સૂર્ય સિદ્ધાંત · અધ્યાય 6

ન છેદ્યકમ્ ઋતે યસ્માદ્ ભેદા ગ્રહણયોહ્ સ્ફુટાહ્।
જ્ઞાયન્તે તત્ પ્રવક્ષ્યામિ છેદ્યકજ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્॥

સુસાધિતાયામ્ અવનૌ બિન્દું કૃત્વા તતો લિખેત્।
સપ્તવર્ગાઙ્ગુલેનાદૌ મણ્ડલં વલનાશ્રિતમ્॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકયોગાર્ધસમ્મિતેન દ્વિતીયકમ્।
મણ્ડલં તત્ સમાસાખ્યં ગ્રાહ્યાર્ધેન તૃતીયકમ્॥

યામ્યોત્તરાપ્રાચ્યપરાસાધનં પૂર્વવદ્ દિશામ્।
પ્રાગ્ ઇન્દોર્ ગ્રહણં પશ્ચાન્ મોક્ષો +અર્કસ્ય વિપર્યયાત્॥

યથાદિશં પ્રાગ્રહણં વલનં હિમદીધિતેહ્।
મૌક્ષિકં તુ વિપર્યસ્તં વિપરીતમ્ ઇદં રવેહ્॥

વલનાગ્રાન્ નયેન્ મધ્યં સૂત્રં યદ્ય્ અત્ર સંસ્પૃશેત્।
તત્સમાસે તતો દેયૌ વિક્ષેપૌ ગ્રાસમૌક્ષિકૌ॥

વિક્ષેપાગ્રાત્ પુનહ્ સૂત્રં મધ્યબિન્દું પ્રવેશયેત્।
તદ્ગ્રાહ્યબિન્દુસંસ્પર્શાદ્ ગ્રાસમોક્ષૌ વિનિર્દિશેત્॥

નિત્યશો +અર્કસ્ય વિક્ષેપાહ્ પરિલેખે યથાદિશમ્।
વિપરીતાહ્ શશાઙ્કસ્ય તદ્વશાદ્ અથ મધ્યમમ્॥

વલનં પ્રાઙ્મુખં દેયં તદ્વિક્ષેપૈકતા યદિ।
ભેદે પશ્ચાન્ મુખં દેયમ્ ઇન્દોર્ ભાનોર્ વિપર્યયાત્॥

વલનાગ્રાત્ પુનહ્ સૂત્રં મધ્યબિન્દું પ્રવેશયેત્।
મધ્યસૂત્રેણ વિક્ષેપં વલનાભિમુખં નયેત્॥

વિક્ષેપાગ્રાલ્ લિખેદ્ વૃત્તં ગ્રાહકાર્ધેન તેન યત્।
ગ્રાહ્યવૃત્તં સમાક્રાન્તં તદ્ગ્રસ્તં તમસા ભવેત્॥

છેદ્યકં લિખતા ભૂમૌ ફલકે વા વિપશ્ચિતા।
વિપર્યયો દિશાં કાર્યહ્ પૂર્વાપરકપાલયોહ્॥

સ્વચ્છત્વાદ્ દ્વાદશાંશો +અપિ ગ્રસ્તશ્ ચન્દ્રસ્ય દૃશ્યતે।
લિપ્તાત્રયમ્ અપિ ગ્રસ્તં તીક્ષ્ણત્વાન્ ન વિવસ્વતહ્॥

સ્વસંજ્ઞિતાસ્ ત્રયહ્ કાર્યા વિક્ષેપાગ્રેષુ બિન્દવહ્।
તત્ર પ્રાઙ્મધ્યયોર્ મધ્યે તથા મૌક્ષિકમધ્યયોહ્॥

લિખેન્ મત્સ્યૌ તયોર્ મધ્યાન્ મુખપુચ્છવિનિહ્સૃતમ્।
પ્રસાર્ય સૂત્રદ્વિતયં તયોર્ યત્ર યુતિર્ ભવેત્॥

તત્ર સૂત્રેણ વિલિખેચ્ ચાપં બિન્દુત્રયસ્પૃશા।
સ પન્થા ગ્રાહકસ્યોક્તા યેનાસૌ સમ્પ્રયાસ્યતિ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકયોગાર્ધાત્ પ્રોજ્ઝ્યેષ્ટગ્રાસમ્ આગતમ્।
અવશિષ્ટાઙ્ગુલસમાં શલાકાં મધ્યબિન્દુતહ્॥

તયોર્ માર્ગોન્મુખીં દદ્યાદ્ ગ્રાસતહ્ પ્રાગ્ગ્રહાશ્રિતામ્।
વિમુઞ્ચતો મોક્ષદિશિ ગ્રાહકાધ્વાનમ્ એવ સા॥

સ્પૃશેદ્ યત્ર તતો વૃત્તં ગ્રાહકાર્ધેન સંલિખેત્।
તેન ગ્રાહ્યં યદાક્રાન્તં તત્ તમોગ્રસ્તમ્ આદિશેત્॥

માનાન્તરાર્ધેન મિતાં શલાકાં ગ્રાસદિઙ્મુખીમ્।
નિમીલનાખ્યાં દદ્યાત્ સા તન્માર્ગે યત્ર સંસ્પૃશેત્॥

તતો ગ્રાહકખણ્ડેન પ્રાગ્વન્ મણ્ડલમ્ આલિખેત્।
તદ્ગ્રાહ્યમણ્ડલયુતિર્ યત્ર તત્ર નિમીલનમ્॥

એવમ્ ઉન્મીલને મોક્ષદિઙ્મુખીં સમ્પ્રસારયેત્।
વિલિખેન્ મણ્ડલં પ્રાગ્વદ્ ઉન્મીલનમ્ અથોક્તવત્॥

અર્ધાદ્ ઊને સધૂંરં સ્યાત્ કૃષ્ણમ્ અર્ધાધિકં ભવેત્।
વિમુઞ્ચતહ્ કૃષ્ણતાંરં કપિલં સકલગ્રહે॥

રહસ્યમ્ એતદ્ દેવાનાં ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્।
સુપરીક્ષિતશિષ્યાય દેયં વત્સરવાસિને॥
[ગ્રહયુતિ]