સૂર્ય સિદ્ધાંત · અધ્યાય 3

યુગ્માન્તે વિષમાન્તે તુ નખલિપ્તોનિતાસ્ તયોહ્॥

શિલાતલે +અમ્બુસંશુદ્ધે વજ્રલેપે +અપિ વા સમે।
તત્ર શઙ્ક્વઙ્ગુલૈર્ ઇષ્ટૈહ્ સમં મણ્ડલમ્ આલિખેત્॥

તન્મધ્યે સ્થાપયેચ્ છઙ્કું કલ્પનાદ્વાદશાઙ્ગુલમ્।
તચ્છાયાગ્રં સ્પૃશેદ્ યત્ર વૃત્તે પૂર્વાપરાર્ધયોહ્॥

તત્ર બિન્દૂ વિધાયોભૌ વૃત્તે પૂર્વાપરાભિધૌ।
તન્મધ્યે તિમિના રેખા કર્તવ્યા દક્ષિણોત્તરા॥

યામ્યોત્તરદિશોર્ મધ્યે તિમિના પૂર્વપશ્ચિમા।
દિઙ્મધ્યમત્સ્યૈહ્ સંસાધ્યા વિદિશસ્ તદ્વદ્ એવ હિ॥

ચતુરસ્રં બહિહ્ કુર્યાત્ સૂત્રૈર્ મધ્યાદ્ વિનિર્ગતૈહ્।
ભુજસૂત્રાઙ્ગુલૈસ્ તત્ર દત્તૈર્ ઇષ્ટપ્રભા સ્મૃતા॥

પ્રાક્પશ્ચિમાશ્રિતા રેખા પ્રોચ્યતે સમમણ્ડલે।
ઉનણ્ડલે ચ વિષુવન્મણ્ડલે પરિકીર્ત્યતે॥

રેખા પ્રાચ્યપરા સાધ્યા વિષુવદ્ભાગ્રગા તથા।
ઇષ્ટચ્છાયાવિષુવતોર્ મધ્યમ્ અગ્રાભિધીયતે॥

શઙ્કુચ્છાયાકૃતિયુતેર્ મૂલં કર્ણો +અસ્ય વર્ગતહ્।
પ્રોજ્ઝ્ય શઙ્કુકૃતિં મૂલં છાયા શઙ્કુર્ વિપર્યયાત્॥

ત્રિંશત્કૃત્યો યુગે ભાનાં ચક્રં પ્રાક્ પરિલમ્બતે।
તદ્ગુણાદ્ ભૂદિનૈર્ ભક્તાદ્ દ્યુગણાદ્ યદ્ અવાપ્યતે॥

તદ્દોસ્ ત્રિઘ્ના દશાપ્તાંશા વિજ્ઞેયા અયનાભિધાહ્।
તત્સંસ્કૃતાદ્ ગ્રહાત્ ક્રાન્તિચ્છાયાચરદલાદિકમ્॥

સ્ફુટં દૃક્તુલ્યતાં ગચ્છેદ્ અયને વિષુવદ્વયે।
પ્રાક્ ચક્રં ચલિતં હીને છાયાર્કાત્ કરણાગતે॥

અન્તરાંશૈર્ અથાવૃત્ય પશ્ચાચ્ છેષૈસ્ તથાધિકે।
એવં વિષુવતી છાયા સ્વદેશે યા દિનાર્ધજા॥

દક્ષિણોત્તરરેખાયાં સા તત્ર વિષુવત્પ્રભા॥
શઙ્કુચ્છાયાહતે ત્રિજ્યે વિષુવત્કર્ણભાજિતે।

લમ્બાક્ષજ્યે તયોશ્ ચાપે લમ્બાક્ષૌ દક્ષિણૌ સદા।
મધ્યચ્છાયા ભુજસ્ તેન ગુણિતા ત્રિભમૌર્વિકા॥

સ્વકર્ણાપ્તા ધનુર્લિપ્તા નતાસ્ તા દક્ષિણે ભુજે।
ઉત્તરાશ્ ચોત્તરે યામ્યાસ્ તાહ્ સૂર્યક્રાન્તિલિપ્તિકાહ્॥

દિગ્ભેદે મિશ્રિતાહ્ સામ્યે વિશ્લિષ્ટાશ્ ચાક્ષલિપ્તિકાહ્।
તાભ્યો +અક્ષજ્યા ચ તદ્વર્ગં પ્રોજ્ઝ્ય ત્રિજ્યાકૃતેહ્ પદમ્॥

લમ્બજ્યાર્કગુણાક્ષજ્યા વિષુવદ્ભાથ લમ્બયા।
સ્વાક્ષાર્કનતભાગાનાં દિક્ષામ્યે +અન્તરમ્ અન્યથા॥

દિગ્ભેદે +અપક્રમહ્ શેષસ્ તસ્ય જ્યા ત્રિજ્યયા હતા।
પરમાપક્રમજ્યાપ્તા ચાપં મેષાદિગો રવિહ્॥

કર્ક્યાદૌ પ્રોજ્ઝ્ય ચક્રાર્ધાત્ તુલાદૌ ભાર્ધસંયુતાત્।
મૃગાદૌ પ્રોજ્ઝ્ય ભગણાન્ મધ્યાહ્ને +અર્કહ્ સ્ફુટો ભવેત્॥

તન્માન્દમ્ અસકૃદ્ વામં ફલં મધ્યો દિવાકરહ્।
સ્વાક્ષાર્કાપક્રમયુતિર્ દિક્ષામ્યે +અન્તરમ્ અન્યથા॥

શેષં નતાંશાહ્ સૂર્યસ્ય તદ્બાહુજ્યા ચ કોટિજ્યા।
શઙ્કુમાનાઙ્ગુલાભ્યસ્તે ભુજત્રિજ્યે યથાક્રમમ્॥

કોટિજ્યયા વિભજ્યાપ્તે છાયાકર્ણાવ્ અહર્દલે।
ક્રાન્તિજ્યા વિષુવત્કર્ણગુણાપ્તા શઙ્કુજીવયા॥

અર્કાગ્રા સ્વેષ્ટકર્ણઘ્ની મધ્યકર્ણોદ્ધૃતા સ્વકા।
વિષુવદ્ભાયુતાર્કાગ્રા યામ્યે સ્યાદ્ ઉત્તરો ભુજહ્॥

વિષુવત્યામ્ વિશોધ્યોદગ્ગોલે સ્યાદ્ બાહુર્ ઉત્તરહ્।
વિપર્યયાદ્ ભુજો યામ્યો ભવેત્ પ્રાચ્યપરાન્તરે॥

માધ્યાહ્નિકો ભુજો નિત્યં છાયા માધ્યાહ્નિકી સ્મૃતા।
લમ્બાક્ષજીવે વિષુવચ્છાયાદ્વાદશસઙ્ગુણે॥

ક્રાન્તિજ્યાપ્તે તુ તૌ કર્ણૌ સમમણ્ડલગે રવૌ।
સૌમ્યાક્ષોના યદા કાન્તિહ્ સ્યાત્ તદા દ્યુદલશ્રવહ્॥

વિષુવચ્છાયયાભ્યસ્તહ્ કર્ણો મધ્યાગ્રયોદ્ધૃતહ્।
સ્વક્રાન્તિજ્યા ત્રિજીવાઘ્ની લમ્બજ્યાપ્તાગ્રમૌર્વિકા॥

સ્વેષ્ટકર્ણહતા ભક્તા ત્રિજ્યયાગ્રાઙ્ગુલાદિકા।
ત્રિજ્યાવર્ગાર્ધતો +અગ્રજ્યાવર્ગોનાદ્ દ્વાદશાહતાત્॥

પુનર્ દ્વાદશનિઘ્નાચ્ ચ લભ્યતે યત્ ફલં બુધૈહ્।
શઙ્કુવર્ગાર્ધસંયુક્તવિષુવદ્વર્ગભાજિતાત્॥

તદેવ કરણી નામ તાં પૃથક્ સ્થાપયેદ્ બુધહ્।
અર્કઘ્ની વિષુવચ્છાયાગ્રજ્યયા ગુણિતા તથા॥

ભક્તા ફલાખ્યં તદ્વર્ગસંયુક્તકરણીપદમ્।
ફલેન હીનસંયુક્તં દક્ષિણોત્તરગોલયોહ્॥

યામ્યયોર્ વિદિશોહ્ શઙ્કુર્ એવં યામ્યોત્તરે રવૌ।
પરિભ્રમતિ શઙ્કોસ્ તુ શઙ્કુર્ ઉત્તરયોસ્ તુ સહ્॥

તત્ત્રિજ્યાવર્ગવિશ્લેષાન્ મૂલં દૃગ્જ્યાભિધીયતે।
સ્વશઙ્કુના વિભજ્યાપ્તે દૃક્ત્રિજ્યે દ્વાદશાહતે॥

છાયાકર્ણૌ તુ કોણેષુ યથાસ્વં દેશકાલયોહ્।
ત્રિજ્યોદક્ચરજાયુક્તા યામ્યાયાં તદ્વિવર્જિતા॥

અન્ત્યા નતોત્ક્રમજ્યોના સ્વહોરાત્રાર્ધસઙ્ગુણા।
ત્રિજ્યાભક્તા ભવેચ્ છેદો લમ્બજ્યાઘ્નો +અથ ભાજિતહ્॥

ત્રિભજ્યયા ભવેચ્ છઙ્કુસ્ તદ્વર્ગં પરિશોધયેત્।
ત્રિજ્યાવર્ગાત્ પદં દૃગ્જ્યા છાયાકર્ણૌ તુ પૂર્વવત્॥

અભીષ્ટચ્છાયયાભ્યસ્તા ત્રિજ્યા તત્કર્ણભાજિતા।
દૃગ્જ્યા તદ્વર્ગસંશુદ્ધાત્ ત્રિજ્યાવર્ગાચ્ ચ યત્ પદમ્।

શઙ્કુહ્ સ ત્રિભજીવાઘ્નહ્ સ્વલમ્બજ્યાવિભાજિતહ્।
છેદહ્ સ ત્રિજ્યયાભ્યસ્તહ્ સ્વાહોરાત્રાર્ધભાજિતહ્॥

ઉન્નતજ્યા તયા હીના સ્વાન્ત્યા શેષસ્ય કાર્મુકમ્।
ઉત્ક્રમજ્યાભિર્ એવં સ્યુહ્ પ્રાક્પશ્ચાર્ધનતાસવહ્॥

ઇષ્ટાગ્રાઘ્ની તુ લમ્બજ્યા સ્વકર્ણાઙ્ગુલભાજિતા।
ક્રાન્તિજ્યા સા ત્રિજીવાઘ્ની પરમાપક્રમોદ્ધૃતા॥

તચ્ચાપં ભાદિકં ક્ષેત્રં પદૈસ્ તત્ર ભવો રવિહ્।
ઇષ્ટે +અહ્નિ મધ્યે પ્રાક્પશ્ચાદ્ ધૃતે બાહુત્રયાન્તરે॥

મત્સ્યદ્વયાન્તરયુતેસ્ ત્રિસ્પૃક્ષૂત્રેણ ભાભ્રમહ્।
ત્રિભદ્યુકર્ણાર્ધગુણાહ્ સ્વાહોરાત્રાર્ધભાજિતાહ્॥

ક્રમાદ્ એકદ્વિત્રિભજ્યાસ્ તચ્ચાપાનિ પૃથક્ પૃથક્।
સ્વાધો +અધહ્ પરિશોધ્યાથ મેષાલ્ લઙ્કોદયાસવહ્॥

ખાગાષ્ટયો +અર્થગો +અગૈકાહ્ શરત્ર્યઙ્કહિમાંશવહ્।
સ્વદેશચરખણ્ડોના ભવન્તીષ્ટોદયાસવહ્॥

વ્યસ્તા વ્યસ્તૈર્ યુતાહ્ સ્વૈહ્ સ્વૈહ્ કર્કટાદ્યાસ્ તતસ્ ત્રયહ્।
ઉત્ક્રમેણ ષડેવૈતે ભવન્તીષ્ટાસ્ તુલાદયહ્॥

ગતભોગ્યાસવહ્ કાર્યા ભાસ્કરાદ્ ઇષ્ટકાલિકાત્।
સ્વોદયાસુહતા ભુક્તભોગ્યા ભક્તાહ્ ખવહ્નિભિહ્॥

અભીષ્ટઘટિકાસુભ્યો ભોગ્યાસૂન્ પ્રવિશોધયેત્।
તદ્વત્ તદેષ્યલગ્નાસૂન્ એવં યાતાત્ તથોત્ક્રમાત્॥

શેષં ચેત્ ત્રિંશતાભ્યસ્તમ્ અશુદ્ધેન વિભાજિતમ્।
ભાગૈર્ યુક્તં ચ હીનં ચ તલ્લગ્નં ક્ષિતિજે તદા॥ (ચ્ ભાગહીનં ચ યુક્તં ચ)

પ્રાક્પશ્ચાન્ નતનાડીભિસ્ તસ્માલ્ લઙ્કોદયાસુભિહ્।
ભાનૌ ક્ષયધને કૃત્વા મધ્યલગ્નં તદા ભવેત્॥

ભોગ્યાસૂન્ ઊનકસ્યાથ ભુક્તાસૂન્ અધિકસ્ય ચ।
સમ્પીણ્ડ્યાન્તરલગ્નાસૂન્ એવં સ્યાત્ કાલસાધનમ્॥

સૂર્યાદ્ ઊને નિશાશેષે લગ્ને +અર્કાદ્ અધિકે દિવા।
ભચક્રાર્ધયુતાદ્ ભાનોર્ અધિક્કે +અસ્તમયાત્ પરમ્॥
[ચન્દ્રગ્રહણ]