સૂર્ય સિદ્ધાંત · અધ્યાય 13

અથ ગુપ્તે શુચૌ દેશે સ્નાતહ્ શુચિર્ અલઙ્કૃતહ્।
સમ્પૂજ્ય ભાસ્કરં ભક્ત્યા ગ્રહાન્ ભાન્ય્ અથ ગુહ્યકાન્॥

પારમ્પર્યોપદેશેન યથાજ્ઞાનં ગુરોર્ મુખાત્।
આચાર્યહ્ શિષ્યબોધાર્થં સર્વં પ્રત્યક્ષદર્શિવાન્॥

ભૂભગોલસ્ય રચનાં કુર્યાદ્ આશ્ચર્યકારિણીમ્।
અભીષ્ટં પૃથિવીગોલં કારયિત્વા તુ દારવમ્॥

દણ્ડં તન્મધ્યગં મેરોર્ ઉભયત્ર વિનિર્ગતમ્।
આધારકક્ષાદ્વિતયં કક્ષા વૈષુવતી તથા॥

ભગણાંશાઙ્ગુલૈહ્ કાર્યા દલિતૈસ્ તિસ્ર એવ તાહ્।
સ્વાહોરાત્રાર્ધકર્ણૈશ્ ચ તત્પ્રમાણાનુમાનતહ્॥

ક્રાન્તિવિક્ષેપભાગૈશ્ ચ દલિતૈર્ દક્ષિણોત્તરૈહ્।
સ્વૈહ્ સ્વૈર્ અપક્રમૈસ્ તિસ્રો મેષાદીનામ્ અપક્રમાત્॥

કક્ષાહ્ પ્રકલ્પયેત્ તાશ્ ચ કર્ક્યાદીનાં વિપર્યયાત્।
તદ્વત્ તિસ્રસ્ તુલાદીનાં મૃગાદીનાં વિલોમતહ્॥

યામ્યગોલાશ્રિતાહ્ કાર્યાહ્ કક્ષાધારાદ્ દ્વયોર્ અપિ।
યામ્યોદગ્ગોલસંસ્થાનાં ભાનામ્ અભિજિતસ્ તથા॥

સપ્તર્ષીણામ્ અગસ્ત્યસ્ય બ્રહ્માદીનાં ચ કલ્પયેત્।
મધ્યે વૈષુવતી કક્ષા સર્વેષામ્ એવ સંસ્થિતા॥

તદાધારયુતેર્ ઊર્ધ્વમ્ અયને વિષુવદ્વયમ્।
વિષુવત્સ્થાનતો ભાગૈહ્ સ્ફુટૈર્ ભગણસઞ્ચરાત્॥

ક્ષેત્રાણ્ય્ એવમ્ અજાદીનાં તિર્યગ્જ્યાભિહ્ પ્રકલ્પયેત્।
અયનાદ્ અયનં ચૈવ કક્ષા તિર્યક્ તથાપરા॥

ક્રાન્તિસઞ્જ્ઞા તયા સૂર્યહ્ સદા પર્યેતિ ભાસયન્।
ચન્દ્રાદ્યાશ્ ચ સ્વકૈહ્ પાતૈર્ અપમણ્ડલમ્ આશ્રિતૈહ્॥

તતો +અપકૃષ્ટા દૃશ્યન્તે વિક્ષેપાન્તેષ્વ્ અપક્રમાત્।
ઉદયક્ષિતિજે લગ્નમ્ અસ્તં ગચ્છચ્ ચ તદ્વશાત્॥

લઙ્કોદયૈર્ યથાસિદ્ધં ખમધ્યોપરિ મધ્યમમ્।
મધ્યક્ષિતિજયોર્ મધ્યે યા જ્યા સાન્ત્યાભિધીયતે॥

જ્ઞેયા ચરદલજ્યા ચ વિષુવત્ ક્ષિતિજાન્તરમ્।
કૃત્વોપરિ સ્વકં સ્થાનં મધ્યે ક્ષિતિજમણ્ડલમ્॥

વસ્ત્રચ્છન્નં બહિસ્ ચાપિ લોકાલોકેન વેષ્ટિતમ્।
અમૃતસ્રાવયોગેન કાલભ્રમણસાધનમ્॥

તુઙ્ગબીજસમાયુક્તં ગોલયન્ત્રં પ્રસાધયેત્।
ગોપ્યમ્ એતત્ પ્રકાશોક્તં સર્વગમ્યં ભવેદ્ ઇહ॥

તસ્માદ્ ગુરૂપદેશેન રચયેદ્ ગોલમ્ ઉત્તમમ્।
યુગે યુગે સમુચ્છિન્ના રચનેયં વિવસ્વતહ્॥

પ્રસાદાત્ કસ્યચિદ્ ભૂયહ્ પ્રાદુર્ ભવતિ કામતહ્।
કાલસંસાધનાર્થાય તથા યન્ત્રાણિ સાધયેત્॥

એકાકી યોજયેદ્ બીજં યન્ત્રે વિસ્મયકારિણિ।
શઙ્કુયષ્ટિધનુશ્ચક્રૈશ્ છાયાયન્ત્રૈર્ અનેકધા॥

ગુરૂપદેશાદ્ વિજ્ઞેયં કાલજ્ઞાનમ્ અતન્દ્રિતૈહ્।
તોયયન્ત્રકપાલાદ્યૈર્ મયૂરનરવાનરૈહ્॥
સસૂત્રરેણુગર્ભૈશ્ ચ સમ્યક્ કાલં પ્રસાધયેત્॥

પારદારામ્બુસૂત્રાણિ શુલ્વતૈલજલાનિ ચ।
બીજાનિ પાંસવસ્ તેષુ પ્રયોગાસ્ તે +અપિ દુર્લભાહ્॥

તાંરપાત્રમ્ અધશ્છિદ્રં ન્યસ્તં કુણ્ડે +અમલામ્ભસિ।
ષષ્ટિર્ મજ્જત્ય્ અહોરાત્રે સ્ફુટં યન્ત્રં કપાલકમ્॥

નરયન્ત્રં તથા સાધુ દિવા ચ વિમલે રવૌ।
છાયાસંસાધનૈહ્ પ્રોક્તં કાલસાધનમ્ ઉત્તમમ્॥

ગ્રહનક્ષત્રચરિતં જ્ઞાત્વા ગોલં ચ તત્ત્વતહ્।
ગ્રહલોકમ્ અવાપ્નોતિ પર્યાયેણાત્મવાન્ નરહ્॥
[માન]