સૂર્ય સિદ્ધાંત · અધ્યાય 1

અચિન્ત્યાવ્યક્તરૂપાય નિર્ગુણાય ગુણાત્મને।
સમસ્તજગદાધારમૂર્તયે બ્રહ્મણે નમહ્॥

અલ્પાવશિષ્ટે તુ કૃતે *મયો નામ મહાસુરહ્।(બ્ મયનામ)
રહસ્યં પરમં પુણ્યં જિજ્ઞાસુર્ જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્॥

વેદાઙ્ગમ્ અગ્ર્યમ્ અખિલં જ્યોતિષાં ગતિકારણમ્।
આરાધયન્ વિવસ્વન્તં તપસ્ તેપે સુદુશ્ચરમ્॥

તોષિતસ્ તપસા તેન પ્રીતસ્ તસ્મૈ વરાર્થિને।
ગ્રહાણાં ચરિતં પ્રાદાન્ મયાય સવિતા સ્વયમ્॥

વિદિતસ્ તે *મયા ભાવસ્ તોષિતસ્ તપસા હ્ય્ અહમ્। (ડ્ મયાભાવસ્)
દદ્યાં કાલાશ્રયં જ્ઞાનં ગ્રહાણાં ચરિતં મહત્॥

ન મે તેજહ્સહહ્ કશ્ચિદ્ આખ્યાતું નાસ્તિ મે ક્ષણહ્।
મદંશહ્ પુરુષો +અયં તે નિહ્શેષં કથયિષ્યતિ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્દધે દેવહ્ સમાદિશ્યાંશમ્ આત્મનહ્।
સ પુમાન્ મયમ્ આહેદં પ્રણતં પ્રાઞ્જલિસ્થિતમ્॥

શૃણુષ્વૈકમનાહ્ પૂર્વં યદ્ ઉક્તં જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્।
યુગે યુગે મહર્ષીણાં સ્વયમ્ એવ વિવસ્વતા॥

શાસ્ત્રમ્ આદ્યં તદ્ એવેદં યત્ પૂર્વં પ્રાહ ભાસ્કરહ્।
યુગાનાં પરિવર્તેન કાલભેદો +અત્ર *કેવલહ્॥(બ્ કેવલમ્)

લોકાનામ્ અન્તકૃત્ કાલહ્ કાલો +અન્યહ્ કલનાત્મકહ્।
સ દ્વિધા સ્થૂલસૂક્ષ્મત્વાન્ મૂર્તશ્ ચામૂર્ત ઉચ્યતે॥

પ્રાણાદિહ્ કથિતો મૂર્તસ્ ત્રુટ્યાદ્યો +અમૂર્તસંજ્ઞકહ્।
ષડ્ભિહ્ પ્રાણૈર્ વિનાડી સ્યાત્ તત્ષષ્ટ્યા નાડિકા સ્મૃતા॥

નાડીષષ્ટ્યા તુ નાક્ષત્રમ્ અહોરાત્રં પ્રકીર્તિતમ્।
તત્ત્રિંશતા ભવેન્ માસહ્ સાવનો +અર્કોદયૈસ્ તથા॥

ઐન્દવસ્ તિથિભિસ્ તદ્વત્ સંક્રાન્ત્યા સૌર ઉચ્યતે।
માસૈર્ દ્વાદશભિર્ વર્ષં દિવ્યં તદ્ અહ ઉચ્યતે॥

સુરાસુરાણામ્ અન્યોન્યમ્ અહોરાત્રં વિપર્યયાત્।
તત્ષષ્ટિહ્ ષડ્ગુણા દિવ્યં વર્ષમ્ આસુરમ્ એવ ચ॥

તદ્દ્વાદશસહસ્રાણિ ચતુર્યુગમ્ ઉદાહૃતમ્।
સૂર્યાબ્દસંખ્યયા દ્વિત્રિસાગરૈર્ અયુતાહતૈહ્॥

સન્ધ્યાસન્ધ્યાંશસહિતં વિજ્ઞેયં તચ્ચતુર્યુગમ્।
કૃતાદીનાં વ્યવસ્થેયં ધર્મપાદવ્યવસ્થયા॥

યુગસ્ય દશમો ભાગશ્ ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકસઙ્ગુણહ્।
ક્રમાત્ કૃતયુગાદીનાં ષષ્ઠાંશહ્ સન્ધ્યયોહ્ સ્વકહ્॥

યુગાનાં સપ્તતિહ્ સૈકા મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે।
*કૃતાબ્દસંખ્યાસ્ તસ્યાન્તે સન્ધિહ્ પ્રોક્તો જલપ્લવહ્॥(બ્ ઋતાબ્દસંખ્યા)

સસન્ધયસ્ તે મનવહ્ કલ્પે જ્ઞેયાસ્ ચતુર્દશ।
કૃતપ્રમાણહ્ કલ્પાદૌ સન્ધિહ્ પઞ્ચદશહ્ સ્મૃતહ્॥

ઇત્થમ્ યુગસહસ્રેણ ભૂતસંહારકારકહ્।
કલ્પો બ્રાહ્મમ્ અહહ્ પ્રોક્તં શર્વરી તસ્ય તાવતી॥

પરમાયુહ્ શતં તસ્ય તયાહોરાત્રસંખ્યયા।
આયુષો +અર્ધમિતં તસ્ય શેષકલ્પો +અયમ્ આદિમહ્॥

કલ્પાદ્ અસ્માચ્ ચ મનવહ્ ષડ્ વ્યતીતાહ્ સસન્ધયહ્।
વૈવસ્વતસ્ય ચ *મનોર્ યુગાનાં ત્રિઘનો ગતહ્॥(બ્ મનોયુગાનાં)

અષ્ટાવિંશાદ્ યુગાદ્ અસ્માદ્ યાતમ્ એતત્ કૃતં યુગમ્।
અતહ્ કાલં પ્રસંખ્યાય સંખ્યામ્ એકત્ર પિણ્ડયેત્॥

ગ્રહર્ક્ષદેવદૈત્યાદિ સૃજતો +અસ્ય ચરાચરમ્।
કૃતાદ્રિવેદા દિવ્યાબ્દાહ્ શતઘ્ના વેધસો ગતાહ્॥

પશ્ચાદ્ વ્રજન્તો +અતિજવાન્ નક્ષત્રૈહ્ સતતં ગ્રહાહ્।
જીયમાનાસ્ તુ લમ્બન્તે તુલ્યમ્ એવ સ્વમાર્ગગાહ્॥

પ્રાગ્ગતિત્વમ્ અતસ્ તેષાં ભગણૈહ્ પ્રત્યહં ગતિહ્।
પરિણાહવશાદ્ ભિન્ના તદ્વશાદ્ ભાનિ ભુઞ્જતે॥

શીઘ્રગસ્ તાન્ય્ અથાલ્પેન કાલેન મહતાલ્પગહ્।
તેષાં તુ પરિવર્તેન પૌષ્ણાન્તે ભગણહ્ સ્મૃતહ્॥

વિકલાનાં કલા ષષ્ટ્યા તત્ષષ્ટ્યા ભાગ ઉચ્યતે।
તત્ત્રિંશતા ભવેદ્ રાશિર્ ભગણો દ્વાદશૈવ તે॥

યુગે સૂર્યજ્ઞશુક્રાણામ્ ખચતુષ્કરદાર્ણવાહ્।
કુજાર્કિગુરુશીઘ્રાણાં ભગણાહ્ પૂર્વયાયિનામ્॥

ઇન્દો રસાગ્નિત્રિત્રીષુસપ્તભૂધરમાર્ગણાહ્।(57753336)
દસ્રત્ર્યષ્ટરસાઙ્કાક્ષિલોચનાનિ કુજસ્ય તુ॥(2296832) છેચ્કેદ્

બુધશીઘ્રસ્ય શૂન્યર્તુખાદ્રિત્ર્યઙ્કનગેન્દવહ્।(17937060)
બૃહસ્પતેહ્ ખદસ્રાક્ષિવેદષડ્વહ્નયસ્ તથા॥(364220)

સિતશીઘ્રસ્ય ષટ્સપ્તત્રિયમાશ્વિખભૂધરાહ્।(7022376)
શનેર્ ભુજઙ્ગષટ્પઞ્ચરસવેદનિશાકરાહ્॥(146568)

ચન્દ્રોચ્ચસ્યાગ્નિશૂન્યાશ્વિવસુસર્પાર્ણવા યુગે।(488203)
વામં પાતસ્ય વસ્વગ્નિયમાશ્વિશિખિદસ્રકાહ્॥(232238)

ભાનામ્ અષ્ટાક્ષિવસ્વદ્રિત્રિદ્વિદ્વ્યષ્ટશરેન્દવહ્।(1582237828)
ભોદયા ભગણૈહ્ સ્વૈહ્ સ્વૈર્ ઊનાહ્ સ્વસ્વોદયા યુગે॥

ભવન્તિ શશિનો માસાહ્ સૂર્યેન્દુભગણાન્તરમ્।
રવિમાસોનિતાસ્ તે તુ શેષાહ્ સ્યુર્ અધિમાસકાહ્॥

સાવહાહાનિ ચાન્દ્રેભ્યો દ્યુભ્યહ્ પ્રોજ્ઝ્ય તિથિક્ષયાહ્।
ઉદયાદ્ ઉદયં ભાનોર્ ભૂમિસાવનવાસરહ્॥

વસુદ્વ્યષ્ટાદ્રિરૂપાઙ્કસપ્તાદ્રિતિથયો યુગે।(1577917828)
ચાન્દ્રાહ્ ખાષ્ટખખવ્યોમખાગ્નિખર્તુનિશાકરાહ્॥(1603000080)

ષડ્વહ્નિત્રિહુતાશાઙ્કતિથયશ્ ચાધિમાસકાહ્।(1593336)
તિથિક્ષયા યમાર્થાશ્વિદ્વ્યષ્ટવ્યોમશરાશ્વિનહ્॥(25082252)

ખચતુષ્કસમુદ્રાષ્ટકુપઞ્ચ રવિમાસકાહ્।(51840000)
ભવન્તિ ભોદયા ભાનુભગણૈર્ ઊનિતાહ્ ક્વહાહ્॥

અધિમાસોનરાત્ર્યાર્ક્ષચાન્દ્રસાવનવાસરાહ્।
એતે સહસ્રગુણિતાહ્ કલ્પે સ્યુર્ ભગણાદયહ્॥

પ્રાગ્ગતેહ્ સૂર્યમન્દસ્ય કલ્પે સપ્તાષ્ટવહ્નયહ્।(387)
કૌજસ્ય વેદખયમા બૌધસ્યાષ્ટર્તુવહ્નયહ્॥(204, 368)

ખખરન્ધ્રાણિ જૈવસ્ય શૌક્રસ્યાર્થગુણેષવહ્।(900, 535)
ગો +અગ્નયહ્ શનિમન્દસ્ય પાતાનામ્ અથ વામતહ્॥(39)

મનુદસ્રાસ્ તુ કૌજસ્ય બૌધસ્યાષ્ટાષ્ટસાગરાહ્। (214, 488)
કૃતાદ્રિચન્દ્રા જૈવસ્ય ત્રિખાઙ્કાશ્ ચ તથા ભૃગોસ્ ॥(ડ્ ભૃગોસ્ તથા)(174, 903)

શનિપાતસ્ય ભગણાહ્ કલ્પે યમરસર્તવહ્।(662)
ભગણાહ્ પૂર્વમ્ એવાત્ર પ્રોક્તાશ્ ચન્દ્રોચ્ચપાતયોહ્॥

ષણ્મનૂનાં તુ સમ્પીડ્ય કાલં તત્સન્ધિભિહ્ સહ।
કલ્પાદિસન્ધિના સાર્ધં વૈવસ્વતમનોસ્ તથા॥

યુગાનામ્ ત્રિઘનં યાતં તથા કૃતયુગં ત્વ્ ઇદમ્।
પ્રોજ્ઝ્ય સૃષ્ટેસ્ તતહ્ કાલં પૂર્વોક્તં દિવ્યસંખ્યયા॥

સૂર્યાબ્દસંખ્યયા જ્ઞેયાહ્ કૃતસ્યાન્તે ગતા અમી।
ખચતુષ્કયમાદ્ર્યગ્નિશરરન્ધ્રનિશાકરાહ્॥(1953720000)

અત ઊર્ધ્વમ્ અમી યુક્તા ગતકાલાબ્દસંખ્યયા।
માસીકૃતા યુતા માસૈર્ મધુશુક્લાદિભિર્ ગતૈહ્॥

પૃથક્ષ્થાસ્ તે +અધિમાસઘ્નાહ્ સૂર્યમાસવિભાજિતાહ્।
લબ્ધાધિમાસકૈર્ યુક્તા દિનીકૃત્ય દિનાન્વિતાહ્॥

દ્વિષ્ઠાસ્ તિથિક્ષયાભ્યસ્તાશ્ ચાન્દ્રવાસરભાજિતાહ્।
લબ્ધોનરાત્રિરહિતા લઙ્કાયામ્ આર્ધરાત્રિકહ્॥

સાવનો દ્યુગણહ્ સૂર્યાદ્ દિનમાસાબ્દપાસ્ તતહ્।
સપ્તભિહ્ ક્ષયિતહ્ શેષહ્ સૂર્યાદ્યો વાસરેશ્વરહ્॥

માસાબ્દદિનસંખ્યાપ્તં દ્વિત્રિઘ્નં રૂપસંયુતમ્।
સપ્તોદ્ધૃતાવશેષૌ તુ વિજ્ઞેયૌ માસવર્ષૌ॥

યથા સ્વભગનાભ્યસ્તો દિનરાશિહ્ કુવાસરૈહ્।
વિભાજિતો મધ્યગત્યા ભગણાદિર્ ગ્રહો ભવેત્॥

એવં સ્વશીઘ્રમન્દોચ્ચા યે પ્રોક્તાહ્ પૂર્વયાયિનહ્।
વિલોમગતયહ્ પાતાસ્ તદ્વચ્ ચક્રાદ્ વિશોધિતાહ્॥

દ્વાદશઘ્ના ગુરોર્ યાતા ભગણા વર્તમાનકૈહ્।
રાશિભિહ્ સહિતાહ્ શુદ્ધાહ્ ષષ્ટ્યા સ્યુર્ વિજયાદયહ્॥

વિસ્તરેણૈતદ્ ઉદિતં સંક્ષેપાદ્ વ્યાવહારિકમ્।
મધ્યમાનયનં કાર્યં ગ્રહાણામ્ ઇષ્ટતો યુગાત્॥

અસ્મિન્ કૃતયુગસ્યાન્તે સર્વે મધ્યગતા ગ્રહાહ્।
*વિના તુ પાતમન્દોચ્ચાન્ મેષાદૌ તુલ્યતામ્ ઇતાહ્ (ડ્ વિનેન્દુ)॥

મકરાદૌ શશાઙ્કોચ્ચં તત્પાતસ્ તુ તુલાદિગહ્।
નિરંશત્વમ્ ગતાશ્ ચાન્યે નોક્તાસ્ તે મન્દચારિણહ્॥

યોજનાનિ શતાન્ય્ અષ્ટૌ ભૂકર્ણો દ્વિગુણાનિ તુ।
તદ્વર્ગતો દશગુણાત્ પદં ભૂપરિધિર્ ભવેત્॥

લમ્બજ્યાઘ્નસ્ ત્રિજીવાપ્તહ્ સ્ફુટો ભૂપરિધિહ્ સ્વકહ્।
તેન દેશાન્તરાભ્યસ્તા ગ્રહભુક્તિર્ વિભાજિતા॥

કલાદિ તત્ ફલં પ્રાચ્યાં ગ્રહેભ્યહ્ પરિશોધયેત્।
રેખાપ્રતીચીસંસ્થાને પ્રક્ષિપેત્ સ્યુહ્ સ્વદેશજા॥

રાક્ષસાલયદેવૌકહ્શૈલયોર્ મધ્યસૂત્રગાહ્।
રોહીતકમ્ અવન્તી ચ યથા સન્નિહિતં સરહ્॥

અતીત્યોન્મીલનાદ્ ઇન્દોહ્ પશ્ચાત્ તદ્ગણિતાગતાત્।(ચ્ અતીત્યોન્મીલનાદ્ ઇન્દોર્ દૃક્ષિદ્ધિર્ ગણિતાગતાત્।)
યદા ભવેત્ તદા પ્રાચ્યાં સ્વસ્થાનં મધ્યતો ભવેત્॥

અપ્રાપ્ય ચ ભવેત્ પશ્ચાદ્ એવં વાપિ નિમીલનાત્।
તયોર્ અન્તરનાડીભિર્ હન્યાદ્ ભૂપરિધિં સ્ફુટમ્॥

ષષ્ટ્યા વિભજ્ય લબ્ધૈસ્ તુ યોજનૈહ્ પ્રાગ્ અથાપરૈહ્।
સ્વદેશહ્ પરિધૌ જ્ઞેયહ્ કુર્યાદ્ દેશાન્તરં હિ તૈહ્॥

વારપ્રવૃત્તિહ્ પ્રાગ્દેશે ક્ષપાર્ધે +અભ્યધિકે ભવેત્।
તદ્દેશાન્તરનાડીભિહ્ પશ્ચાદ્ ઊને વિનિર્દિશેત્॥

ઇષ્ટનાડીગુણા ભુક્તિહ્ ષષ્ટ્યા ભક્તા કલાદિકમ્।
ગતે શોધ્યં યુતં ગમ્યે કૃત્વા તાત્કાલિકો ભવેત્॥

ભચક્રલિપ્તાશીત્યંશં પરમં દક્ષિણોત્તરમ્।
વિક્ષિપ્યતે સ્વપાતેન સ્વક્રાન્ત્યન્તાદ્ અનુષ્ણગુહ્॥

તન્નવાંશં દ્વિગુણિતં જીવસ્ ત્રિગુણિતં કુજહ્।
બુધશુક્રાર્કજાહ્ પાતૈર્ વિક્ષિપ્યન્તે ચતુર્ગુણમ્॥

એવમ્ ત્રિઘનરન્ધ્રાર્કરસાર્કાર્કા દશાહતાહ્।
ચન્દ્રાદીનાં ક્રમાદ્ ઉક્તા મધ્યવિકેષેપલિપ્તિકાહ્॥
[સ્પષ્ટાધિકારહ્]