સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.10

અથાતો વિશિખાનુપ્રવેશનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

અધિગતતન્ત્રેણોપાસિતતન્ત્રાર્થેન દૃષ્ટકર્મણા કૃતયોગ્યેન શાસ્ત્રં નિગદતા રાજાનુજ્ઞાતેન નીચનખરોમ્ણા ષુચિના શુક્લવસ્ત્રપરિહિતેન છત્રવતા દણ્ડહસ્તેન સોપાનત્કેનાનુદ્ધતવેશેન સુમનસા કલ્યાણાભિવ્યાહારેણાકુહકેન બન્ધુભૂતેન ભૂતાનાં સુસહાયવતા વૈદ્યેન નિશિખાનુપ્રવેષ્ટવ્યા ॥

તતો દૂતનિમિત્તશકુનમઙ્ગલાનુલોમ્યેનાતુરગૃહમભિગમ્ય ઉપવિશ્ય આતુરમભિપશ્યેત્ સ્પૃશેત્ પૃચ્છેચ્ચ ત્રિભિરેતૈર્વિજ્ઞાનોપાયૈ રોગાઃ પ્રાયશો વેદિતવ્યા ઇત્યેકે તત્તુ ન સમ્યક્ ષડ્વિધો હિ રોગાણાં વિજ્ઞાનોપાયઃ તદ્યથા પઞ્ચભિઃ શ્રોત્રાદિભિઃ પ્રશ્નેન ચેતિ ॥

તત્ર શ્રોત્રેન્દ્રિયવિજ્ઞેયા વિશેષા રોગેષુ વ્રણાસ્રાવનિજ્ઞાનીયાદિષુ વક્ષ્યન્તે તત્ર સફેનં રક્તમીરયન્નનિલઃ સશબ્દો નિર્ગચ્છતિ ઇત્યેવમાદયઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયવિજ્ઞેયાઃ શીતોષ્ણશ્લક્ષ્ણકર્કશમૃદુકઠિનત્વાદયઃ સ્પર્શવિશેષા જ્વરશોફાદેષુ ચક્ષુરિન્દ્રિયવિજ્ઞેયાઃ શરીરોપચયાપચયાયુર્લક્ષણબલવર્ણવિકારાદયઃ રસનેન્દ્રિયવિજ્ઞેયાઃ પ્રમેહાદિષુ રસવિશેષાઃ ઘ્રાણેન્દ્રિયવિજ્ઞેયા અરિષ્ટલિઙ્ગાદિષુ વ્રણાનામવ્રણાનાં ચ ગન્ધવિશેષાઃ પ્રશ્નેન ચ વિજાનીયાદ્દેશં કાલં જાતિં સાત્મ્યમાતઙ્કસમુત્પત્તિં વેદનાસમુચ્છ્રાયં બલમન્તરગ્નિં વાતમૂત્રપુરીષાણાં પ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તી કાલપ્રકર્ષાદીંશ્ચ વિશેષાન્ । આત્મસદૃશેષુ વિજ્ઞાનાભ્યુપાયેષુ તત્સ્થાનીયૈર્જાનીયાત્ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

મિથ્યાદૃષ્ટા વિકારા હિ દુરાખ્યાતાસ્તથૈવ ચ ।

તથા દુષ્પરિમૃષ્ટાશ્ચ મોહયેયુશ્ચિકિત્સકમ્ ॥

યાપયેત્ અસાધ્યાન્નોપક્રમેત્ પરિસંવત્સરોત્થિતાંશ્ચ વિકારાન્ પ્રાયશો વર્જયેત્ ॥

તત્ર સાધ્યા અપિ વ્યાધયઃ પ્રાયેણૈષાં દુશ્ચિકિત્સ્યતમા ભવન્તિ । તદ્યથા શ્રોત્રિયનૃપતિસ્ત્રીબાલવૃદ્ધભીરુરાજસેવકકિતવદ્રુબલવૈદ્યવિદગ્ધવ્યાધિગોપકદરિદ્રકૃપણક્રોધનાનામનાત્મવતામનાથાનાં ચ એવં નિરૂપ્ય ચિકિત્સાં કુર્વન્ ધર્માર્થકામયશાંસિ પ્રાપ્નોતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

સ્ત્રીભિઃ સહાસ્યાં સંવાસં પરિહાસં ચ વર્જયેત્ ।

દત્તં ચ તાભ્યો નાદેયમન્નાદન્યદ્ભિષગ્વરૈઃ ॥