેખનબસ્ત્યુપયોગશ્ચેતિ ॥

તત્ર પુનર્વાતલાહારસેવિનોઽતિવ્યાયામવ્યવાયાધ્યયનભયશોકધ્યાનરાત્રિજાગરણપિપાસાક્ષુત્કષાયાલ્પાશનપ્રભૃતિભિરુપશોષિતો રસધાતુઃ શરીરમનનુક્રામન્નલ્પત્વાન્ન પ્રીણાતિ તસ્માદતિકાર્શ્યં ભવતિ સોઽતિકૃશઃ ક્ષુત્પિપાસાશીતોષ્ણવાતવર્ષભારાદાનેષ્વસહિષ્ણુર્વાતરોગપ્રાયોઽલ્પપ્રાણશ્ચ ક્રિયાસુ ભવતિ શ્વાસકાસશોષપ્લીહોદરાગ્નિસાદગુલ્મરક્તપિત્તાનામન્યતમમાસાદ્ય મરણમુપયાતિ સર્વ એવ ચાસ્ય રોગા બલવન્તો ભવન્ત્યલ્પપ્રાણત્વાત્ અતસ્તસ્યોત્પત્તિહેતું પરિહરેત્ । ઉત્પન્ને તુ પયસ્યાશ્વગન્ધાવિદારિગન્ધાશતાવરીબલાતિબલાનાગબલાનાં મધુરાણામન્યાસં ચૌષધીનામુપયોગઃ ક્ષીરદધિઘૃતમાંસશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાનાં ચ દિવાસ્વપ્નબ્રહ્મચર્યાવ્યાયામબૃહણબસ્ત્યુપયોગશ્ચેતિ ॥

યઃ પુનરુભયસાધારણાન્યાસેવેત તસ્યાન્નરસઃ શરીરમનુક્રામન્ સમાન્ ધાતૂનુપચિનોતિ સમધાતુત્વાન્મધ્યશરીરો ભવતિ સર્વક્રિયાસુ સમર્થઃ ક્ષુત્પિપાસાશીતોષ્ણવર્ષાતપસહો બલવાંશ્ચ સ સતતમનુપાલયિતવ્ય ઇતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

અત્યન્તગર્હિતાવેતૌ સદા સ્થૂલકૃશૌ નરૌ ।

શ્રેષ્ઠો મધ્યશરીરસ્તુ કૃશઃ સ્થૂલાત્તુ પૂજિતઃ ॥

દોષઃ પ્રકુપિતો ધાતૂન્ ક્ષપયત્યાત્મતેજસા ।

ઇદ્ધઃ સ્વતેજસા વહ્નિરુખાગતમિવોદકમ્ ॥

વૈલક્ષણ્યાચ્છરીરાણામસ્થાયિત્વાત્તથૈવ ચ ।

દોષધાતુમલાનાં તુ પરિમાણં ન વિદ્યતે ॥

એષાં સમત્વં યચ્ચાપિ ભિષગ્ભિરવધાર્યતે ।

ન તત્ સ્વાસ્થ્યાદૃતે શક્યં વક્તુમન્યેન હેતુના ॥

દોષાદીનાં ત્વસમતામનુમાનેન લક્ષયેત્ ।

અપ્રસન્નેન્દ્રિયં વીક્ષ્ય પુરુષં કુશલો ભિષક્ ॥

સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં કુર્યાદસ્વસ્થસ્ય તુ બુદ્ધિમાન્ ।

ક્ષપયેદ્બૃંહયેચ્ચાપિ દોષધાતુમલાન્ ભિષક્ ।

તાવદ્યાવદરોગઃ સ્યાદેતત્સામ્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥

સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ સમધાતુમલક્રિયઃ ।

પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયમનાઃ સ્વસ્થા ઇત્યભિધીયતે ॥