સૂર્ય સિદ્ધાંત · અધ્યાય 4

સાર્ધાનિ ષટ્સહસ્રાણિ યોજનાનિ વિવસ્વતહ્।
વિષ્કમ્ભો મણ્ડલસ્યેન્દોહ્ સહાશીત્યા ચતુશ્શતમ્॥

સ્ફુટસ્વભુક્ત્યા ગુણિતૌ મધ્યભુક્ત્યોદ્ધૃતૌ સ્ફુટૌ।
રવેહ્ સ્વભગણાભ્યસ્તહ્ શશાઙ્કભગણોદ્ધૃતહ્॥

શશાઙ્કકક્ષાગુણિતો ભાજિતો વા +અર્કકક્ષયા।
વિષ્કમ્ભશ્ ચન્દ્રકક્ષાયાં તિથ્યાપ્તા માનલિપ્તિકા॥

સ્ફુટેન્દુભુક્તિર્ ભૂવ્યાસગુણિતા મધ્યયોદ્ધૃતા।
લબ્ધં સૂચી મહીવ્યાસસ્ફુટાર્કશ્રવણાન્તરમ્॥

મધ્યેન્દુવ્યાસગુણિતં મધ્યાર્કવ્યાસભાજિતમ્।
વિશોધ્ય લબ્ધં સૂચ્યાં તુ તમો લિપ્તાસ્ તુ પૂર્વવત્॥

ભાનોર્ ભાર્ધે મહીચ્છાયા તત્તુલ્યે +અર્કસમે +અપિ।
શશાઙ્કપાતે ગ્રહણં કિયદ્ભાગાધિકોનકે॥

તુલ્યૌ રાશ્યાદિભિહ્ સ્યાતામ્ અમાવાસ્યાન્તકાલિકૌ।
સૂર્યેન્દૂ પૌર્ણમાસ્યન્તે ભાર્ધે ભાગાદિકૌ સમૌ॥

ગતૈષ્યપર્વનાડીનાં સ્વફલેનોનસંયુતૌ।
સમલિપ્તૌ ભવેતાં તૌ પાતસ્ તાત્કાલિકો +અન્યથા॥

છાદકો ભાસ્કરસ્યેન્દુર્ અધહ્સ્થો ઘનવદ્ ભવેત્।
ભૂચ્છાયાં પ્રાઙ્મુખશ્ ચન્દ્રો વિશત્ય્ અસ્ય ભવેદ્ અસૌ॥

તાત્કાલિકેન્દુવિક્ષેપં છાદ્યચ્છાદકમાનયોહ્।
યોગાર્ધાત્ પ્રોજ્ઝ્ય યચ્છેષં તાવચ્ છન્નં તદ્ ઉચ્યતે॥

યદ્ ગ્રાહ્યમ્ અધિકે તસ્મિન્ સકલં ન્યૂનમ્ અન્યથા।
યોગાર્ધાદ્ અધિકે ન સ્યાદ્ વિક્ષેપે ગ્રાસસમ્ભવહ્॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંયોગવિયોગૌ દલિતૌ પૃથક્।
વિક્ષેપવર્ગહીનાભ્યાં તદ્વર્ગાભ્યામ્ ઉભે પદે॥

ષષ્ઠ્યા સંગુણ્ય સૂર્યેન્દ્વોર્ ભુક્ત્યન્તરવિભાજિતે।
સ્યાતાં સ્થિતિવિમર્દાર્ધે નાડિકાદિફલે તયોહ્॥

સ્થિત્યર્ધનાડિકાભ્યસ્તા ગતયહ્ ષષ્ઠિભાજિતાહ્।
લિપ્તાદિ પ્રગ્રહે શોધ્યં મોક્ષે દેયં પુનહ્ પુનહ્॥

તદ્વિક્ષેપૈહ્ સ્થિતિદલં વિમર્દાર્ધે તથા +અસકૃત્।
સંસાધ્યમ્ અન્યથા પાતે તલ્લિપ્તાદિફલં સ્વકમ્॥

સ્ફુટતિથ્યવસાને તુ મધ્યગ્રહણમ્ આદિશેત્।
સ્થિત્યર્ધનાડિકાહીને ગ્રાસો મોક્ષસ્ તુ સંયુતે॥

તદ્વદ્ એવ વિમર્દાર્ધનાડિકાહીનસંયુતે।
નિમીલનોન્મીલનાખ્યે ભવેતાં સકલગ્રહે॥

ઇષ્ટનાડીવિહીનેન સ્થિત્યર્ધેનાર્કચન્દ્રયોહ્।
ભુક્ત્યન્તરં સમાહન્યાત્ ષષ્ટ્યાપ્તાહ્ કોટિલિપ્તિકાહ્॥

ભાનોર્ ગ્રહે કોટિલિપ્તા મધ્યસ્થિત્યર્ધસંગુણાહ્।
સ્ફુટસ્થિત્યર્ધસંભક્તાહ્ સ્ફુટાહ્ કોટિકલાહ્ સ્મૃતા॥

ક્ષેપો ભુજસ્ તયોર્ વર્ગયુતેર્ મૂલં શ્રવસ્ તુ તત્।
માનયોગાર્ધતહ્ પ્રોજ્ઝ્ય ગ્રાસસ્ તાત્કાલિકો ભવેત્॥

મધ્યગ્રહણતશ્ ચોર્ધ્વમ્ ઇષ્ટનાડીર્ વિશોધયેત્।
સ્થિત્યર્ધાન્ મૌક્ષિકાચ્ છેષં પ્રાગ્વચ્ ચ્છેષં તુ મૌક્ષિકે॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકયોગાર્ધાચ્ છોધ્યાહ્ સ્વચ્છન્નલિપ્તિકાહ્।
તાદ્વર્ગાત્ પ્રોજ્ઝ્ય તત્કાલવિક્ષેપસ્ય કૃતિં પદમ્॥

કોટિલિપ્તા રવેહ્ સ્પષ્ટસ્થિત્યર્ધેનાહતા હૃતાહ્।
મધ્યેન લિપ્તાસ્ તન્નાડ્યહ્ સ્થિતિવદ્ ગ્રાસનાડિકાહ્॥

નતજ્યા +અક્ષજ્યયાભ્યસ્તા ત્રિજ્યાપ્તા તસ્ય કાર્મુકમ્।
વલનાંશા સૌમ્યયામ્યાહ્ પૂર્વાપરકપાલયોહ્॥

રાશિત્રયયુતાદ્ ગ્રાહ્યાત્ ક્રાન્ત્યંશૈર્ દિક્ષમૈર્ યુતાહ્।
ભેદે +અન્તરાજ્ જ્યા વલના સપ્તત્યઙ્ગુલભાજિતા॥

સોન્નતં દિનમધ્યાર્ધં દિનાર્ધાપ્તં ફલેન તુ।
છિન્દ્યાદ્ વિક્ષેપમાનાનિ તાન્ય્ એષામ્ અઙ્ગુલાનિ તુ॥
[સૂર્યગ્રહણ]