સુખાવતીવ્યૂહ · ભાગ 2140

સ્ફટિકમયાનિ ફલાનિ ; કેષાંચિદ્ આનન્દ વૃક્ષાણાં
લોહિતમુક્તામયાનિ મૂલાન્ય્, અશ્મગર્ભમયાઃ સ્કન્ધાઃ, સુવર્ણમયા
વિટપા, રૌપ્યમયા શાખા, વૈડૂર્યમયાણિ પત્ત્રાણિ,
સ્ફટિકમયાનિ પુષ્પાણિ, મુસારગલ્વમયાનિ ફલાનિ ; કેષાંચિદ્
આનન્દ વૃક્ષાણામ્ અશ્મગર્ભમયાનિ મૂલાનિ, સુવર્ણમયાઃ
સ્કન્ધા, રૌપ્યમયા વિટપા, વૈડૂર્યમયાઃ શાખાઃ,
સ્ફટિકમયાનિ પત્ત્રાનિ, મુસારગલ્વમયાનિ પુષ્પાણિ,
લોહિતમુક્તામયાનિ ફલાનિ ; કેષાંચિદ્ આનન્દ વૃક્ષાણાં
સપ્તરત્નમયાનિ મૂલાનિ, સપ્તરત્નમયાઃ સ્કન્ધાઃ, સપ્તરત્નમયા
વિટપાઃ, સપ્તરત્નમયાઃ શાખાઃ, સપ્તરત્નમયાનિ
પત્ત્રાણિ, સપ્તરત્નમયાનિ પુષ્પાનિ, સપ્તરત્નમયાનિ ફલાનિ.
સર્વેષાં ચાનન્દ તેષાં વૃક્ષાણાં મૂલસ્કન્ધવિટપશાખા-
પત્ત્રપુષ્પફલાનિ મૃદૂનિ સુખસંસ્પર્શાનિ સુગન્ધીનિ ; વાતેન
પ્રેરિતાનાં ચ તેષાં વલ્ગુમનોજ્ઞનિર્ઘોષો નિશ્ચરત્ય્,
અસેચનકો ઽપ્રતિકૂલઃ શ્રવણાય.
એવંરૂપૈર્ આનન્દ સપ્તરત્નમયૈર્ વૃક્ષૈઃ સંતતં તદ્
બુદ્ધક્ષેત્રં સમન્તાચ્ ચ કદલીસ્તમ્ભૈઃ સપ્તરત્નમયૈ
રત્નતાલપણ્ક્તિભિશ્ ચાનુપરિક્ષિપ્તં, સર્વતશ્ ચ હેમજાલપ્રતિચ્છન્નં,
પ્33
સમન્તતશ્ ચ સપ્તરત્નમયૈઃ પદ્મૈઃ સંચ્છન્નં.
સન્તિ તત્ર પદ્માન્ય્ અર્ધયોજનપ્રમાણાનિ, સન્તિ
યોજનપ્રમાણાનિ, સન્તિ દ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચયોજનપ્રમાણાનિ,
સન્તિ યાવદ્ દશયોજનપ્રમાણાનિ. સર્વતશ્ ચ રત્નપદ્માત્
ષટ્ત્રિંશદ્રશ્મિકોટીસહસ્રાણિ નિશ્ચરન્તિ. સર્વતશ્ ચ
રશ્મિમુખાત્ ષટ્ત્રિંશદ્બુદ્ધકોટીસહસ્રાણિ નિશ્ચરન્તિ ; સુવર્ણ-
વર્ણૈઃ કાયૈર્ દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણધરૈર્,
યાનિ પૂર્વસ્યાં દિશ્ય્ અપ્રમેયાસંખ્યેયાસુ લોકધાતુષુ
ગત્વા, સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયન્તિ. એવં દક્ષિણપશ્ચિમોત્તરાસુ
દિક્ષ્વ્ અધ ઊર્ધ્વમ્ અનુવિદિક્ષુ ચાનાવરણે લોકે
ઽપ્રમેયાસંખ્યેયાંલ્ લોકધાતૂન્ ગત્વા, સત્ત્વેભ્યો ધર્મં
દેશયન્તિ.
તસ્મિન્ ખલુ પુનર્ આનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વશઃ કાલપર્વતા
ન સન્તિ, સર્વતો રત્નપર્વતાઃ. સર્વશઃ સુમેરવઃ
પર્વતરાજાનઃ, સર્વશશ્ ચક્રવાડમહાચક્રવાડાઃ પર્વત-
રાજાનો, મહાસમુદ્રાશ્ ચ ન સન્તિ. સમન્તાચ્ ચ તદ્
બુદ્ધક્ષેત્રં સમં રમણીયં પાણિતલજાતં નાનાવિધ-
રત્નસંનિચિતભૂમિભાગમ્.
એવમ્ ઉક્ત આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ : યે
પુનસ્ તે ભગવંશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવાઃ સુમેરુપાર્શ્વ-
નિવાસિનસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશા વા સુમેરુમૂર્ધ્નિ નિવાસિનસ્, તે

કુત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ. ભગવાન્ આહ : તત્ કિં મન્યસે, આનન્દ,
યે ત ઇહ સુમેરોઃ પર્વતરાજસ્યોપરિ યામા દેવાસ્, તુષિતા
દેવા, નિર્માણરતયો દેવાઃ, પરનિર્મિતવશવર્તિનો દેવા,
બ્રહ્મકાયિકા દેવા, બ્રહ્મપુરોહિતા દેવા, મહાબ્રહ્મણો
પ્34
દેવા, યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવાઃ, કુત્ર તે પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ. આહ :
અચિન્ત્યો ભગવન્ કર્માણાં વિપાકઃ, કર્માભિસંસ્કારઃ.
ભગવાન્ આહ : લબ્ધસ્ ત્વયાનન્દેહાચિન્ત્યઃ કર્માણાં
વિપાકઃ, કર્માભિસંસ્કારો ; ન પુનર્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્
અચિન્ત્યં બુદ્ધાધિષ્ઠાનમ્. કૃતપુણ્યાનાં ચ સત્ત્વાનામ્
અવરોપિતકુશલમૂલાનાં તત્રાચિન્ત્યા પુણ્યા વિભૂતિઃ. આહ :
ન મે ઽત્ર ભગવન્ કાચિત્ કાંક્ષા વા, વિમતિર્ વા,
વિચિકિત્સા વા. અપિ તુ ખલ્વ્ અહમ્ અનાગતાનાં સત્ત્વાનાં
કાંક્ષાવિમતિવિચિકિત્સાં નિર્ઘાતાય તથાગતમ્ એતમ્ અર્થં
પરિપૃચ્છામિ. ભગવાન્ આહ : સાધુ સાધ્વ્ આનન્દૈવં તે
કરણીયમ્.
તસ્યાં ખલ્વ્ આનન્દ સુખાવત્યાં લોકધાતૌ નાનાપ્રકારા
નદ્યઃ પ્રવહન્તિ. સન્તિ તત્ર મહાનદ્યો યોજનવિસ્તારાઃ.
સન્તિ યાવદ્ વિંશતિત્રિંશતિચત્વારિંશત્પઞ્ચાશદ્, યાવદ્ યોજન-
શતસહસ્રવિસ્તારાઃ, દ્વાદશયોજનાવેધાઃ ; સર્વાશ્ ચ નદ્યઃ
સુખવાહિન્યો, નાનાસુરભિગન્ધવારિવાહિન્યો,
નાનારત્નલુડિતપુષ્પસંઘાતવાહિન્યો, નાનામધુરસ્વરનિર્ઘોષાઃ.
તાસાં ચાનન્દ કોટીશતસહસ્રાઙ્ગસંપ્રયુક્તસ્ય
દિવ્યસઙ્ગીતિસંમૂર્ચ્છિતસ્ય તૂર્યસ્ય કુશલૈઃ સંપ્રવાદિતસ્ય,
તાવન્ મનોજ્ઞનિર્ઘોષો નિશ્ચરતિ. યથારૂપસ્ તાસાં મહા-
નદીનાં નિર્ઘોષો નિશ્ચરતિ, ગમ્ભીર, આજ્ઞેયો, વિજ્ઞેયો, ઽનેલઃ
કર્ણસુખો હૃદયંગમઃ, પ્રેમણીયો, વલ્ગુમનોજ્ઞો,
ઽસેચનકો ઽપ્રતિકૂલઃ, શ્રવણીયો, ઽચિન્ત્યશાન્તમ્ અનાત્મેતિ સુખશ્રવણીયો,
પ્35
યસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં શ્રોત્રેન્દ્રિયાનાં ભાસમ્
આગચ્છન્તિ.
તાસાં ખલુ પુનર્ આનન્દ મહાનદીનામ્ ઉભયતસ્
તીરાણિ નાનાગન્ધવૃક્ષૈઃ સંતતાનિ, યેભ્યો નાનાશાખાપત્ત્ર-
પુષ્પમઞ્જર્યો ઽવલંબન્તે. તત્ર યે સત્ત્વાસ્ તેસુ નદીતીરેષ્વ્
આકાંક્ષન્તિ, દિવ્યાં નિરામિષાં રતિક્રીડાં ચાનુભવિતું,
તેષાં તત્ર નદીષ્વ્ અવતીર્ણાનાં આકાંક્ષતાં ગુલ્ફમાત્રં
વારિ સંતિષ્ઠન્તે ; આકાંક્ષતાં જાનુમાત્રં કટીમાત્રં
કક્ષમાત્રમ્, આકાંક્ષતાં કણ્ઠમાત્રં વારિ સંતિષ્ઠન્તે ;
દિવ્યાશ્ ચ રતયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તત્ર યે સત્ત્વા આકાંક્ષન્તિ :
શીતં વારિ ભવત્વ્ ઇતિ, તેષાં શીતં ભવતિ ; યે આકાંક્ષન્ત્ય્ :

ઉષ્ણં ભવત્વ્ ઇતિ, તેષામ્ ઉષ્ણં ભવતિ ; યે આકાંક્ષન્તિ :
શીતોષ્ણં ભવત્વ્ ઇતિ, તેષાં શીતોષ્ણમ્ એવ તદ્ વારિ
ભવત્ય્ અનુસુખમ્.
તાશ્ ચ મહાનદ્યો દિવ્યતમાલપત્ત્રાગરુકાલાનુસારિતગરોરગ-
સારચન્દનવરગન્ધવાસિતવારિપરિપૂર્ણાઃ પ્રવહન્તિ ;
દિવ્યોત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકાદિપુષ્પસંચ્છન્ના,
હંસસારસચક્રવાકકારણ્ડવશુકસારિકાકોકિલકુણાલ-
કલવિઙ્કમયૂરાદિમનોજ્ઞસ્વરતથાગતાભિનિર્મિતપક્ષિ-
સંઘનિષેવિતપુલિના, ધાતુરાષ્ટ્રોપશોભિતાઃ, સૂપતીર્થા,
વિકર્દમાઃ, સુવર્ણવાલિકાસંસ્તીર્ણાઃ. તત્ર યદા તે સત્ત્વા
આકાંક્ષન્તિ : ઈદૃશા અસ્માકમ્ અભિપ્રાયાઃ પરિપૂર્યન્તામ્ ઇતિ,
તદા તેષાં તાદૃશા એવાભિપ્રાયા ધર્મ્યાઃ પરિપૂર્યન્તે. યશ્
પ્36
ચાસાવ્ આનન્દ તસ્ય વારિણો નિર્ઘોષસ્ તાવદ્ મનોજ્ઞો નિશ્ચરતિ,
યેન સર્વાવત્ તદ્ બુદ્ધક્ષેત્રમ્ અભિજ્ઞાપ્યતે. તત્ર યે
સત્ત્વા નદીતીરેષુ સ્થિતા આકાંક્ષન્તિ : માસ્માકમ્ અયં શબ્દઃ
શ્રોત્રેન્દ્રિયાભાસમ્ આગચ્છન્ન્ ઇતિ, તેષાં સ દિવ્યસ્યાપિ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્યાભાસં
નાગચ્છતિ. યશ્ ચ યશ્ ચ યથારૂપં
શબ્દમ્ આકાંક્ષન્તિ શ્રોતું, સ તથારૂપમ્ એવં મનોજ્ઞં
શબ્દં શૃણોતિ ; તદ્ યથા ; બુદ્ધશબ્દં, ધર્મશબ્દમ્,
સંઘશબ્દં, પારમિતાશબ્દં, ભૂમિશબ્દં, બલશબ્દં,
વૈશારદ્યશબ્દમ્, આવેણિકબુદ્ધધર્મશબ્દમ્, અભિજ્ઞાશબ્દમ્,
પ્રતિસંવિચ્છબ્દં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કાર-
અજાતાનુત્પાદાભાવનિરોધશબ્દં, શાન્તપ્રશાન્તોપશાન્ત-
શબ્દં, મહામૈત્રીમહાકરુણામહામુદિતામહોપેક્ષાશબ્દમ્,
અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્ત્યભિષેકભૂમિપ્રતિલમ્ભશબ્દં ચ
શૃણોતિ. ત એવંરૂપાંશ્ છબ્દાંશ્ છ્રુત્વોદારપ્રીતિપ્રામોદ્યં
પ્રતિલભન્તે, વિવેકસહગતં, વિરાગસહગતં,
શાન્તસહગતં, નિરોધસહગતં, ધર્મસહગતં, બોધિ-
પરિનિષ્પત્તિકુશલમૂલસહગતં ચ.
સર્વશશ્ ચાનન્દ સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ અકુશલશબ્દો
નાસ્તિ ; સર્વશો નીવરણશબ્દો નાસ્તિ ; સર્વશો ઽપાયદુર્ગતિવિનિપાત-
શબ્દો નાસ્તિ ; સર્વશો દુઃખશબ્દો નાસ્તિ ; અદુઃખાસુખ-
વેદનાશબ્દો ઽપિ તાવદ્ આનન્દ તત્ર નાસ્તિ ; કુતઃ પુનર્
દુઃખં દુઃખશબ્દો વા ભવિષ્યતિ.
પ્37
તદ્ અનેનાનન્દ પર્યાયેણ સા લોકધાતુઃ સુખાવત્ય્
ઉચ્યતે સંક્ષિપ્તેન, ન પુનર્ વિસ્તરેણ. કલ્પો ઽપિ પરિક્ષયં
ગચ્છેત્, સુખાવત્યાં લોકધાતૌ સુખકારણેષુ પરિકીર્તયમાનેષુ ;
ન ત્વ્ એવ શક્યં તેષાં સુખકારણાનાં

પર્યન્તો ઽધિગન્તુમ્.
તસ્યાં ખલુ પુનર્ આનન્દ સુખાવત્યાં લોકધાતૌ યે
સત્ત્વાઃ પ્રત્યાજાતાઃ પ્રત્યાજનિષ્યન્તે વા, સર્વે ત એવંરૂપેણ
વર્ણેન, બલેન, સ્થામ્નારોહપરિણાહેનાધિપત્યેન, પુણ્ય-
સંચયેનાભિજ્ઞાભિર્ વસ્ત્રાભરણોદ્યાનવિમાનકૂટાગાર-
પરિભોગૈર્, એવંરૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શાપરિભોગૈર્,
એવંરૂપૈશ્ ચ સર્વોપભોગપરિભોગૈઃ સમન્વાગતાઃ ; તદ્
યથાપિ નામ દેવાઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનઃ.
ન ખલુ પુનર્ આનન્દ સુખાવત્યાં લોકધાતૌ સત્ત્વા
ઔદારિકં કવડીકારાહારમ્ આહરન્તિ. અપિ તુ ખલુ પુનર્
યથારૂપમ્ એવાહારમ્ આકાંક્ષન્તિ, તથારૂપમ્ આહૃતમ્ એવ
સંજાનન્તિ. પ્રીણિતકાયાશ્ ચ ભવન્તિ, પ્રીણિતગાત્રાઃ. ન
તેષાં ભૂયઃ કાયે પ્રક્ષેપઃ કરણીયઃ. તે પ્રીણિતકાયાસ્
તથારૂપાનિ ગન્ધજાતાન્ય્ આકાંક્ષન્તિ, તાદૃશૈર્ એવ
ગન્ધજાતૈર્ દિવ્યૈસ્ તદ્-બુદ્ધક્ષેત્રં સર્વમ્ એવ નિર્ધૂપિતં
ભવતિ. તત્ર યસ્ તં ગન્ધં નાઘ્રાતુકામો ભવતિ,
તસ્ય સર્વશો ગન્ધસંજ્ઞાવાસનાપિ ન સમુદાચરતિ. એવં
યે યથારૂપાણિ ગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજ-
પતાકાતૂર્યાણ્ય્ આકાંક્ષન્તિ, તેષાં તથારૂપૈર્ એવં તૈઃ
સર્વં તદ્-બુદ્ધક્ષેત્રં પરિસ્ફુટં ભવતિ.
તે યાદૃશાનિ ચીવરાણ્ય્ આકાંક્ષન્તિ નાનાવર્ણાન્ય્ અનેકશત-
પ્38
સહસ્રવર્ણાનિ, તેષાં તાદૃશૈર્ એવ ચીવરરત્નૈઃ સમં તદ્-
બુદ્ધક્ષેત્રં પરિસ્ફુટં ભવતિ ; પ્રાવૃતમ્ એવ ચાત્માનં
સંજાનન્તિ.
તે યથારૂપાણ્ય્ આભરણાન્ય્ આકાંક્ષન્તિ, તદ્ યથા : શીર્ષાભરણાનિ
વા, કર્ણાભરણાનિ વા, ગ્રીવહસ્તપાદાભરણાનિ
વા, યદ્ ઇદં : મકુટાનિ, કુણ્ડલાનિ, કટકાં, કેયૂરાં,
વત્સહારાં, રૂચકહારાં, કર્ણિકા, મુદ્રિકાઃ, સુવર્ણસૂત્રાણિ
મેખલાઃ, સુવર્ણજાલાનિ, સર્વરત્નકંકણીજાલાનિ, તે તથારૂપૈર્
આભરણૈર્ અનેકરત્નશતસહસ્રપ્રત્યુપ્તૈઃ સ્ફુટં
તદ્-બુદ્ધક્ષેત્રં પશ્યન્તિ સ્મ. યદ્ ઇદમ્ : આભરણવૃક્ષ-
વસ્ત્રૈસ્ તૈશ્ ચાભરણૈર્ અલંકૃતમ્ આત્માનં સંજાનન્તિ.
તે યાદૃશં વિમાનમ્ આકાંક્ષન્તિ, યદ્ વર્ણલિઙ્ગસંસ્થાનં,
યાવદ્ આરોહપરિણાહો, નાનારત્નમયનિર્યૂહશત-
સહસ્રસમલંકૃતં, નાનાદિવ્યદૂષ્યસંસ્તીર્ણં, વિચિત્રોપધાન-
વિન્યસ્તરત્નપર્યઙ્કં, તાદૃશમ્ એવ વિમાનં તેષાં
પુરતઃ પ્રાદુર્ભવતિ. તે તેષુ મનોભિનિર્વૃતેષુ વિમાનેષુ
સપ્તાપ્સરઃસહસ્રપરિવૃતાઃ પુરસ્કૃતા વિહરન્તિ, ક્રીડન્તિ
રમન્તે પરિચારયન્તિ.

ન ચ તત્ર લોકધાતૌ દેવાનાં મનુષ્યાણાં વા નાનાત્વમ્
અસ્તિ, અન્યત્ર સંવૃતિવ્યવહારેણ દેવા મનુષ્યા વેતિ સંખ્યાં
ગચ્છતિ. તદ્ યથાનન્દ, રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ પુરતો
મનુષ્યહીનો મનુષ્યષણ્ડકો ન ભાસતે, ન તપતિ, ન વિરોચતે,
ન ભવતિ વિશારદો, ન પ્રભાસ્વર, એવમ્ એવ દેવાનાં
પરનિર્મિતવશવર્તિનાં પુરતઃ શક્રો દેવેન્દ્રો ન ભાસતે,
પ્39
ન તપતિ, ન વિરોચતે, યદ્ ઇદમ્ : ઉદ્યાનવિમાનવસ્ત્રાભરણૈર્,
આધિપત્યેન વા, ર્દ્ધ્યા વા, પ્રાતિહાર્યેણ વૈશ્વર્યેણ
વા ; ન તુ ખલુ પુનર્ ધર્માભિસમયેન ધર્મપરિભોગેન
વા. તત્રાનન્દ યથા દેવાઃ પરનિર્મિતવશવર્તિન
એવં સુખાવત્યાં લોકધાતૌ મનુષ્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ.
તસ્યાં ખલુ પુનર્ આનન્દ સુખાવત્યાં લોકધાતૌ પૂર્વાહ્ન-
કાલસમયે પ્રત્યુપસ્થિતે, સમન્તાચ્ ચતુર્દિશમ્ આકુલ-
સમાકુલા વાયવો વાન્તિ, યેનાત્ર રત્નવૃક્ષાંશ્ ચિત્રાન્, દર્શનીયાન્,
નાનાવર્ણાન્, અનેકવર્ણાન્, નાનાસુરભિદિવ્યગન્ધપરિવાસિતાન્
ક્ષોભયન્તિ, સંક્ષોભયન્તિ, ઈરયન્તિ, સમીરયન્તિ ;
યતો બહૂનિ પુષ્પશતાનિ તસ્યાં રત્નમય્યાં પૃથિવ્યાં
પ્રપતન્તિ મનોજ્ઞગન્ધાનિ દર્શનીયાનિ. તૈશ્ ચ પુષ્પૈસ્
તદ્બુદ્ધક્ષેત્રં સમન્તાત્ સપ્તપૌરુષં સંસ્કૃતં રૂપં
ભવતિ. તદ્ યથાપિ નામ કશ્ચિદ્ એવ પુરુષઃ કુશલઃ
પૃથિવ્યાં પુષ્પસંસ્તરં સંસ્તૃણુયાદ્, ઉભાભ્યાં
પાણિભાં સમં રચયેત્ સુચિત્રં દર્શનીયમ્, એવમ્ એતદ્
બુદ્ધક્ષેત્રં તૈઃ પુષ્પૈર્ નાનાગન્ધવર્ણૈઃ સમન્તાત્
સપ્તપૌરુષં સ્ફુટં ભવતિ. તાનિ ચ પુષ્પજાતાનિ મૃદૂનિ
કાચલિન્દિકસુખસંસ્પર્શાન્ય્ ; ઔપમ્યમાત્રેણ યાનિ નિક્ષિપ્તે
પાદે ચતુરઙ્ગુલમ્ એવ નમન્ત્ય્, ઉત્ક્ષિપ્તે પાદે ચતુરઙ્ગુલમ્
એવાનમન્તિ. નિર્ગતે પુનઃ પૂર્વાહ્નકાલસમયે, તાનિ પુષ્પાનિ
નિરવસેષમ્ અન્તર્ધીયન્તે.
અથ તદ્-બુદ્ધક્ષેત્રં વિવિક્તં, રમ્યં, શુભં
ભવત્ય્, અપરિક્લિષ્ટૈસ્ તૈઃ પૂર્વપુષ્પૈઃ. તતઃ પુનર્
અપિ સમન્તાચ્ ચતુર્દિશં વાયવો વાન્તિ, યે પૂર્વવદ્ અભિનવાનિ
પુષ્પાણ્ય્ અભિપ્રકિરન્તિ. યથા પૂર્વાહ્ન એવ મધ્યાહ્ને,
પ્40
ઽપરાહ્ને કાલસમયે, સંધ્યાયાં, રાત્ર્યાઃ પ્રથમે
યામે, મધ્યમે પશ્ચિમે ચ યામે. તૈશ્ ચ વાતૈર્ વાયદ્ભિર્
નાનાગન્ધપરિવાસિતૈસ્ તે સત્ત્વાઃ સ્પૃષ્ટાઃ સન્ત, એવં
સુખસમર્પિતા ભવન્તિ સ્મ, તદ્ યથાપિ નામ નિરોધસમાપન્નો
ભિક્ષુઃ.
તસ્મિંશ્ ચાનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વશો ઽગ્નિચન્દ્રસૂર્ય-

ગ્રહનક્ષત્રતારારૂપાનાં તમોઽન્ધકારસ્ય ચ નામધેય-
પ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ નાસ્તિ. સર્વશો રાત્રિદિવપ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ
નાસ્ત્ય્, અન્યત્ર તથાગતવ્યવહારાત્. સર્વશશ્ ચાગારપરિગ્રહ-
સંજ્ઞા નાસ્તિ.
તસ્યાં ખલુ પુનર્ આનન્દ સુખાવત્યાં લોકધાતૌ
કાલે દિવ્યગન્ધોદકમેઘા અભિપ્રવર્ષન્તિ. દિવ્યાનિ સર્વ-
વર્ણિકાનિ કુસુમાનિ, દિવ્યાનિ સપ્તરત્નાનિ, દિવ્યં ચન્દન-
ચૂર્ણં, દિવ્યાશ્ ચ્છત્રધ્વજપતાકા અભિપ્રવર્ષન્તિ. દિવ્યાનિ
વિમાનાનિ, દિવ્યાનિ વિતાનાનિ ધ્રિયન્તે, દિવ્યાનિ રત્નચ્છત્રાણિ
સચામરાણ્ય્ આકાશે ધ્રિયન્તે. દિવ્યાનિ વાદ્યાનિ પ્રવાદ્યન્તે.
દિવ્યાશ્ ચાપ્સરસો નૃત્યન્તિ સ્મ.
તસ્મિન્ ખલુ પુનર્ આનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે યે સત્ત્વા
ઉપપન્ના ઉત્પદ્યન્ત ઉપપત્સ્યન્તે, સર્વે તે નિયતાઃ સમ્યક્ત્વે
યાવન્ નિર્વાણાત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ. નાસ્તિ તત્ર દ્વયો
રાશ્યોર્ વ્યવસ્થાનં પ્રજ્ઞપ્તિર્ વા, યદ્ ઇદમ્ : અનિયત્યસ્ય
વા મિથ્યાત્વનિયતસ્ય વા. તદ્ અનેનાપ્ય્ આનન્દ પર્યાયેણ
સા લોકધાતુઃ સુખાવતીત્ય્ ઉચ્યતે સંક્ષિપ્તેન, ન વિસ્તરેણ.
કલ્પો ઽપ્ય્ આનન્દ પરિક્ષયેત્, સુખાવત્યાં લોકધાતૌ
સુખકારણેષુ પરિકીર્તયમાનેષુ ; ન ચ તેષાં સુખકારણાનાં
પ્41
શક્યં પર્યન્તો ઽધિગન્તુમ્.
અથ ખલુ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયામ્ ઇમા ગાથા
અભાષત :
સર્વે પિ સત્ત્વાઃ સુગતા ભવેયુઃ,
વિશુદ્ધજ્ઞાનાઃ પરમાર્થકોવિદા.
તે કલ્પકોટીમ્ અથ વાપિ ઉત્તરિમ્,
સુખાવતીવર્ણ પ્રકાશયેયુઃ.(1)
ક્ષયે કલ્પકોટીય વ્રજેયુ તાશ્ ચ,
સુખાવતીયે ન ચ વર્ણ અન્તઃ.
ક્ષયં ન ગચ્છેત્ પ્રતિભા તેષાં
પ્રકાશયન્તાન થ વર્ણમાલા.(2)
યે લોકધાતૂં પરમાણુસદૃશાં
ચ્છિન્દેય ભિન્દેય રજાંશ્ ચ કુર્યાત્,
અતો બહૂ ઉત્તરિ લોકધાતૂ
પૂરેત્વ દાનં રતનેહિ દદ્યાત્.(3)
ન તા કલાં પિ ઉપમા પિ તસ્ય
પુણ્યસ્ય ભોન્તી પૃથુલોકધાતવઃ,
યલ્ લોકધાતૂય સુખાવતીયે
શ્રુત્વૈવ નામ ભવતીહ પુણ્યં (4)
તતો બહૂ પુણ્ય ભવેત તેષાં,

યે શ્રદ્ધણેય જિનવચનસંજ્ઞા.
શ્રદ્ધા હિ મૂલં જગતસ્ય પ્રાપ્તયે,
તસ્માદ્ ધિ શ્રુત્વા વિમતિં વિનોદયેદ્, ઇતિ.(5)
એવમ્ અપ્રમેયગુણવર્ણા આનન્દ સુખાવતી લોકધાતુઃ.
તસ્ય ખલુ પુનર્ આનન્દ ભગવતો ઽમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય
પ્42
દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમેષુ
બુદ્ધક્ષેત્રેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમા બુદ્ધા ભગવન્તો
નામધેયં પરિકીર્તયન્તે, વર્ણં ભાષન્તે, યશઃ
પ્રકાશયન્તિ, ગુણમ્ ઉદીરયન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ. યે
કેચિત્ સત્ત્વાસ્ તસ્ય ઽમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય નામધેયં
શૃણ્વન્તિ, શ્રુત્વા ચાન્તશ એકચિત્તોત્પાદમ્ અપ્ય્ અધ્યાશયેન
પ્રસાદસહગતમ્ ઉત્પાદયન્તિ, સર્વે તે ઽવૈવર્ત્તિકતાયાં
સંતિષ્ઠન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
યે ચાનન્દ કેચિત્ સત્ત્વાસ્ તં તથાગતં પુનઃ પુનર્
આકારતો મનસીકરિષ્યન્તિ, બહુપરિમિતં ચ કુશલમૂલમ્
અવરોપયિષ્યન્તિ, બોધાય ચિત્તં પરિણામ્ય તત્ર ચ લોકધાતાવ્
ઉપપત્તયે પ્રણિધાસ્યન્તિ, તેષાં સો ઽમિતાભસ્
તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો મરણકાલસમયે પ્રત્યુપસ્થિતે
ઽનેકભિક્ષુગણપરિવૃતઃ પુરસ્કૃતઃ સ્થાસ્યતિ. તતસ્
તે તં ભગવન્તં દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નચિત્તાઃ સન્તિ, તત્રૈવ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપદ્યતે. ય આનન્દાકાંક્ષત,
કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા, કિમ્ ઇત્ય્ અહં દૃષ્ટ એવ ધર્મે
તમ્ અમિતાભં તથાગતં પશ્યેયમ્ ઇતિ, તેનાનુત્તરાયાં
સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્યાધ્યાશયપતિતયા સંતત્યા
તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે ચિત્તં સંપ્રેષ્યોપપત્તયે કુશલમૂલાનિ
ચ પરિણામયિતવ્યાનિ.
યે પુનસ્ તં તથાગતં ન ભૂયો મનસીકરિષ્યન્તિ, ન
ચ બહુપરિમિતં કુશલમૂલમ્ અભીક્ષ્ણમ્ અવરોપયિષ્યન્તિ,
તત્ર ચ બુદ્ધક્ષેત્રે ચિત્તં સંપ્રેષયિષ્યન્તિ, તેષાં
તાદૃશેનૈવ સો ઽમિતાભસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો
પ્43
વર્ણસંસ્થાનારોહપરિણાહેન ભિક્ષુસંઘપરિવારેણ, તાદૃશ
એવ બુદ્ધનિર્મિતો મરણકાલે પુરતઃ સ્થાસ્યતિ, તે તેનૈવ
તથગતદર્શનપ્રસાદાલમ્બનેન સમાધિનાપ્રમુષિતયા
સ્મૃત્યા ચ્યુતાસ્, તત્રૈવ બુદ્ધક્ષેત્રે પ્રત્યાજનિષ્યન્તિ.
યે પુનર્ આનન્દ સત્ત્વાસ્ તં તથાગતં દશચિત્તોત્પાદાં
સમનુસ્મરિષ્યન્તિ ; સ્પૃહાંશ્ ચ તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે ઉત્પાદયિષ્યન્તિ ;
ગમ્ભીરેષુ ચ ધર્મેષુ ભાષ્યમાણેષુ તુષ્ટિં
પ્રતિલપ્સ્યન્તે, ન વિપત્સ્યન્તે, ન વિષાદમ્ આપત્સ્યન્તે, ન

સંસીદમ્ આપત્સ્યન્તે ; ઽન્તશ એકચિત્તોત્પાદેનાપિ તં તથાગતં
મનસિકરિષ્યન્તિ, સ્પૃહાં ચોત્પાદયિષ્યન્તિ તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે,
તે ઽપિ સ્વપ્નાન્તરગતાસ્ તમ્ અમિતાભં તથાગતં દ્રક્ષ્યન્તિ ;
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ; ઽવૈવર્ત્તિકાશ્
ચ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
ઇમં ખલ્વ્ આનન્દાર્થવસં સંપશ્યન્તસ્, તે તથાગતા
દશસુ દિક્ષ્વ્ અપ્રમેયાસંખ્યેયાસુ લોકધાતુસુ તસ્યામિતાભસ્ય
તથાગતસ્ય નામધેયં પરિકીર્તયન્તો, વર્ણાન્
ઘોષયન્તઃ, પ્રશંસામ્ અભ્યુદીરયન્તિ. તસ્મિન્ ખલુ
પુનર્ આનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે દશભ્યો દિગ્ભ્ય એકૈકસ્યાં
દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બોધિસત્ત્વાસ્ તમ્ અમિતાભં
તથાગતમ્ ઉપસંક્રામન્તિ દર્શનાય, વન્દનાય, પર્યુપાસનાય,
પરિપ્રશ્નીકરણાય ; તં ચ બોધિસત્ત્વગણં તાંશ્
ચ બુદ્ધક્ષેત્રગુણાલંકારવ્યૂહસંપદવિશેષાન્ દ્રષ્ટુમ્.
અથ ખલુ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયામ્ ઇમમ્ એવાર્થં
ભૂયસ્યા માત્રયા પરિદીપયન્ન્ ઇમા ગાથા અભાષત :
પ્44
યથૈવ ગઙ્ગાય નદીય વાલિકા,
બુદ્ધાન ક્ષેત્રા પુરિમેન તાત્તકાઃ.
યતો હિ તે આગમિ બુદ્ધ વન્દિતુમ્
સંબોધિસત્ત્વા અમિતાયુ નાયકં.(1)
બહુપુષ્પપુટાન્ ગૃહીત્વા
નાનાવર્ણ સુરભી મનોરમાન્,
ઓકિરન્તિ નરનાયકોત્તમમ્
અમિત-આયુ નરદેવપૂજિતમ્.(2)
તથ દક્ષિણપશ્ચિમોત્તરાસુ
બુદ્ધાન ક્ષેત્રા દિશતાસુ તત્તકાઃ,
યતો યતો આગમિ બુદ્ધ વન્દિતુમ્
સંબોધિસત્ત્વા અમિતાયુ નાયકં.(3)
બહુગન્ધપુટાન્ ગૃહીત્વા
નાનાવર્ણ સુરભી મનોરમાન્,
ઓકિરન્તિ નરનાયકોત્તમં
અમિત-આયુ નરદેવપૂજિતમ્.(4)
પૂજિત્વ ચ તે બહુબોધિસત્ત્વાન્,
વન્દિત્વ પાદામ્ અમિતપ્રભસ્ય,
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વદન્તિ ચૈવં :
અહો ઽદ્ભુતં શોભતિ બુદ્ધક્ષેત્રં.(5)
તે પુષ્પપુટાહિ સમોકિરન્તિ
ઉદગ્રચિત્તા અતુલાય પ્રીતયે,
વાચં પ્રભાષન્તિ પુનસ્ તુ : નાયકે,

અસ્માપિ ક્ષેત્રં સિય એવરૂપં.(6)
પ્45
તૈઃ પુષ્પપુટા ઇતિ ક્ષિપ્ત તત્ર
ચ્છત્રં તદા સંસ્થિહિ યોજનાશતાં,
સ્વલંકૃતં શોભતિ ચિત્રદણ્ડં,
ચ્છાદેતિ બુદ્ધસ્ય સમન્તકાયં.(7)
તે બોધિસત્ત્વાસ્ તથ સત્કરિત્વા,
કથા કથેન્તી ઇતિ તત્ર તુષ્ટઃ :
સુલબ્ધ લાભાઃ ખલુ તેહિ સત્ત્વૈઃ,
યેહી શ્રુતં નામ નરોત્તમસ્ય.(8)
અસ્મેહિ પી લાભ સુલબ્ધ પૂર્વા
યદ્ આગતસ્ય ઇમ બુદ્ધક્ષેત્રં.
પશ્યાથ સ્વપ્નોપમ ક્ષેત્ર કીદૃશં,
યત્ કલ્પિતં કલ્પસહસ્ર શાસ્તુના.(9)
પશ્યથ, બુદ્ધો વરપુણ્યરાશિઃ,
પરીવૃતુ શોભતિ બોધિસત્ત્વૈઃ.
અમિતાભસ્ય આભા અમિતં ચ તેજઃ,
અમિતા ચ આયુર્, અમિતશ્ ચ સંઘઃ.(10)
સ્મિતં કરોન્તી અમિતાયુ નાથઃ
ષટ્ત્રિંશત્કોટીનયુતાનિ અર્ચિષાં,
યે નિશ્ચરિત્વા મુખમણ્ડલાભઃ
સ્ફુરન્તિ ક્ષેત્રાણિ સહસ્રકોટીઃ.(11)
તાઃ સર્વ અર્ચીઃ પુનરેત્ય તત્ર,
મૂર્ધ્ને ચ અસ્તંગમિ નાયકસ્ય.
દેવમનુષ્યા જનયન્તિ પ્રીતિમ્,
પ્46
અર્ચિસ્ તદા અસ્તમ્ ઇતા વિદિત્વા.(12)
ઉત્તિષ્ઠતે બુદ્ધસુતો મહાયશા
નામ્નાથ સો હિ અવલોકિતેશ્વરઃ :
કો હેતુર્ અત્ર ભગવન્, કો પ્રત્યયઃ,
યેન સ્મિતં કુર્વસિ લોકનાથ.(13)
તં વ્યાકરોહી પરમાર્થકોવિદા
હિતાનુકમ્પી બહુસત્ત્વમોચકઃ.
શ્રુત્વા તિ વાચં પરમાં મનોરમાં,
ઉદગ્રચિત્તા ભવિષ્યન્તિ સત્ત્વાઃ.(14)
યે બોધિસત્ત્વા બહુલોકધાતુષુ
સુખાવતીં પ્રસ્થિત બુદ્ધપશ્યના,
તે શ્રુત્વ પ્રીતિં વિપુલાં જનેત્વા,
ક્ષિપ્રં ઇમં ક્ષેત્ર વિલોકયેયુઃ.(15)
આગત્ય ચ ક્ષેત્રમ્ ઇદં ઉદારં,

ઋદ્ધીબલં પ્રાપુણિ ક્ષિપ્રમ્ એવ,
દિવ્યં ચ ચક્ષુસ્, તથ શ્રોત્ર દિવ્યં,
જાતિસ્મરઃ પરમતકોવિદાશ્ ચ.(16)
અમિતાયુ બુદ્ધસ્ તદ વ્યાકરોતિ :
મમ હ્ય્ અયં પ્રણિધિર્ અભૂષિ પૂર્વ.
કથં પિ સત્ત્વાઃ શ્રુણિયાન નામં,
વ્રજેયુ ક્ષેત્રં મમ નિત્યમ્ એવ.(17)
સ મે અય પ્રણિધિ પ્રપૂર્ણ શોભના,
સત્ત્વાશ્ ચ એન્તિ બહુલોકધાતુતઃ.
આગત્ય ક્ષિપ્રં મમ તે ઽન્તિકસ્મિન્
અવિવર્ત્તિકા ભોન્તિહ એકજાતિયા.(18)
તસ્માદ્ ય ઇચ્છતિહ બોધિસત્ત્વઃ :
મમાપિ ક્ષેત્રં સિય એવરૂપં.
અહં પિ સત્ત્વા બહુ મોચયેયં,
પ્47
નામેન ઘોષેન થ દર્શનેન.(19)
સ શીઘ્રશીઘ્રં ત્વરમાણરૂપઃ,
સુખાવતીં ગચ્છતુ લોકધાતું.
ગત્વા ચ પૂર્વમ્ અમિતપ્રભસ્ય,
પૂજેતુ બુદ્ધાન સહસ્રકોટી.(20)
બુદ્ધાન કોટીં બહુ પૂજયિત્વા,
ઋદ્ધીબલેન બહુ ક્ષેત્ર ગત્વા,
કૃત્વાન પૂજાં સુગતાન સન્તિકે,
ભક્તાગ્રમ્ એષ્યન્તિ સુખાવતી ત, ઇતિ.(21)
તસ્ય ખલુ પુનર્ આનન્દ ભગવતો ઽમિતાયુષસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ
સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બોધિવૃક્ષઃ ષોડસયોજનશતાન્ય્
ઉચ્ચૈત્વેનાષ્ટૌ યોજનશતાન્ય્ અભિપ્રલમ્બિતશાખાપત્ત્રપલાશઃ
પઞ્ચયોજનશતમૂલારોહપરિણાહઃ, સદાપત્ત્રઃ
સદાપુષ્પઃ સદાફલો, નાનાવર્ણો ઽનેકશતસહસ્રવર્ણો,
નાનાપત્ત્રો નાનાપુષ્પો નાનાફલો, નાનાવિચિત્રરૂપેન સમલંકૃતશ્,
ચન્દ્રભાસમણિરત્નપરિસ્ફુટઃ, શક્રાભિલગ્નમણિરત્નવિચિત્રિતશ્,
ચિન્તામણિરત્નકીર્ણઃ, સાગરવરમણિરત્નસુવિચિત્રિતો,
દિવ્યસમતિક્રાન્તઃ, સુવર્ણસૂત્રાભિપ્રલમ્બિતો, રૂચકહારો
રત્નહારો વજ્રાહારઃ કટકહારો લોહિતમુક્તાહારો
નીલમુક્તાહારઃ, સિંહલતામેખલાકલાપરત્નસૂત્રસર્વ-
રત્નકઞ્ચુકશતાભિવિચિત્રિતઃ, સુવર્ણજાલમુક્તાજાલસર્વરત્ન-
જાલકઙ્કણીજાલાવનતો, મકરસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્ત્યર્ધચન્દ્ર-
સમલંકૃતઃ, કિઙ્કિણીમણિસૌવર્ણસર્વરત્નાલંકારવિભૂષિતો,
યથાશયસત્ત્વવિજ્ઞપ્તિસમલંકૃતશ્ ચ.
તસ્ય ખલુ પુનર્ આનન્દ બોધિવૃક્ષસ્ય વાતસમીરિતસ્ય

યઃ શબ્દઘોષો નિશ્ચરતિ, સો ઽપરિમાણાન્ લોકધાતૂન્ અભિવિજ્ઞાપયતિ.
તત્રાનન્દ યેષાં સત્ત્વાનાં બોધિવૃક્ષશબ્દઃ
પ્48
શ્રોત્રાવભાસમ્ આગચ્છતિ, તેષાં શ્રોત્રરોગો ન પ્રતિકાંક્ષિતવ્યો,
યાવદ્ બોધિપર્યન્તમ્. યેષાં ચાપ્રમેયાસંખ્યેયા-
ચિન્ત્યામાપ્યાપરિમાણાનભિલાપ્યાનાં સત્ત્વાનાં બોધિવૃક્ષશ્
ચક્ષુષાભાસમ્ આગચ્છતિ, તેષાં ચક્ષૂરોગો ન પ્રતિકાંક્ષિતવ્યો,
યાવદ્ બોધિપર્યન્તમ્. યે ખલુ પુનર્ આનન્દ
સત્ત્વાસ્ તતો બોધિવૃક્ષાદ્ ગન્ધં જિઘ્રન્તિ, તેષાં યાવદ્
બોધિપર્યન્તં ન જાતુ ઘ્રાણરોગઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યઃ. યે
સત્ત્વાસ્ તતો બોધિવૃક્ષાત્ ફલાન્ય્ આસ્વાદયન્તિ, તેષાં યાવદ્
બોધિપર્યન્તં ન જાતુ જિહ્વારોગઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યઃ.
યે સત્ત્વાસ્ તસ્ય બોધિવૃક્ષસ્યાભયા સ્ફુટા ભવન્તિ,
તેષાં યાવદ્ બોધિમણ્ડપર્યન્તં ન જાતુ કાયરોગઃ
પ્રતિકાંક્ષિતવ્યઃ. યે ખલુ પુનર્ આનન્દ સત્ત્વાસ્ તં
બોધિવૃક્ષં ધર્મતો નિધ્યાયન્તિ, તેષાં તત્રોપાદાય યાવદ્
બોધિપર્યન્તં ન જાતુ ચિત્તવિક્ષેપઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યઃ. સર્વે
ચ તે સત્ત્વાઃ સહદર્શનાત્ તસ્ય બોધિવૃક્ષસ્યાવૈવર્ત્તિકાઃ
સંતિષ્ઠન્તે ; યદ્ ઉતાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેસ્ તિસ્રશ્ ચ
ક્ષાન્તીઃ પ્રતિલભન્તે, યદ્ ઇદં : ઘોષાનુગામ્ અનુલોમિકાં
અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિં ચ ; તસ્યૈવામિતાયુષસ્ તથાગતસ્ય
પૂર્વપ્રણિધાનાધિષ્ઠાનેન, પૂર્વજિનકૃતાધિકારતયા,
પૂર્વપ્રણિધાનપરિચર્યયોશ્ ચ સુસમાપ્તયા, સુભાવિતયાનૂ-
નાવિકલતયા.
તત્ર ખલુ પુનર્ આનન્દ યે બોધિસત્ત્વાઃ પ્રત્યાજાતાઃ
પ્રત્યાજાયન્તે પ્રત્યાજનિષ્યન્તે વા, સર્વે ત એકજાતિપ્રતિબદ્ધાસ્
તત એવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે ;
સ્થાપયિત્વા પ્રણિધાનવશેન યે તે બોધિસત્ત્વા મહાસિંહનાદનાદિતા,
પ્49
ઉદારસંનાહસમ્નદ્ધાઃ, સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાણાભિયુક્તાશ્
ચ.
તસ્મિન્ ખલુ પુનર્ આનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે યે શ્રાવકાસ્
તે વ્યોમપ્રભા, યે બોધિસત્ત્વાસ્ તે યોજનકોટીશતસહસ્રપ્રભાઃ ;
સ્થાપયિત્વા દ્વૌ બોધિસત્ત્વૌ, યયોઃ પ્રભયા
સા લોકધાતુઃ સતતસમિતં નિત્યાવભાસસ્ફુટા.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ :
કિં નામધેયૌ ભગવન્ તૌ સત્પુરુષૌ બોધિસત્ત્વૌ
મહાસત્ત્વૌ. ભગવાન્ આહ : એકસ્ તયોર્ આનન્દાવલોકિતેશ્વર
બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, દ્વિતીયઃ સ્થામપ્રાપ્તો નામ. ઇત
એવાનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રાચ્ ચ્યુત્વા તત્રોપપન્નૌ.

તત્ર ચાનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે યે બોધિસત્ત્વાઃ પ્રત્યાજાતાઃ,
સર્વે તે દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમન્વાગતાઃ,
પરિપૂર્ણગાત્રા, ધ્યાનાભિજ્ઞાકોવિદાઃ, પ્રજ્ઞાપ્રભેદકોવિદાઃ,
કુશલાસ્, તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાઃ, સુસંવૃતેન્દ્રિયા, આજ્ઞાતેન્દ્રિયા, અદીનાચલેન્દ્રિયાઃ,
પ્રતિલબ્ધક્ષાન્તિકા અનન્તાપર્યન્તગુણાઃ.
તસ્મિન્ ખલુ પુનર્ આનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે યે બોધિસત્ત્વાઃ
પ્રત્યાજાતાઃ, સર્વે તે ઽવિરહિતા બુદ્ધદર્શનેન ધર્મશ્રવણેનાવિનિપાત-
ધર્માણો, યાવદ્ બોધિપર્યન્તં. સર્વે ચ
તે તત્રોપાદાય ન જાત્વ્ અજાતિસ્મરા ભવિષ્યન્તિ, સ્થાપયિત્વા
તથારૂપેષુ કલ્પસંક્ષોભેષુ યે પૂર્વસ્થાનપ્રણિહિતાઃ
પઞ્ચસુ કષાયેષુ વર્તમાનેષુ, યદા બુદ્ધાનાં ભગવતાં
પ્50
લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, તદ્ યથાપિ નામ મમૈતર્હિ.
તસ્મિન્ ખલુ પુનર્ આનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે યે બોધિસત્ત્વાઃ
પ્રત્યાજાતાઃ, સર્વે ત એકપુરોભક્તેનાન્યલોકધાતૂં ગત્વાનેકનિ
બુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાણ્ય્ ઉપતિષ્ઠન્તિ, યાવચ્
ચાકાંક્ષન્તિ બુદ્ધાનુભાવેન તે યથા ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્ત્ય્ :
એવંરૂપૈઃ પુષ્પદીપધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણ-
ચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્તીતૂર્યસંગીતિવાદ્યૈઃ પૂજાં
કુર્યામ ઇતિ, તેષાં સહચિત્તોત્પાદાત્ તથારૂપાણ્ય્ એવ સર્વપૂજાવિધાનાનિ
પાણૌ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તે તૈઃ પુષ્પૈર્ યાવદ્
વાદ્યૈસ્ તેષુ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ પૂજાં કુર્વન્તો બહ્વપ-
રિમાણાસંખ્યેયં કુશલમૂલમ્ ઉપચિન્વન્તિ. સચેત્ પુનર્
આકાંક્ષન્ત્ય્ : એવંરૂપાઃ પુષ્પપુટાઃ પાણૌ પ્રાદુર્ભવન્તિ,
તેષાં સહચિત્તોત્પાદાન્ નાનાવર્ણા અનેકવર્ણા નાનાગન્ધા દિવ્યાઃ
પુષ્પપુટાઃ પાણૌ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તે તૈસ્ તથારૂપૈઃ
પુષ્પપુટૈઃ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતો ઽવકિરન્તિ સ્મ, અભ્યવકિરન્ત્ય્,
અભિપ્રકિરન્તિ. તેષાં ચ યઃ સર્વપરીત્તઃ પુષ્પપુટ
ઉત્સૃષ્ટો, દશયોજનવિસ્તારમ્ પુષ્પચ્છત્રં પ્રાદુર્ભવન્તિ.
ઉપર્ય્ અન્તરીક્ષે દ્વિતીયે ચાનુત્સૃષ્ટે, ન પ્રથમો
ધરણ્યાં પ્રપતતિ. સન્તિ તત્ર પુષ્પપુટા ય ઉત્સૃષ્ટાઃ સન્તો
વિંશતિયોજનવિસ્તારાણિ પુષ્પચ્છત્રાણ્ય્ ઉપર્ય્ અન્તરીક્ષે
પ્રાદુર્ભવન્તિ. સન્તિ ત્રિંશત્ચત્વારિંશત્પઞ્ચાશત્, સન્તિ યોજન-
શતસહસ્રવિસ્તારાણિ પુષ્પચ્છત્રાણ્ય્ ઉપર્ય્ અન્તરીક્ષે પ્રાદુર્ભવન્તિ.
તત્ર ય ઉદારં પ્રીતિપ્રામોદ્યં સંજનયન્ત્ય્ ;
ઉદારં ચ ચિત્તૌદ્બિલ્યં પ્રતિલભ્યન્તે ; તે બહ્વ્ અપરિમિતમ્
અસંખ્યેયં ચ કુશલમૂલમ્ અવરોપ્ય, બહૂનિ
બુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાણ્ય્ ઉપસ્થાયૈકપૂર્વાહ્નેન પુનર્
અપિ સુખાવત્યાં લોકધાતૌ પ્રતિષ્ઠન્તે, તસ્યૈવામિતાયુષસ્
પ્51

તથાગતસ્ય પૂર્વપ્રણિધાનાધિષ્ઠાનપરિગ્રહેણ, પૂર્વપ્રણિધાન-
સમૃદ્ધિપરિપૂર્યાનૂનયા સુવિભક્તાભાવિતયા.
તસ્મિન્ ખલુ પુનર્ આનન્દ બુદ્ધક્ષેત્રે યે બોધિસત્ત્વાઃ
પ્રત્યાજાતાઃ, સર્વે તે સર્વજ્ઞતાસહગતામ્ એવ ધર્મકથાં
કથ્યન્તિ. ન ચ તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સત્ત્વાનાં કાચિત્
પરિગ્રહસંજ્ઞાસ્તિ, સર્વં તદ્-બુદ્ધક્ષેત્રં સમનુચંક્રમમાણા,
અનુવિચરન્તો ન રતિં નારતિમ્ ઉત્પાદયન્તિ.
પ્રક્રામન્તસ્ તાશ્ ચાનુપેક્ષા એવં પ્રક્રામન્તિ, ન સાપેક્ષાઃ
સર્વશસ્ ચૈષામ્ એવં ચિત્તમ્ નાસ્તિ.
તત્ર ખલુ પુનર્ આનન્દ સુખાવત્યાં લોકધાતૌ યે
સત્ત્વાઃ પ્રત્યાજાતા, નાસ્તિ તેષામ્ અન્યાતકસંજ્ઞા, નાસ્તિ સ્વકસંજ્ઞા,
નાસ્તિ મમસંજ્ઞા, નાસ્તિ વિગ્રહો, નાસ્તિ વિવાદો, નાસ્તિ
વિરોધો, નાસ્તિ અસમચિત્તઃ ; સમચિત્તાસ્ તે, હિતચિત્તા, મૈત્રચિત્તા,
મૃદુચિત્તાઃ, સ્નિગ્ધચિત્તાઃ, કર્મણ્યચિત્તાઃ, પ્રસન્નચિત્તાઃ,
સ્થિરચિત્તા, વિનીવરણચિત્તા, અક્ષુભિતચિત્તા, અલુડિતચિત્તાઃ,
પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યાચરણચિત્તાશ્, ચિત્તાધારબુદ્ધિપ્રવિષ્ટાઃ,
સાગરસમાઃ પ્રજ્ઞયા, મેરુસમા બુદ્ધ્યાનેકગુણસંનિચયા,
બોધ્યઙ્ગસંગીત્યા વિક્રીડિતા, બુદ્ધસંગીત્યાભિયુક્તા ;
માંસચક્ષુઃ પ્રતિચિન્વન્તિ. દિવ્યં ચક્ષુર્ અભિનિર્હરન્તિ.
પ્રજ્ઞાચક્ષુર્ગતિંગતાઃ, ધર્મચક્ષુઃપારંગતાઃ ;
બુદ્ધચક્ષુર્ નિષ્પાદયન્તો, દેશયન્તો, દ્યોતયન્તો, વિસ્તારેણ
પ્રકાશયન્તો ; ઽસઙ્ગજ્ઞાનમ્ અભિનિર્હરન્તસ્, ત્રૈધાતુકસમતયાભિયુક્તા,
દાન્તચિત્તાઃ, શાન્તચિત્તાઃ, સર્વધર્માનુપલબ્ધિ-
પ્52
સમન્વાગતાઃ, સમુદયનિરુક્તિકુશલા, ધર્મનિરુક્તિસમન્વાગતા,
હારાહારકુશલા, નયાનયસ્થાનકુશલા ; લોકિકીષુ
કથાસ્વ્ અનપેક્ષા વિહરન્તિ. લોકોત્તરાભિઃ કથાભિઃ સારં
પ્રત્યયન્તિ. સર્વધર્મપર્યેષ્ટિકુસલાઃ, સર્વધર્મપ્રકૃતિવ્યુપસમજ્ઞાન-
વિહારિનો, ઽનુપલમ્ભગોચરા, નિષ્કિઞ્ચના,
નિરુપાદાના, નિશ્ચિન્તા, નિરુપાયાસા, અનુપાદાય સુવિમુક્તા,
અનઙ્ગણા, અપર્યન્તસ્થાયિનો, ઽભિજ્ઞાસ્વ્ અમૂલસ્થાયિનો,
ઽસઙ્ગચિત્તા, અનવલીના, ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષ્વ્ અભિયુક્તા ન
સંસીદન્તિ. દુરનુબોધબુદ્ધજ્ઞાનપ્રવેશોદ્ગતા, એકાયતનમાર્ગાનુપ્રાપ્તા,
નિર્વિચિકિત્સાસ્, તીર્ણકથંકથા, અપરપ્રત્યયજ્ઞાના,
અનધિમાનિનઃ ; સુમેરુસમા જ્ઞાને ઽભ્યુદ્ગતાઃ ; સાગરસમા
બુદ્ધ્યાક્ષોભ્યા ; ચન્દ્રસૂર્યપ્રભાતિક્રાન્તાઃ પ્રજ્ઞયા,
પાણ્ડરસુશુક્લશુભચિત્તયા ચ ; ઉત્તપ્તહેમવ્ર્ણસદૃઅશાવભાસ-
નિર્ભાસગુણપ્રધાનતયા ચ ; વસુંધરાસદૃશાઃ સર્વસત્ત્વ-
શુભાશુભક્ષપનતયા ; અપ્સદૃશાઃ સર્વક્લેશમલનિધાવન-
પ્રવાહનતયા ; અગ્નિરાજસદૃશાઃ સર્વધર્મમન્યનાક્લેશનિર્દહનતયા ;

વાયુસદૃશાઃ સર્વલોકાસંજનતયા ; આકાશસદૃશાઃ
સર્વધર્મનૈર્વેધિકતયા, સર્વશો નિષ્કિંચનતયા ચ.
પદ્મસદૃશાઃ સર્વલોકાનુપલિપ્તયા ; કાલાનુસારિમહામેઘસદૃશા
ધર્માભિગર્જનતયા ; મહાવૃષ્ટિસદૃશા ધર્મસલિલાભિવર્ષણતયા ;
ઋષભસદૃશા મહાગણાભિભવનતયા ;
મહાનાગસદૃશાઃ પરમસુદાન્તચિત્તતયા ; ભદ્રાશ્વાજાનેયસદૃશાઃ
સુવિનીતતયા ; સિંહમૃગરાજસદૃશા વિક્રમવૈશારદ્યાસંત્રસ્તતયા ;
પ્53
ન્યગ્રોધદ્રુમરાજસદૃશાઃ સર્વસત્ત્વપરિત્રાણતયા ;
સુમેરુપર્વતરાજસદૃશાઃ સર્વપરવાદ્યકમ્પનતયા ;
ગગનસદૃશા અપરિમાણમૈત્રીભાવનતયા ; મહાબ્રહ્મસમાઃ
સર્વકુશલમૂલધર્માધિપત્યપૂર્વંગમનતયા ;
પક્ષિસદૃશાઃ સંનિચયસ્થાનતયા ; ગરુડદ્વિજરાજસદૃશાઃ
પરપ્રવાદિવિધ્વંસનતયા ; ઉદુમ્બરપુષ્પસદૃશા
દુર્લભોત્પત્ત્યર્થિતયા ; નાગવત્ સુસમાહિતા, અવિક્ષિપ્તા, અજિહ્મેન્દ્રિયા ;
વિનિશ્ચયકુશલાઃ, ક્ષાન્તિસૌરભ્યબહુલા ; અનીર્ષ્યકાઃ
પરસંપત્ત્યપ્રાર્થતયા. વિશારદા ધર્મકથાસ્વ્ ;
અતૃપ્તા ધર્મપર્યેષ્ટૌ ; વૈડૂર્યસદૃશાઃ શીલેન ; રત્નાકરાઃ
શ્રુતેન ; મઞ્જુસ્વરા મહાધર્મદુન્દુભિઘોષેન ; મહાધર્મભેરીં
પરાઘ્નન્તો ; મહાધર્મશઙ્ખમ્ આપૂરયન્તો ;
મહાધર્મધ્વજામ્ ઉચ્છ્રાપયનતો ; મહાધર્મોલ્કાં
પ્રજ્વાલયન્તઃ ; પ્રજ્ઞાવિલોકિનો, ઽસંમૂઢા, નિર્દોષાઃ,
શાન્તાખિલાઃ, શુદ્ધા, નિરામગન્ધા, અલુબ્ધાઃ, સંવિભાગરતા,
મુક્તત્યાગાઃ, પ્રસૃતપાણયો, દાનસંવિભાગરતા ધર્મામિષાભ્યામ્,
દાને ઽમત્સરિણો, ઽસંસૃષ્ટા, અનુત્ત્રસ્તમાનસા,
વિરક્તા, ધીરા, વીરા, ધૌરેયા, ધૃતિમન્તો, હ્રીમન્તો, ઽસાદૃશ્યા,
નિરર્ગડા, પ્રાપ્તાભિજ્ઞાઃ, સુરતાઃ સુખસંવાસા, અર્થકરા,
પ્54
લોકપ્રદ્યોતા, નાયકા, નન્દીરાગાનુનયપ્રતિઘાઃ, પ્રહીણાઃ,
શુદ્ધાઃ, શોકાપગતા, નિર્મલાસ્, ત્રિમલપ્રહીણા, વિક્રીડિતાભિજ્ઞા,
હેતુબલિકાઃ, પ્રણિધાનબલિકા, અજિહ્મા, અકુટિલાઃ.
યે તે બહુબુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાવરોપિતકુશલમૂલા,
ઉત્પાટિતમાનશલ્યા, અપગતરાગદ્વેષમોહાઃ, શુદ્ધાઃ, શુદ્ધાધિમુક્તા,
જિનવરપ્રશસ્તા, લોકપણ્ડિતા, ઉત્તપ્તજ્ઞાનસમુદ્ગતા,
જિનસ્તુતાસ્, ચિત્તૌદ્બિલ્યસમન્વાગતાઃ, શૂરા, દૃઢા, અસમા,
અખિલા, અતુલા, અરજસઃ, સહિતા, ઉદારા, ઋષભા, હ્રીમન્તો,
ધૃતિમન્તઃ, સ્મૃતિમન્તો, મતિમન્તો, ગતિમન્તઃ, પ્રજ્ઞાશસ્ત્રપ્રહરણાઃ,
પુણ્યવન્તો, દ્યુતિમન્તો, વ્યપગતખિલમલપ્રહીણા,
અભિયુક્તાઃ સાતત્યેષુ ધર્મેષુ.
ઈદૃશા આનન્દ તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ

સંક્ષિપ્તેન. વિસ્તરેણ પુનઃ સચેત્ કલ્પકોટીનયુતશતસહસ્રસ્થિતિકેનાપ્ય્
આયુષ્પ્રમાણેન તથાગતો નિર્દિશેદ્, ન ત્વ્ એવ
શક્યં તેષાં સત્પુરુષાણાં ગુણપર્યન્તો ઽધિગન્તુમ્. ન ચ
તથાગતસ્ય વૈશારદ્યોપચ્છેદો ભવેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ. ઉભયમ્
અપ્ય્ એતદ્ આનન્દાચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્, યદ્ ઇદમ્ : તેષાં
ચ બોધિસત્ત્વાનાં ગુણાસ્ તથાગતસ્ય ચાનુત્તરં પ્રજ્ઞાપ્રતિભાનમ્.
અપિ ચાનન્દ ઉત્તિષ્ઠ પશ્ચાન્મુખો ભૂત્વા, પુષ્પાણ્ય્ અવકીર્યાઞ્જલિં
પ્રગૃહ્ય, પ્રણિપત. એષાસૌ દિગ્, યત્ર સ ભગવાન્
અમિતાભસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તિષ્ઠતિ ધ્રિયતે
પ્55
યાપયતિ, ધર્મં ચ દેશયતિ ; વિરજો વિશુદ્ધો, યસ્ય
તં નામધેયમ્ અનાવરણં દશદિશિ લોકે વિઘુષ્ટમ્ એકૈકસ્યાં
દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમા બુદ્ધા ભગવન્તો વર્ણયન્તિ,
સ્તુવન્તિ, પ્રશંસન્ત્ય્, અસકૃદ્ અસકૃદ્ અસઙ્ગવાચાપ્રતિવાક્યાઃ.
એવમ્ ઉક્ત, આયુસ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્
એતદ્ અવોચત્ : ઇચ્છામ્ય્ અહં ભગવન્તં તમ્ અમિતાભમ્
અમિતપ્રભમ્ અમિતાયુષં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં
દ્રષ્ટુમ્, તાંશ્ ચ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્
બહુબુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાવરોપિતકુશલમૂલાન્. સમનન્તરાભાષિતા
ચાયુષ્મતાનન્દેનેયં વાક્, અથ તાવદ્ એવ
સો ઽમિતાભસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સ્વપાણિતલાત્
તથારૂપાં પ્રભાં પ્રામુઞ્ચત્, યયેદં કોટીશતસહસ્રતમં
બુદ્ધક્ષેત્રં મહતાવભાસેન સ્ફુટમ્ અભૂત્.
તેન ખલ્વ્ અપિ સમયેન સર્વત્ર કોટીશતસહસ્રબુદ્ધક્ષેત્રાણાં,
યે કેચિત્ કાલપર્વતા વા, રત્નપર્વતા વા,
મેરુમહામેરુમુચિલિન્દમહામુચિલિન્દચક્રવાડમહાચક્રવાડા
વા, ભિત્તયો વા, સ્તમ્ભા વા, વૃક્ષગહનોદ્યાનવિમાનાનિ
વા દિવ્યમાનુષ્યકાનિ, તાનિ સર્વાણિ તસ્ય તથાગતસ્ય તયા
પ્રભયાભિનિર્ભિન્નાન્ય્ અભૂવન્, સમભિભૂતાનિ.
તદ્ યથાપિ નામ પુરુષો વ્યામમાત્રકે સ્થિતો દ્વિતીયં
પુરુષં પ્રત્યવેક્ષત આદિત્યે ઽભ્યુદ્ગત ; એવમ્ એવાસ્મિન્
બુદ્ધક્ષેત્રે ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા દેવનાગયક્ષ-
ગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાશ્ ચ તસ્યાં વેલાયામ્
અદ્રાક્ષુસ્ તમ્ અમિતાભં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં,
સુમેરુમ્ ઇવ પર્વતરાજાનં સર્વક્ષેત્રાભ્યુદ્ગતમ્,
સર્વદિસો ઽભિભૂય, ભાસમાનં તપન્તં વિરોચમાનં
પ્56
બિભ્રાજમાનં, તં ચ મહાન્તં બોધિસત્ત્વગણં, તં ચ
ભિક્ષુસંઘં, યદ્ ઇદં બુદ્ધાનુભાવેન તસ્યાઃ પ્રભયાઃ
પરિશુદ્ધત્વાત્.

તદ્ યથેયં મહાપૃથિવ્ય્ એકોદકજાતા ભવેત્, તત્ર ન
વૃક્ષા, ન પર્વતા, ન દ્વીપા, ન તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયો,
ન નદીશ્વભ્રપ્રપાતાઃ પ્રજ્ઞાયેરન્, અન્યત્રૈકાર્ણવીભૂતમહાપૃથિવ્ય્
ઐકા સ્યાત્ ; એવમ્ એવ તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે નાસ્ત્ય્
અન્યત્ કિંચિલ્ લિઙ્ગં વા, નિમિત્તં વાન્યત્રૈવ વ્યામપ્રભાઃ
શ્રાવકાસ્, તે ચ યોજનકોટીશતસહસ્રપ્રભા બોધિસત્ત્વાઃ, સ
ચ ભગવાન્ અમિતાભસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્,
તં ચ શ્રાવકગણં તં ચ બોધિસત્ત્વગણમ્ અભિભૂય,
સર્વા દિશઃ પ્રભાસયન્ સંદૃશ્યતે.
તેન ખલ્વ્ અપિ સમયેન તસ્યાં સુખાવત્યાં લોકધાતૌ
બોધિસત્ત્વાઃ શ્રાવાકદેવમનુષ્યાશ્ ચ સર્વે ત ઇમાં લોકધાતું,
શાક્યમુનિં ચ તથાગતં મહતા ભિક્ષુસંઘેન
પરિવૃતં પશ્યન્તિ સ્મ, ધર્મં ચ દેશયન્તમ્.
તત્ર ખલુ ભગવાન્ અજિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્
આમન્ત્રયતે સ્મ : પશ્યસિ ત્વમ્ અજિતામુષ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે
ગુણાલંકારવ્યૂહસંપદમ્ ; ઉપરિષ્ટાશ્ ચાન્તરીક્ષ આરામરમણીયાનિ,
વનરમણીયાન્ય્, ઉદ્યાનરમણીયાનિ, નદીપુષ્કિરિણીરમણીયાનિ,
નાનારત્નમયોત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડઋઈકાકીર્ણાનિ ;
અધસ્તાચ્ ચ ધરણિતલમ્ ઉપાદાય, યાવદ્ અકનિષ્ઠભવનાદ્,
ગગનતલં પુષ્પાભિકીર્ણં, પુષ્પાવલિસમુપશોભિતં,
નાનાસ્તમ્ભપઙ્ક્તિપરિસ્ફુટં તથાગતાભિનિર્મિત-
નાનાદ્વિજસંઘનિષેવિતમ્. આહ : પશ્યામિ ભગવન્, ભગવાન્
આહ : પશ્યસિ પુનસ્ ત્વમ્ અજિતૈતાન્ અપરાન્ દ્વિજસંઘાન્
પ્57
સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાન્ બુદ્દસ્વરેણાભિજિજ્ઞાપયન્તિ, યેનૈતે
બોધિસત્ત્વા નિત્યમ્ અવિરહિતા બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા. આહ : પશ્યામિ
ભગવન્. ભગવાન્ આહ : પશ્યસિ ત્વમ્ અજિતાત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે
અમૂન્ સત્ત્વાન્ યોજનશતસહસ્રકેષુ વિમાનેષ્વ્ અભિરૂઢાન્,
અન્તરીક્ષે ઽસક્તાન્ ક્રામતઃ. આહ : પશ્યામિ ભગવન્.
ભગવાન્ આહ : તત્ કિં મન્યસે ઽજિત ; અસ્તિ કિંચિન્
નાનાત્વં દેવાનાં વા પરનિર્મિતવશવર્તિનાં સુખાવત્યામ્
લોકધાતૌ મનુષ્યણાં વા. આહ : એકમ્ અપ્ય્ અહં ભગવન્
નાનાત્વં ન સમનુપશ્યામિ. યાવદ્ મહર્દ્ધિકા અત્ર
સુખાવત્યાં લોકધાતૌ મનુષ્યાઃ. ભગવાન્ આહ : પશ્યસિ
પુનસ્ ત્વમ્ અજિત તત્ર સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ એકેષાં
મનુષ્યાણામ્ ઉદારેષુ પદ્મેષુ ગર્ભાવાસમ્. આહ ; તદ્ યથાપિ
નામ ભગવન્ ત્રયશ્ત્રિંશા દેવા યામા દેવા વા, પઞ્ચાશદ્યોજનકેષુ
વા, યોજનશતિકેષુ વા, પઞ્ચયોજનશતિકેષુ
વિમાનેષુ પ્રવિષ્ટાઃ ક્રીડન્તિ, રમન્તિ, પરિચારયન્તિ ; એવમ્
એવાહં ભગવન્ અત્ર સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ એકેષાં

મનુષ્યાણામ્ ઉદારપદ્મેષુ ગર્ભાવાસં પશ્યામિ.
સન્તિ ખલુ પુનર્ અત્ર ભગવન્ સત્ત્વા ય ઉપપાદુકાઃ
પદ્મેષુ પર્યઙ્કૈઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તત્ કો ઽત્ર ભગવન્
હેતુઃ, કઃ પ્રત્યયો, યદ્ અન્યે પુનર્ ગર્ભાવાસે પ્રતિવસન્તિ ;
અન્યે પુનર્ ઉપપાદુકાઃ પર્યઙ્કૈઃ પદ્મેષુ પ્રાદુર્ભવન્તિ.
ભગવાન્ આહ : યે તે ઽજિત બોધિસત્ત્વા અન્યેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ
સ્થિતાઃ સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્તયે વિચિકિત્સામ્
પ્58
ઉત્પાદયન્તિ, તેન ચિત્તેન કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયન્તિ,
તેષામ્ અત્ર ગર્ભાવાસો ભવતિ. યે પુનર્ નિર્વિચિકિત્સાશ્ ચ્છિન્નકાંક્ષાઃ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્તયે કુશલમૂલાન્ય્
અવરોપયન્તિ, બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અસઙ્ગજ્ઞાનમ્ અવકલ્પયન્ત્ય્
અભિશ્રદ્ધધત્ય્ અધિમુચ્યન્તે ; તત્રોપપાદુકાઃ
પદ્મેષુ પર્યઙ્કૈઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. યે તે ઽજિત બોધિસત્ત્વા
મહાસત્ત્વા અન્યત્રબુદ્ધક્ષેત્રસ્થાશ્ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્ત્ય્
અમિતાભસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય દર્શનાય,
ન વિચિકિત્સામ્ ઉત્પાદયન્તિ, ન કાંક્ષન્ત્ય્ અસઙ્ગબુદ્ધજ્ઞાનં,
સ્વકુચલમૂલં ચાભિશ્રદ્ધધતિ, તેષામ્
ઔપપાદુકાનાં પર્યઙ્કૈઃ પદ્મેષુ પ્રાદુર્ભૂતાનાં
મુહૂર્તમાત્રેણૈવૈવંરૂપઃ કાયો ભવતિ, તદ્ યથાન્યેષાં
ચિરોપપન્નાનાં સત્ત્વાનામ્.
પશ્યાજિત પ્રજ્ઞાદૌર્બલ્યં પ્રજ્ઞાવૈમાત્રં પ્રજ્ઞાપરિહાણિં
પ્રજ્ઞાપરીત્તતાં, યત્ર હિ નામ પઞ્ચવર્ષશતાનિ પરિહીણા
ભવન્તિ બુદ્ધદર્શનાદ્, બોધિસત્ત્વદર્શનાત્, સદ્ધર્મદર્શનાદ્,
ધાર્મસંકથ્યાત્ ; કુશલમૂલચર્યાયાઃ પરિહીણા
ભવન્તિ સર્વકુશલમૂલસંપત્તેર્, યદ્ ઇદં વિચિકિત્સાપતિતૈઃ
સંજ્ઞામનસિકારૈઃ.
તદ્ યથાજિત રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાનાભિષિક્તસ્ય
બન્ધનાગારં ભવેત્, સર્વસૌવર્ણવૈડૂર્યપ્રત્યુપ્તમ્,
અવસક્તપટ્ટમાલ્યદામકલાપં, નાનારઙ્ગવિતતવિતાનં,
દૂષ્યપટ્ટસંચ્છન્નં, નાનામુક્તકુસુમાભિકીર્ણમ્, ઉદારં,
ધૂપનિર્ધૂપિતં, પ્રાસાદહર્મ્યગવાક્ષવેદિકાતોરણવિચિત્ર-
સર્વરત્નપ્રતિમણ્ડિતં, હેમરત્નકંકણીજાલસંચ્છન્નં,
ચતુરસ્રં, ચતુઃસ્થૂણં ચતુર્દ્વારં, ચતુઃસોપાનકમ્.
તત્ર તસ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રઃ કેનચિદ્ એવ કૃત્યેન પ્રક્ષિપ્તો
પ્59
જામ્બૂનદસુવર્ણમયૈર્ નિગડૈર્ બદ્ધો ભવતિ. તસ્ય
ચ તત્ર પર્યઙ્કઃ પ્રજ્ઞપ્તઃ સ્યાદ્, અનેકગોણિકાસ્તીર્ણસ્,
તૂલિકાપલાલિકાસ્તીર્ણઃ, કાચિલિન્દિકસુખસંસ્પર્શઃ, કાલિઙ્ગ-
પ્રાવરણસોત્તરપટચ્છદન, ઉભયાન્તલોહિતોપધાનશ્, ચિત્રો,

દર્શનીયઃ. સ તત્રાભિનિષણ્ણો વાભિનિપન્નો વા ભવેત્. બહુ
ચાસ્યાનેકવિધં શુચિપ્રણીતં પાનભોજનં તત્રોપનામ્યેત્.
તત્ કિં મન્યસે ઽજિત ; ઉદારસ્ તસ્ય રાજપુત્રસ્ય સ પરિભોગો
ભવેત્. આહ : ઉદારો ભગવન્. ભગવાન્ આહ : તત્ કિં
મન્યસે ઽજિત ; અપિ ત્વ્ આસ્વાદયેત્, સ તન્ નિગમયેદ્ વા,
તેન વા તુષ્ટિં વિદ્યાત્. આહ : નો હીદં ભગવન્. અપિ તુ
ખલુ પુનર્ યેન વ્યપનીતેન રાજ્ઞા તત્ર બન્ધનાગારે
પ્રક્ષિપ્તો ભવેત્, સ તતો મોક્ષમ્ એવાકાંક્ષયેત્. અભિજાતાન્
કુમારાન્ અમાત્યાન્ સ્ત્ર્યાગારાન્ શ્રેષ્ઠિનો ગૃહપતીન્ કોટ્ટરાજ્ઞો
વા પર્યેષેદ્, ય એનં તતો બન્ધનાગારાત્ પરિમોચયેયુઃ.
કિં ચાપિ ભગવંસ્ તસ્ય કુમારસ્ય તત્ર બન્ધનાગારે
નાભિરતિઃ. નાત્ર પરિમુચ્યતે, યાવન્ ન રાજા પ્રસાદમ્ ઉપદર્શયતિ.
ભગવાન્ આહ : એવમ્ એવાજિત, યે તે બોધિસત્ત્વાઃ
વિચિકિત્સાપતિતાઃ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયન્તિ, કાંક્ષન્તિ
બુદ્ધજ્ઞાનમ્ અસમસમજ્ઞાનં, કિં ચાપિ તે બુદ્ધનામશ્રવણેન,
તેન ચ ચિત્તપ્રસાદમાત્રેણાત્ર સુખાવત્યાં
લોકધાતાવ્ ઉપપદ્યન્તે. ન તુ ખલ્વ્ ઔપપાદુકાઃ પદ્મેષુ
પર્યઙ્કૈઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. અપિ તુ પદ્મેષુ ગર્ભાવાસે
પ્60
પ્રતિવસન્તિ. કિં ચાપિ તેષાં તત્રોદ્યાનવિમાનસંજ્ઞાઃ
સંતિષ્ઠન્તે. નાસ્ત્ય્ ઉચ્ચારપ્રસ્રાવં, નાસ્તિ ખેટસિંહાનકં,
ન પ્રતિકૂલં મનસઃ પ્રવર્તતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ
પઞ્ચ વર્ષશતાનિ વિરહિતા ભવન્તિ બુદ્ધદર્શનેન,
ધર્મશ્રવણેન, બોધિસત્ત્વદર્શનેન, ધર્મસાંકથ્યવિનિશ્ચયેન,
સર્વકુશલધર્મચર્યાભિશ્ ચ. કિં ચાપિ તે
તત્ર નાભિરમન્તે, ન તુષ્ટિં વિદન્તિ. અપિ તુ ખલુ પુનઃ
પૂર્વાપરાધં ક્ષપયિત્વા, તે ભૂયસ્ તતઃ પશ્ચાન્ નિષ્ક્રામન્તિ.
ન ચૈષાં તતો નિષ્ક્રામતાં નિષ્ક્રમઃ પ્રજ્ઞાયત, ઊર્ધ્વમ્
અધસ્ તિર્યગ્ વા.
પશ્યાજિત ; યત્ર હિ નામ પઞ્ચભિર્ વર્ષશતૈર્ બહૂનિ
બુદ્ધકોટીનયુતશતસહસ્રાણ્ય્ ઉપસ્થાતવ્યાનિ, બહ્વસંખ્યેયાપ્રમેયાનિ
ચ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયિતવ્યાનિ ચ સ્યુઃ.
બુદ્ધધર્માશ્ ચ પરિગૃહીતવ્યાઃ. તત્ સર્વં વિચિકિત્સાદોષેણ
વિરાગયન્તિ. પશ્યાજિત કિયન્ મહતે ઽનર્થાય
બોધિસત્ત્વાનાં વિચિકિત્સા સંવર્તત ઇતિ.
તસ્માત્ તર્હ્ય્ અજિત ; બોધિસત્ત્વૈર્ નિર્વિચિકિત્સૈર્ બોધાય
ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય, ક્ષિપ્રં સર્વસત્ત્વહિતસુખાધાનાય
સામર્થાપ્રતિલમ્ભાર્થં, સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્
ઉપપત્તયે કુશલમૂલાનિ પરિણામયિતવ્યાનિ, યત્ર ભગવાન્
અમિતાયુસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ.

એવમ્ ઉક્તે, ઽજિતો બોધિસત્ત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ :
કિયન્તઃ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વા ઇતો બુદ્ધક્ષેત્રાત્
પરિનિષ્પન્ના, અન્યેષાં વા બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્
યે સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે. ભગવાન્ આહ :
પ્61
ઇતો હ્ય્ અજિત બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ દ્વાસપ્તતિકોટીનયુતાનિ બોધિસત્ત્વાનાં
પરિનિષ્પન્નાનિ, યાનિ સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે,
પરિનિષ્પન્નાનામ્ અવૈવર્ત્તિકાનાં બહુબુદ્ધકોટી-
શતસહસ્રાવરોપિતૈઃ કુશલમૂલૈઃ. કઃ પુનર્ વાદસ્, તતઃ
પરીત્તતરૈઃ કુશલમૂલૈઃ.
દુષ્પ્રસહસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ અષ્ટાદશકોટીનયુતાનિ
બોધિસત્ત્વાનાં સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
પૂર્વાન્તરે દિગ્ભાગે રત્નાકરો નામ તથાગતો વિહરતિ.
તસ્યાન્તિકાન્ નવતિબોધિસત્ત્વકોટ્યઃ સુખાવત્યામ્ લોકધાતાવ્
ઉપપત્સ્યન્તે ;
જ્યોતિષ્પ્રભસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ દ્વાવિંશતિબોધિસત્ત્વકોટ્યઃ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
અમિતપ્રભસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાત્ પઞ્ચવિંશતિબોધિસત્ત્વકોટ્યઃ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
લોકપ્રદીપસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાત્ ષષ્ટિબોધિસત્ત્વકોટ્યઃ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
નાગાભિભુવસ્ તથાગતસ્યાન્તિકાત્ ચતુઃષષ્તિબોધિસત્ત્વકોટ્યઃ
સુખાવત્યામ્ લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
વિરજપ્રભસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાત્ પઞ્ચવિંશતિબોધિસત્ત્વકોટ્યઃ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
સિંહસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ અષ્ટાદશબોધિસત્ત્વસહસ્રાણિ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
શ્રીકૂટસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ એકાશીતિબોધિસત્ત્વકોટીનયુતાનિ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
નરેન્દ્રરાજસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ દશબોધિસત્ત્વકોટીનયુતાનિ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
પ્62
બલાભિજ્ઞસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ દ્વાદશબોધિસત્ત્વસહસ્રાણિ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
પુષ્પધ્વજસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાત્ પઞ્ચવિંશતિર્ વીર્યપ્રાપ્તા
બોધિસત્ત્વકોટ્ય એકપ્રસ્થાનસંસ્થિતા એકેનાષ્ટાહેન
નવનવતિકલ્પકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ પશ્ચાન્મુખીકૃત્ય
યાઃ સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
જ્વલનાધિપતેસ્ તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ દ્વાદશબોધિસત્ત્વકોટ્યઃ
સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;

વૈશારદ્યપ્રાપ્તસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદ્ એકોનસપ્તતિર્
બોધિસત્ત્વકોટ્યો યાઃ સુખાવત્યાં લોકધાતાવ્ ઉપપત્સ્યન્તે ;
અમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય દર્શનાય, વન્દનાય,
પર્યુપાસનાય પરિપૃચ્છનાયૈ પરિપ્રશ્નીકરણાય.
એતેનાજિત પર્યાયેણ પરિપૂઋણકલ્પકોટીનયુતં નામધેયાનિ
પરિકીર્તયેયં તેષાં તથાગતાનામ્, યેભ્યસ્ તે બોધિસત્ત્વા
ઉપસંક્રામન્તિ સુખાવતીં લોકધાતું તમ્ અમિતાભં
તથાગતં દ્રષ્ટું વન્દિતું પર્યુપાસિતું, ન ચ શક્યઃ
પર્યન્તો ઽધિગન્તુમ્.
પશ્યાજિત કિયત્ સુલબ્ધલાભાસ્ તે સત્ત્વા યે ઽમિતાભસ્ય
તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નામધેયં
શ્રોષ્યન્તિ, નપિ તે સત્ત્વા હીનાધિમુક્તિકા ભવિષ્યન્તિ,
યે ઽન્તશ એકચિત્તપ્રસાદમ્ અપિ તસ્મિન્ તથાગતે પ્રતિલપ્સ્યન્તે,
ઽસ્મિંશ્ ચ ધર્મપર્યાયે.
તસ્માત્ તર્હ્ય્ અજિત ; આરોચયામિ વઃ, પ્રતિવેદયામિ વઃ,
સદેવકસ્ય લોકસ્ય પુરતો ઽસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય સ્રવણાય,
પ્63
ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રમ્ અપિ લોકધાતુમ્ અગ્નિપરિપૂઋણામ્
અવગાહ્યાતિક્રમ્યૈકચિત્તોત્પાદમ્ અપિ વિપ્રતિસારો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ. બોધિસત્ત્વકોટ્યો હ્ય્ અજિતાશ્રવણાદ્ એષામ્
એવંરૂપાણાં ધર્મપર્યાયાણાં વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ
સમ્યક્સંબોધેઃ. તસ્માદ્ અસ્ય ધર્મપર્યાયસ્યાધ્યાશયેન
શ્રવણોદ્ગ્રહણધારણાર્થાં, પર્યવાપ્તયે,
વિસ્તરેણ સંપ્રકાશનાર્થાય, ભાવનાર્થં ચ, સુમહદ્વીર્યમ્
આરબ્ધવ્યમ્. અન્તશ એકરાત્રિમ્ દિવસમ્ અપ્ય્, એક-
ગોદોહમાત્રમ્ અપ્ય્ અન્તશઃ, પુસ્તકગતાવરોપિતમ્ અપિ કૃત્વા
સુલિખિતો ધારયિતવ્યઃ, શસ્તૃસંજ્ઞા ચ તત્રોત્પાદાય કર્તવ્યા,
ઇચ્છદ્ભિઃ ક્ષિપ્રમ્ અપરિમિતાન્ સત્ત્વાન્ અવૈવર્ત્તિકાંશ્
ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતું, તં ચ
તસ્ય ભગવતો ઽમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં
દ્રષ્ટુમ્. આત્મનશ્ ચ વિસિષ્ટાં બુદ્ધક્ષેત્રગુણાલંકારવ્યૂહસંપદં
પરિગૃહીતુમ્ ઇતિ.
અપિ તુ ખલ્વ્ અજિત ; અત્યર્થં સુલબ્ધલાભાસ્ તે સત્ત્વા
અવરોપિતકુશલમૂલાઃ, પૂર્વજિનકૃતાધિકારા, બુદ્ધાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિતાશ્
ચ ભવિષ્યન્તિ, યેષામ્ અનાગતે ઽધ્વનિ, યાવત્
સદ્ધર્મપ્રલોપે વર્તમાન ઇમ એવંરૂપા ઉદારા ધર્મપર્યાયાઃ
સર્વબુદ્ધસંવર્ણિતાઃ, સર્વબુદ્ધપ્રશસ્તાઃ
સર્વબુદ્ધાનુજ્ઞાતા, મહતઃ, સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય ક્ષિપ્રમ્ આહારકાઃ
શ્રોતાવભાસમ્ આગચ્છન્તિ. શ્રુત્વા ચોદારં પ્રીતિપ્રામોદ્યં
પ્64